൪. ചതുത്ഥപണ്ണാസകം

(൧൬) ൧. സദ്ധമ്മവഗ്ഗോ

൧. പഠമസമ്മത്തനിയാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ അഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തന്തി കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തഭൂതം മഗ്ഗനിയാമം ഓക്കമിതും അഭബ്ബോ അഭാജനം. കഥം പരിഭോതീതിആദീസു ‘‘കിം കഥാ നാമ ഏസാ’’തി വദന്തോ കഥം പരിഭോതി നാമ. ‘‘കിം നാമേസ കഥേതി, കിം അയം ജാനാതീ’’തി വദന്തോ കഥികം പരിഭോതി നാമ. ‘‘മയം കിം ജാനാമ, കുതോ അമ്ഹാകം ഏതം സോതും ബല’’ന്തി വദന്തോ അത്താനം പരിഭോതി നാമ. വിപരിയായേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ.

൨. ദുതിയസമ്മത്തനിയാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൨. ദുതിയേ അനഞ്ഞാതേ അഞ്ഞാതമാനീതി അവിഞ്ഞാതസ്മിംയേവ ‘‘വിഞ്ഞാതമിദം മയാ’’തി ഏവംമാനീ.

൩. തതിയസമ്മത്തനിയാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. തതിയേ മക്ഖീ ധമ്മം സുണാതീതി മക്ഖീ ഹുത്വാ ഗുണമക്ഖനചിത്തേന ധമ്മം സുണാതി. ഉപാരമ്ഭചിത്തോതി നിഗ്ഗഹാരോപനചിത്തോ. രന്ധഗവേസീതി ഗുണരന്ധം ഗുണച്ഛിദ്ദം ഗവേസന്തോ.

൪. പഠമസദ്ധമ്മസമ്മോസസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൪. ചതുത്ഥേ ന സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്തീതി ഓഹിതസോതാ സുകതകാരിനോ ഹുത്വാ ന സുണന്തി. ന പരിയാപുണന്തീതി യഥാസുതം ധമ്മം വളഞ്ജന്താപി സക്കച്ചം ന വളഞ്ജേന്തി. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

൬. തതിയസദ്ധമ്മസമ്മോസസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൬. ഛട്ഠേ അപ്പടിസരണോതി അപ്പതിട്ഠോ. ആചരിയാ ഹി സുത്തന്തസ്സ പടിസരണം നാമ, തേസം അഭാവാ അപ്പടിസരണോ ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

൭. ദുക്കഥാസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൭. സത്തമേ പുഗ്ഗലം ഉപനിധായാതി തം തം പുഗ്ഗലം ഉപനിക്ഖിപിത്വാ, സക്ഖിം കത്വാതി അത്ഥോ. കച്ഛമാനായാതി കഥിയമാനായ. സേസമേത്ഥ അട്ഠമഞ്ച ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൯. ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൯. നവമേ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസ്സാമീതി ദാനാനന്തരം സീലം, സീലാനന്തരം സഗ്ഗന്തി ഏവം ദേസനാനുപുബ്ബിം കഥം വാ, യം യം സുത്തപദം വാ ഗാഥാപദം വാ നിക്ഖിത്തം ഹോതി, തസ്സ തസ്സ അനുരൂപകഥം കഥേസ്സാമീതി ചിത്തം ഉപട്ഠപേത്വാ പരേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. പരിയായദസ്സാവീതി തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ തം തം കാരണം ദസ്സേന്തോ. കാരണഞ്ഹി ഇധ പരിയായോതി വുത്തം. അനുദ്ദയതം പടിച്ചാതി ‘‘മഹാസമ്ബാധപ്പത്തേ സത്തേ സമ്ബാധതോ മോചേസ്സാമീ’’തി അനുകമ്പം ആഗമ്മ. ന ആമിസന്തരോതി ന ആമിസഹേതുകോ, അത്തനോ ചതുപച്ചയലാഭം അനാസീസന്തോതി അത്ഥോ. അത്താനഞ്ച പരഞ്ച അനുപഹച്ചാതി അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനാദിവസേന അത്താനഞ്ച പരഞ്ച ഗുണുപഘാതേന അനുപഹന്ത്വാ.

൧൦. ദുപ്പടിവിനോദയസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൦. ദസമേ ദുപ്പടിവിനോദയാതി യാനി ഹസ്സാദീനി കിച്ചാനി നിപ്ഫാദേതും ഠാനാനി ഉപ്പന്നാനി ഹോന്തി, തേസു മത്ഥകം അസമ്പത്തേസു അന്തരായേവ ദുന്നീഹാരാ ദുവിക്ഖമ്ഭയാ ഹോന്തി. പടിഭാനന്തി കഥേതുകാമതാ വുച്ചതി. ഇമാനി പഞ്ച ദുപ്പടിവിനോദയാനി, ന സുപ്പടിവിനോദയാനി. ഉപായേന പന കാരണേന അനുരൂപാഹി പച്ചവേക്ഖണഅനുസാസനാദീഹി സക്കാ പടിവിനോദേതുന്തി.

സദ്ധമ്മവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൧൭) ൨. ആഘാതവഗ്ഗോ

൧. പഠമആഘാതപടിവിനയസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ആഘാതം പടിവിനേന്തി വൂപസമേന്തീതി ആഘാതപടിവിനയാ. യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനേതബ്ബോതി യത്ഥ ആരമ്മണേ ഭിക്ഖുനോ ആഘാതോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി, തത്ഥ സോ സബ്ബോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി പടിവിനോദേതബ്ബോതി അത്ഥോ. മേത്താ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഭാവേതബ്ബാതി തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ. കരുണായപി ഏസേവ നയോ. ഉപേക്ഖാ പന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനവസേന ഭാവേതബ്ബാ. യസ്മാ പന യം പുഗ്ഗലം പസ്സതോ ചിത്തം ന നിബ്ബാതി, തസ്മിം മുദിതാ ന സണ്ഠഹതി, തസ്മാ സാ ന വുത്താ. അസതിഅമനസികാരോതി യഥാ സോ പുഗ്ഗലോ ന ഉപട്ഠാതി, കുട്ടാദീഹി അന്തരിതോ വിയ ഹോതി, ഏവം തസ്മിം അസതിഅമനസികാരോ ആപജ്ജിതബ്ബോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ.

൨. ദുതിയആഘാതപടിവിനയസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൨. ദുതിയേ ആഘാതോ ഏതേസു പടിവിനേതബ്ബോതി ആഘാതപടിവിനയാ. ആഘാതോ ഏതേഹി പടിവിനേതബ്ബോതിപി ആഘാതപടിവിനയാ. പടിവിനയോതി ഹി പടിവിനയവത്ഥൂനമ്പി പടിവിനയകാരണാനമ്പി ഏതം അധിവചനം, തദുഭയമ്പി ഇധ വട്ടതി. പഞ്ച ഹി പുഗ്ഗലാ പടിവിനയവത്ഥൂ ഹോന്തി പഞ്ചഹി ഉപമാഹി പഞ്ച പടിപത്തിയോ പടിവിനയകാരണാനി. ലഭതി ച കാലേന കാലം ചേതസോ വിവരം ചേതസോ പസാദന്തി കാലേ കാലേ സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നോകാസസങ്ഖാതം വിവരഞ്ചേവ സദ്ധാസമ്പന്നഭാവസങ്ഖാതം പസാദഞ്ച ലഭതി.

രഥിയായാതി അന്തരവീഥിയം. നന്തകന്തി പിലോതികഖണ്ഡം. നിഗ്ഗഹേത്വാതി അക്കമിത്വാ. യോ തത്ഥ സാരോതി യം തത്ഥ ഥിരട്ഠാനം. തം പരിപാതേത്വാതി തം ലുഞ്ചിത്വാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ പംസുകൂലികോ വിയ മേത്താവിഹാരീ ദട്ഠബ്ബോ, രഥിയായ നന്തകം വിയ വേരിപുഗ്ഗലോ, ദുബ്ബലട്ഠാനം വിയ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ, ഥിരട്ഠാനം വിയ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ, ദുബ്ബലട്ഠാനം ഛഡ്ഡേത്വാ ഥിരട്ഠാനം ആദായ ഗന്ത്വാ സിബ്ബിത്വാ രജിത്വാ പാരുപിത്വാ വിചരണകാലോ വിയ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരതം അമനസികത്വാ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരതം മനസികത്വാ വേരിമ്ഹി ചിത്തുപ്പാദം നിബ്ബാപേത്വാ ഫാസുവിഹാരകാലോ ദട്ഠബ്ബോ.

സേവാലപണകപരിയോനദ്ധാതി സേവാലേന ച ഉദകപപ്പടകേന ച പടിച്ഛന്നാ. ഘമ്മപരേതോതി ഘമ്മേന അനുഗതോ. കിലന്തോതി മഗ്ഗകിലന്തോ. തസിതോതി തണ്ഹാഭിഭൂതോ. പിപാസിതോതി പാനീയം പാതുകാമോ. അപവിയൂഹിത്വാതി അപനേത്വാ. പിവിത്വാതി പസന്നഉദകം പിവിത്വാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഘമ്മാഭിതത്തോ പുരിസോ വിയ മേത്താവിഹാരീ ദട്ഠബ്ബോ, സേവാലപണകം വിയ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ, പസന്നഉദകം വിയ പരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ, സേവാലപണകം അപബ്യൂഹിത്വാ പസന്നോദകം പിവിത്വാ ഗമനം വിയ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരതം അമനസികത്വാ പരിസുദ്ധകായസമാചാരതം മനസികത്വാ വേരിമ്ഹി ചിത്തുപ്പാദം നിബ്ബാപേത്വാ ഫാസുവിഹാരകാലോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഖോഭേസ്സാമീതി ചാലേസ്സാമി. ലോളേസ്സാമീതി ആകുലം കരിസ്സാമി. അപേയ്യമ്പി തം കരിസ്സാമീതി പിവിതും അസക്കുണേയ്യം കരിസ്സാമി. ചതുക്കുണ്ഡികോതി ജാണൂഹി ച ഹത്ഥേഹി ച ഭൂമിയം പതിട്ഠാനേന ചതുക്കുണ്ഡികോ ഹുത്വാ. ഗോപീതകം പിവിത്വാതി ഗാവിയോ വിയ മുഖേന ആകഡ്ഢേന്തോ പിവിത്വാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഘമ്മാഭിതത്തോ പുരിസോ വിയ മേത്താവിഹാരീ ദട്ഠബ്ബോ, ഗോപദം വിയ വേരിപുഗ്ഗലോ, ഗോപദേ പരിത്തഉദകം വിയ തസ്സബ്ഭന്തരേ പരിത്തഗുണോ, ചതുക്കുണ്ഡികസ്സ ഗോപീതകം പിവിത്വാ പക്കമനം വിയ തസ്സ അപരിസുദ്ധകായവചീസമാചാരതം അമനസികത്വാ യം സോ കാലേന കാലം ധമ്മസ്സവനം നിസ്സായ ചേതസോ വിവരപ്പസാദസങ്ഖാതം പീതിപാമോജ്ജം ലഭതി, തം മനസികത്വാ ചിത്തുപ്പാദനിബ്ബാപനം വേദിതബ്ബം.

ആബാധികോതി ഇരിയാപഥഭഞ്ജനകേന വിസഭാഗാബാധേന ആബാധികോ. പുരതോപിസ്സാതി പുരതോപി ഭവേയ്യ. അനയബ്യസനന്തി അവഡ്ഢിവിനാസം. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സോ അനാഥഗിലാനോ വിയ സബ്ബകണ്ഹധമ്മസമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ, അദ്ധാനമഗ്ഗോ വിയ അനമതഗ്ഗസംസാരോ, പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ഗാമാനം ദൂരഭാവോ വിയ നിബ്ബാനസ്സ ദൂരഭാവോ, സപ്പായഭോജനാനം അലാഭോ വിയ സാമഞ്ഞഫലഭോജനാനം അലാഭോ, സപ്പായഭേസജ്ജാനം അലാഭോ വിയ സമഥവിപസ്സനാനം അഭാവോ, പതിരൂപഉപട്ഠാകാനം അലാഭോ വിയ ഓവാദാനുസാസനീഹി കിലേസതികിച്ഛകാനം അഭാവോ, ഗാമന്തനായകസ്സ അലാഭോ വിയ നിബ്ബാനസമ്പാപകസ്സ തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകസ്സ വാ അലദ്ധഭാവോ, അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ ദിസ്വാ കാരുഞ്ഞുപട്ഠാനം വിയ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ മേത്താവിഹാരികസ്സ കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ചിത്തനിബ്ബാപനം വേദിതബ്ബം.

അച്ഛോദകാതി പസന്നോദകാ. സാതോദകാതി മധുരോദകാ. സീതോദകാതി തനുസീതസലിലാ. സേതകാതി ഊമിഭിജ്ജനട്ഠാനേസു സേതവണ്ണാ. സുപതിത്ഥാതി സമതിത്ഥാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഘമ്മാഭിതത്തോ പുരിസോ വിയ മേത്താവിഹാരീ ദട്ഠബ്ബോ, സാ പോക്ഖരണീ വിയ പരിസുദ്ധസബ്ബദ്വാരോ പുരിസോ, ന്ഹത്വാ പിവിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ രുക്ഖച്ഛായായ നിപജ്ജിത്വാ യഥാകാമം ഗമനം വിയ തേസു ദ്വാരേസു യം ഇച്ഛതി, തം ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തനിബ്ബാപനം വേദിതബ്ബം. തതിയചതുത്ഥാനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

൫. പഞ്ഹപുച്ഛാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൫. പഞ്ചമേ പരിഭവന്തി പരിഭവന്തോ, ഏവം പരിഭവിസ്സാമീതി പരിഭവനത്ഥായ പുച്ഛതീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞാതുകാമോതി ജാനിതുകാമോ ഹുത്വാ.

൬. നിരോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൬. ഛട്ഠേ അത്ഥേതം ഠാനന്തി അത്ഥി ഏതം കാരണം. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യാതി നോ ചേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അരഹത്തം പാപുണേയ്യ. കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനന്തി കാമാവചരദേവാനം. അഞ്ഞതരം മനോമയം കായന്തി ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം അഞ്ഞതരം സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മകായം. ഉദായീതി ലാളുദായീ. സോ ഹി ‘‘മനോമയ’’ന്തി സുത്വാ ‘‘ആരുപ്പേ ന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി പടിബാഹി. ഥേരോ ‘‘സാരിപുത്തോ കിം ജാനാതി, യസ്സ സമ്മുഖാ ഏവം ഭിക്ഖൂ വചനം പടിക്കോസന്തീ’’തി ഏവം ബാലാനം ലദ്ധിഉപ്പത്തിപടിബാഹനത്ഥം തം വചനം അനധിവാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

അത്ഥി നാമാതി അമരിസനത്ഥേ നിപാതോ. തേനേവ ചേത്ഥ ‘‘അജ്ഝുപേക്ഖിസ്സഥാ’’തി അനാഗതവചനം കതം. അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ – ആനന്ദ, തുമ്ഹേ ഥേരം ഭിക്ഖും വിഹേഠിയമാനം അജ്ഝുപേക്ഖഥ, ന വോ ഏതം മരിസയാമി ന സഹാമി നാധിവാസേമീതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ആനന്ദഥേരംയേവ ഏവമാഹാതി? ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്താ. ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ഹി ഏവം വദന്തോ പടിബാഹിതും ഭാരോ. അപിചേസ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പിയസഹായോ, തേനാപിസ്സ ഏസ ഭാരോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭഗവാ ആനന്ദത്ഥേരം ഗരഹന്തോ ഏവമാഹ, ന പനേസാ തസ്സേവ ഗരഹാ, സമ്മുഖീഭൂതാനം സബ്ബേസംയേവ ഗരഹാതി വേദിതബ്ബാ. വിഹാരന്തി ഗന്ധകുടിം.

അനച്ഛരിയന്തി ന അച്ഛരിയം. യഥാതി കാരണവചനം. ആയസ്മന്തംയേവേത്ഥ ഉപവാനം പടിഭാസേയ്യാതി ഏത്ഥ ഭഗവതാ ച ഏവം ഏതദേവ കാരണം ആരബ്ഭ ഉദാഹടേ ആയസ്മതോയേവ ഉപവാനസ്സ പടിവചനം പടിഭാതു ഉപട്ഠാതൂതി ദീപേതി. സാരജ്ജം ഓക്കന്തന്തി ദോമനസ്സം അനുപവിട്ഠം. സീലവാതിആദീഹി ഖീണാസവസീലാദീനിയേവ കഥിതാനി. ഖണ്ഡിച്ചേനാതിആദീനി സക്കാരാദീനം കാരണപുച്ഛാവസേന വുത്താനി. കിം ഖണ്ഡിച്ചാദീഹി കാരണേഹി തം തം സബ്രഹ്മചാരിം സക്കരേയ്യുന്തി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൭. ചോദനാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൭. സത്തമേ ചോദകേനാതി വത്ഥുസന്ദസ്സനാ ആപത്തിസന്ദസ്സനാ സംവാസപ്പടിക്ഖേപോ സാമീചിപ്പടിക്ഖേപോതി ചതൂഹി ചോദനാവത്ഥൂഹി ചോദയമാനേന. കാലേന വക്ഖാമി നോ അകാലേനാതി ഏത്ഥ ചുദിതകസ്സ കാലോ കഥിതോ, ന ചോദകസ്സ. പരം ചോദേന്തേന ഹി പരിസമജ്ഝേ വാ ഉപോസഥപവാരണഗ്ഗേ വാ ആസനസാലാഭോജനസാലാദീസു വാ ന ചോദേതബ്ബോ, ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നകാലേ ‘‘കരോതായസ്മാ ഓകാസം, അഹം ആയസ്മന്തം വത്തുകാമോ’’തി ഏവം ഓകാസം കാരേത്വാ ചോദേതബ്ബോ. പുഗ്ഗലം പന ഉപപരിക്ഖിത്വാ യോ ലോലപുഗ്ഗലോ അഭൂതം വത്വാ ഭിക്ഖൂനം അയസം ആരോപേതി, സോ ഓകാസകമ്മം വിനാപി ചോദേതബ്ബോ. ഭൂതേനാതി തച്ഛേന സഭാവേന. സണ്ഹേനാതി മട്ഠേന മുദുകേന. അത്ഥസംഹിതേനാതി അത്ഥകാമതായ ഹിതകാമതായ ഉപേതേന. അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോതി അമങ്കുഭാവോ ഉപനേതബ്ബോ. അലം തേ അവിപ്പടിസാരായാതി യുത്തം തേ അമങ്കുഭാവായ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. അട്ഠമം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ പാകടമേവ.

൯. ഖിപ്പനിസന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൯. നവമേ ഖിപ്പം നിസാമയതി ഉപധാരേതീതി ഖിപ്പനിസന്തി. സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ ഗണ്ഹാതീതി സുഗ്ഗഹിതഗ്ഗാഹീ. അത്ഥകുസലോതി അട്ഠകഥായ ഛേകോ. ധമ്മകുസലോതി പാളിയം ഛേകോ. നിരുത്തികുസലോതി നിരുത്തിവചനേസു ഛേകോ. ബ്യഞ്ജനകുസലോതി അക്ഖരപ്പഭേദേ ഛേകോ. പുബ്ബാപരകുസലോതി അത്ഥപുബ്ബാപരം, ധമ്മപുബ്ബാപരം, അക്ഖരപുബ്ബാപരം, ബ്യഞ്ജനപുബ്ബാപരം, അനുസന്ധിപുബ്ബാപരന്തി ഇമസ്മിം പഞ്ചവിധേ പുബ്ബാപരേ ഛേകോ. തത്ഥ അത്ഥപുബ്ബാപരകുസലോതി ഹേട്ഠാ അത്ഥേന ഉപരി അത്ഥം ജാനാതി, ഉപരി അത്ഥേന ഹേട്ഠാ അത്ഥം ജാനാതി. കഥം? സോ ഹി ഹേട്ഠാ അത്ഥം ഠപേത്വാ ഉപരി അത്ഥേ വുത്തേ ‘‘ഹേട്ഠാ അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. ഉപരി അത്ഥം ഠപേത്വാ ഹേട്ഠാ അത്ഥേ വുത്തേപി ‘‘ഉപരി അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. ഉഭതോ ഠപേത്വാ മജ്ഝേ അത്ഥേ വുത്തേ ‘‘ഉഭതോ അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. മജ്ഝേ അത്ഥം ഠപേത്വാ ഉഭതോഭാഗേസു അത്ഥേ വുത്തേ ‘‘മജ്ഝേ അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. ധമ്മപുബ്ബാപരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അനുസന്ധിപുബ്ബാപരേ പന സീലം ആദിം കത്വാ ആരദ്ധേ സുത്തന്തേ മത്ഥകേ ഛസു അഭിഞ്ഞാസു ആഗതാസു ‘‘യഥാനുസന്ധിം യഥാനുപരിച്ഛേദം സുത്തന്തോ ഗതോ’’തി ജാനാതി. ദിട്ഠിവസേന ആരദ്ധേ ഉപരി സച്ചേസു ആഗതേസുപി ‘‘യഥാനുസന്ധിനാ ഗതോ’’തി ജാനാതി. കലഹഭണ്ഡനവസേന ആരദ്ധേ ഉപരി സാരണീയധമ്മേസു ആഗതേസുപി, ദ്വത്തിംസതിരച്ഛാനകഥാവസേന ആരദ്ധേ ഉപരി ദസകഥാവത്ഥൂസു (അ. നി. ൧൦.൬൯; ഉദാ.൩൧) ആഗതേസുപി ‘‘യഥാനുസന്ധിനാ ഗതോ’’തി ജാനാതീതി.

൧൦. ഭദ്ദജിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൦. ദസമേ അഭിഭൂതി അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ ജേട്ഠകോ. അനഭിഭൂതോതി അഞ്ഞേഹി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ദസ്സനവസേന ദസോ, സബ്ബം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ. വസവത്തീതി സബ്ബം ജനം വസേ വത്തേതി. യഥാ പസ്സതോതി ഇട്ഠാരമ്മണം വാ ഹോതു അനിട്ഠാരമ്മണം വാ, യേനാകാരേന തം പസ്സന്തസ്സ. അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി അനന്തരായേവ അരഹത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ സുണതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അഥ വാ യം ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിരന്തരമേവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തം തസ്സ അരഹത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനന്തരം നാമ ഹോതി. തം സന്ധായ വുത്തം – ഇദം ദസ്സനാനം അഗ്ഗന്തി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ.

യഥാ സുഖിതസ്സാതി യേന മഗ്ഗസുഖേന സുഖിതസ്സ. അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി സമനന്തരമേവ അരഹത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം സുഖാനം അഗ്ഗന്തി ഇദം മഗ്ഗസുഖം സുഖാനം ഉത്തമം. യഥാ സഞ്ഞിസ്സാതി ഇധാപി മഗ്ഗസഞ്ഞാവ അധിപ്പേതാ. യഥാ ഭൂതസ്സാതി യസ്മിം ഭവേ യസ്മിം അത്തഭാവേ ഠിതസ്സ. അനന്തരാതി അനന്തരായേന അരഹത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം ഭവാനം അഗ്ഗന്തി അയം പച്ഛിമോ അത്തഭാവോ ഭവാനം അഗ്ഗം നാമ. അഥ വാ യഥാ ഭൂതസ്സാതി യേഹി ഖന്ധേഹി മഗ്ഗക്ഖണേ ഭൂതസ്സ വിജ്ജമാനസ്സ. അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി മഗ്ഗാനന്തരമേവ ഫലം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം ഭവാനം അഗ്ഗന്തി ഇദം മഗ്ഗക്ഖണേ ഖന്ധപഞ്ചകം ഭവാനം അഗ്ഗം നാമാതി.

ആഘാതവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൧൮) ൩. ഉപാസകവഗ്ഗോ

൧-൩. സാരജ്ജസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൧-൧൭൩. തതിയസ്സ പഠമദുതിയതതിയേസു അഗാരിയപ്പടിപത്തി കഥിതാ. സോതാപന്നസകദാഗാമിനോപി ഹോന്തു, വട്ടന്തിയേവ.

൪. വേരസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൪. ചതുത്ഥേ ഭയാനീതി ചിത്തുത്രാസഭയാനി. വേരാനീതി അകുസലവേരാനിപി പുഗ്ഗലവേരാനിപി. ചേതസികന്തി ചിത്തനിസ്സിതം. ദുക്ഖന്തി കായപസാദവത്ഥുകം ദുക്ഖം. ദോമനസ്സന്തി ദോമനസ്സവേദനം. ഇമസ്മിം സുത്തേ വിരതിപഹാനം കഥിതം.

൫. ചണ്ഡാലസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൫. പഞ്ചമേ ഉപാസകപതികുട്ഠോതി ഉപാസകപച്ഛിമകോ. കോതൂഹലമങ്ഗലികോതി ‘‘ഇമിനാ ഇദം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പവത്തത്താ കോതൂഹലസങ്ഖാതേന ദിട്ഠസുതമുതമങ്ഗലേന സമന്നാഗതോ. മങ്ഗലം പച്ചേതി നോ കമ്മന്തി മങ്ഗലം ഓലോകേതി, കമ്മം ന ഓലോകേതി. ഇതോ ച ബഹിദ്ധാതി ഇമമ്ഹാ സാസനാ ബഹിദ്ധാ. പുബ്ബകാരം കരോതീതി ദാനാദികം കുസലകിച്ചം പഠമതരം കരോതി.

൬. പീതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൬. ഛട്ഠേ കിന്തി മയന്തി കേന നാമ ഉപായേന മയം. പവിവേകം പീതിന്തി പഠമദുതിയജ്ഝാനാനി നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകപീതിം. കാമൂപസംഹിതന്തി കാമനിസ്സിതം ദുവിധേ കാമേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകം. അകുസലൂപസംഹിതന്തി ‘‘മിഗസൂകരാദയോ വിജ്ഝിസ്സാമീ’’തി സരം ഖിപിത്വാ തസ്മിം വിരദ്ധേ ‘‘വിരദ്ധം മയാ’’തി ഏവം അകുസലേ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകം. താദിസേസു പന ഠാനേസു അവിരജ്ഝന്തസ്സ ‘‘സുട്ഠു മേ വിദ്ധം, സുട്ഠു മേ പഹട’’ന്തി ഉപ്പജ്ജനകം അകുസലൂപസംഹിതം സുഖം സോമനസ്സം നാമ. ദാനാദിഉപകരണാനം അസമ്പത്തിയാ ഉപ്പജ്ജമാനം പന കുസലൂപസംഹിതം ദുക്ഖം ദോമനസ്സന്തി വേദിതബ്ബം.

൭. വണിജ്ജാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൭. സത്തമേ വണിജ്ജാതി വാണിജകമ്മാനി. ഉപാസകേനാതി തിസരണഗതേന. സത്ഥവണിജ്ജാതി ആവുധഭണ്ഡം കാരേത്വാ തസ്സ വിക്കയോ. സത്തവണിജ്ജാതി മനുസ്സവിക്കയോ. മംസവണിജ്ജാതി സൂകരമിഗാദയോ പോസേത്വാ തേസം വിക്കയോ. മജ്ജവണിജ്ജാതി യംകിഞ്ചി മജ്ജം കാരേത്വാ തസ്സ വിക്കയോ. വിസവണിജ്ജാതി വിസം കാരേത്വാ തസ്സ വിക്കയോ. ഇതി സബ്ബമ്പി ഇമം വണിജ്ജം നേവ അത്തനാ കാതും, ന പരേ സമാദപേത്വാ കാരേതും വട്ടതി.

൮. രാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൮. അട്ഠമേ പബ്ബാജേന്തീതി രട്ഠമ്ഹാ പബ്ബാജേന്തി. യഥാപച്ചയം വാ കരോന്തീതി യഥാധിപ്പായം യഥാജ്ഝാസയം കരോന്തി. തഥേവ പാപകമ്മം പവേദേന്തീതി യഥാ തേന കതം, തം തഥേവ അഞ്ഞേസം ആരോചേന്തി കഥേന്തി.

൯. ഗിഹിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൯. നവമേ സംവുതകമ്മന്തന്തി പിഹിതകമ്മന്തം. ആഭിചേതസികാനന്തി ഉത്തമചിത്തനിസ്സിതാനം. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി പച്ചക്ഖേയേവ ധമ്മേ പവത്തിക്ഖണേ സുഖവിഹാരാനം. അരിയകന്തേഹീതി അരിയാനം കന്തേഹി മഗ്ഗഫലസീലേഹി.

അരിയധമ്മം സമാദായാതി ഏത്ഥ അരിയധമ്മോതി പഞ്ച സീലാനി കഥിതാനി. മേരയം വാരുണിന്തി ചതുബ്ബിധം മേരയം പഞ്ചവിധഞ്ച സുരം. ധമ്മഞ്ചാനുവിതക്കയേതി നവവിധം ലോകുത്തരധമ്മം അനുസ്സതിവസേനേവ വിതക്കേയ്യ. അബ്യാപജ്ഝം ഹിതം ചിത്തന്തി നിദ്ദുക്ഖം മേത്താദിബ്രഹ്മവിഹാരചിത്തം. ദേവലോകായ ഭാവയേതി ബ്രഹ്മലോകത്ഥായ ഭാവേയ്യ. പുഞ്ഞത്ഥസ്സ ജിഗീസതോതി പുഞ്ഞേന അത്ഥികസ്സ പുഞ്ഞം ഗവേസന്തസ്സ. സന്തേസൂതി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധതഥാഗതസാവകേസു. വിപുലാ ഹോതി ദക്ഖിണാതി ഏവം ദിന്നദാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി. അനുപുബ്ബേനാതി സീലപൂരണാദിനാ അനുക്കമേന. സേസം തികനിപാതേ വുത്തത്ഥമേവ.

൧൦. ഗവേസീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൦. ദസമേ സിതം പാത്വാകാസീതി മഹാമഗ്ഗേനേവ ഗച്ഛന്തോ തം സാലവനം ഓലോകേത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്മിം ഠാനേ കിഞ്ചി സുകാരണം ഉപ്പന്നപുബ്ബ’’ന്തി അദ്ദസ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ഗവേസിനാ ഉപാസകേന കതം സുകാരണം. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം സുകാരണം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അപാകടം പടിച്ഛന്നം, ഹന്ദ നം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാകടം കരോമീ’’തി മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ ഠിതോവ സിതപാതുകമ്മം അകാസി, അഗ്ഗഗ്ഗദന്തേ ദസ്സേത്വാ മന്ദഹസിതം ഹസി. യഥാ ഹി ലോകിയമനുസ്സാ ഉദരം പഹരന്താ ‘‘കഹം കഹ’’ന്തി ഹസന്തി, ന ഏവം ബുദ്ധാ. ബുദ്ധാനം പന ഹസിതം ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരമത്തമേവ ഹോതി.

ഹസിതഞ്ച നാമേതം തേരസഹി സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേഹി ഹോതി. തത്ഥ ലോകിയമഹാജനോ അകുസലതോ ചതൂഹി, കാമാവചരകുസലതോ ചതൂഹീതി അട്ഠഹി ചിത്തേഹി ഹസതി, സേഖാ അകുസലതോ ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്താനി ദ്വേ അപനേത്വാ ഛഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി, ഖീണാസവാ ചതൂഹി സഹേതുകകിരിയചിത്തേഹി, ഏകേന അഹേതുകകിരിയചിത്തേനാതി പഞ്ചഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി. തേസുപി ബലവാരമ്മണേ ആപാഥമാഗതേ ദ്വീഹി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേഹി ഹസന്തി, ദുബ്ബലാരമ്മണേ ദുഹേതുകചിത്തദ്വയേന ച അഹേതുകചിത്തേന ചാതി തീഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുസോമനസ്സസഹഗതചിത്തം ഭഗവതോ പഹട്ഠാകാരമത്തഹസിതം ഉപ്പാദേതി.

തം പനേതം ഹസിതം ഏവം അപ്പമത്തകമ്പി ഥേരസ്സ പാകടം അഹോസി. കഥം? തഥാരൂപേ ഹി കാലേ തഥാഗതസ്സ ചതൂഹി ദാഠാഹി ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘമുഖതോ സമോസരിതാ വിജ്ജുലതാ വിയ വിരോചമാനാ മഹാതാലക്ഖന്ധപ്പമാണാ രസ്മിവട്ടിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ തിക്ഖത്തും സിരവരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദാഠഗ്ഗേസുയേവ അന്തരധായന്തി. തേന സഞ്ഞാണേന ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ഛതോ ഗച്ഛമാനോപി സിതപാതുഭാവം ജാനാതി.

ഇദ്ധന്തി സമിദ്ധം. ഫീതന്തി അതിസമിദ്ധം സബ്ബപാലിഫുല്ലം വിയ. ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി ജനസമാകുലം. സീലേസു അപരിപൂരകാരീതി പഞ്ചസു സീലേസു അസമത്തകാരീ. പടിദേസിതാനീതി ഉപാസകഭാവം പടിദേസിതാനി. സമാദപിതാനീതി സരണേസു പതിട്ഠാപിതാനീതി അത്ഥോ. ഇച്ചേതം സമസമന്തി ഇതി ഏതം കാരണം സബ്ബാകാരതോ സമഭാവേനേവ സമം, ന ഏകദേസേന. നത്ഥി കിഞ്ചി അതിരേകന്തി മയ്ഹം ഇമേഹി കിഞ്ചി അതിരേകം നത്ഥി. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. അതിരേകായാതി വിസേസകാരണത്ഥായ പടിപജ്ജാമീതി അത്ഥോ. സീലേസു പരിപൂരകാരിം ധാരേഥാതി പഞ്ചസു സീലേസു സമത്തകാരീതി ജാനാഥ. ഏത്താവതാ തേന പഞ്ച സീലാനി സമാദിന്നാനി നാമ ഹോന്തി. കിമങ്ഗ പന ന മയന്തി മയം പന കേനേവ കാരണേന പരിപൂരകാരിനോ ന ഭവിസ്സാമ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഉപാസകവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൧൯) ൪. അരഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧. ആരഞ്ഞികസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താതി നേവ സമാദാനം ജാനാതി, ന ആനിസംസം. അത്തനോ പന മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ അഞ്ഞാണേനേവ ആരഞ്ഞകോ ഹോതി. പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോതി ‘‘അരഞ്ഞേ മേ വിഹരന്തസ്സ ‘അയം ആരഞ്ഞകോ’തി ചതുപച്ചയസക്കാരം കരിസ്സന്തി, ‘അയം ഭിക്ഖു ലജ്ജീ പവിവിത്തോ’തിആദീഹി ച ഗുണേഹി സമ്ഭാവേസ്സന്തീ’’തി ഏവം പാപികായ ഇച്ഛായ ഠത്വാ തായ ഏവ ഇച്ഛായ അഭിഭൂതോ ഹുത്വാ ആരഞ്ഞകോ ഹോതി. ഉമ്മാദവസേന അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിഹരന്തോ പന ഉമ്മാദാ ചിത്തക്ഖേപാ ആരഞ്ഞകോ നാമ ഹോതി. വണ്ണിതന്തി ഇദം ആരഞ്ഞകങ്ഗം നാമ ബുദ്ധേഹി ച ബുദ്ധസാവകേഹി ച വണ്ണിതം പസത്ഥന്തി ആരഞ്ഞകോ ഹോതി. ഇദമത്ഥിതന്തി ഇമായ കല്യാണായ പടിപത്തിയാ അത്ഥോ ഏതസ്സാതി ഇദമത്ഥീ, ഇദമത്ഥിനോ ഭാവോ ഇദമത്ഥിതാ. തം ഇദമത്ഥിതംയേവ നിസ്സായ, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി ലോകാമിസന്തി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഇതോ പരേസു ച ഉത്താനത്ഥമേവ.

അരഞ്ഞവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൨൦) ൫. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. സോണസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ബ്രാഹ്മണധമ്മാതി ബ്രാഹ്മണസഭാവാ. സുനഖേസൂതി കുക്കുരേസു. നേവ കിണന്തി ന വിക്കിണന്തീതി ന ഗണ്ഹന്താ കിണന്തി, ന ദദന്താ വിക്കിണന്തി. സമ്പിയേനേവ സംവാസം സംബന്ധായ സമ്പവത്തേന്തീതി പിയോ പിയം ഉപസങ്കമിത്വാ പവേണിയാ ബന്ധനത്ഥം സംവാസം പവത്തയന്തി. ഉദരാവദേഹകന്തി ഉദരം അവദിഹിത്വാ ഉപചിനിത്വാ പൂരേത്വാ. അവസേസം ആദായ പക്കമന്തീതി യം ഭുഞ്ജിതും ന സക്കോന്തി, തം ഭണ്ഡികം കത്വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൨. ദോണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൨. ദുതിയേ ത്വമ്പി നോതി ത്വമ്പി നു. പവത്താരോതി പവത്തയിതാരോ. യേസന്തി യേസം സന്തകം. മന്തപദന്തി വേദസങ്ഖാതം മന്തമേവ. ഗീതന്തി അട്ഠകാദീഹി ദസഹി പോരാണകബ്രാഹ്മണേഹി സരസമ്പത്തിവസേന സജ്ഝായിതം. പവുത്തന്തി അഞ്ഞേസം വുത്തം, വാചിതന്തി അത്ഥോ. സമീഹിതന്തി സമുപബ്യൂള്ഹം രാസികതം, പിണ്ഡം കത്വാ ഠപിതന്തി അത്ഥോ. തദനുഗായന്തീതി ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ തം തേഹി പുബ്ബേഹി ഗീതം അനുഗായന്തി അനുസജ്ഝായന്തി. തദനുഭാസന്തീതി തം അനുഭാസന്തി. ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. ഭാസിതമനുഭാസന്തീതി തേഹി ഭാസിതം അനുഭാസന്തി. സജ്ഝായിതമനുസജ്ഝായന്തീതി തേഹി സജ്ഝായിതം അനുസജ്ഝായന്തി. വാചിതമനുവാചേന്തീതി തേഹി അഞ്ഞേസം വാചിതം അനുവാചേന്തി. സേയ്യഥിദന്തി തേ കതമേതി അത്ഥോ. അട്ഠകോതിആദീനി തേസം നാമാനി. തേ കിര ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ പരൂപഘാതം അകത്വാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പാവചനേന സഹ സംസന്ദേത്വാ മന്തേ ഗന്ഥേസും. അപരാപരേ പന ബ്രാഹ്മണാ പാണാതിപാതാദീനി പക്ഖിപിത്വാ തയോ വേദേ ഭിന്ദിത്വാ ബുദ്ധവചനേന സദ്ധിം വിരുദ്ധേ അകംസു. ത്യാസ്സു’മേതി ഏത്ഥ അസ്സൂതി നിപാതമത്തം, തേ ബ്രാഹ്മണാ ഇമേ പഞ്ച ബ്രാഹ്മണേ പഞ്ഞാപേന്തീതി അത്ഥോ.

മന്തേ അധീയമാനോതി വേദേ സജ്ഝായന്തോ ഗണ്ഹന്തോ. ആചരിയധനന്തി ആചരിയദക്ഖിണം ആചരിയഭാഗം. ന ഇസ്സത്ഥേനാതി ന യോധാജീവകമ്മേന ഉപ്പാദേതി. ന രാജപോരിസേനാതി ന രാജുപട്ഠാകഭാവേന. കേവലം ഭിക്ഖാചരിയായാതി സുദ്ധായ ഭിക്ഖാചരിയായ ഏവ. കപാലം അനതിമഞ്ഞമാനോതി തം ഭിക്ഖാഭാജനം അനതിമഞ്ഞമാനോ. സോ ഹി പുണ്ണപത്തം ആദായ സീസം ന്ഹാതോ കുലദ്വാരേസു ഠത്വാ ‘‘അഹം അട്ഠചത്താലീസ വസ്സാനി കോമാരബ്രഹ്മചരിയം ചരിം, മന്താപി മേ ഗഹിതാ, ആചരിയസ്സ ആചരിയധനം ദസ്സാമി, ധനം മേ ദേഥാ’’തി യാചതി. തം സുത്വാ മനുസ്സാ യഥാസത്തി യഥാബലം അട്ഠപി സോളസപി സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ദേന്തി. ഏവം സകലഗാമം ചരിത്വാ ലദ്ധധനം ആചരിയസ്സ നിയ്യാദേതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏവം ഖോ ദോണ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മസമോ ഹോതീതി ഏവം ബ്രഹ്മവിഹാരേഹി സമന്നാഗതത്താ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മസമോ നാമ ഹോതി.

നേവ കയേന ന വിക്കയേനാതി നേവ അത്തനാ കയം കത്വാ ഗണ്ഹാതി, ന പരേന വിക്കയം കത്വാ ദിന്നം. ഉദകൂപസ്സട്ഠന്തി ഉദകേന ഉപസ്സട്ഠം പരിച്ചത്തം. സോ ഹി യസ്മിം കുലേ വയപ്പത്താ ദാരികാ അത്ഥി, ഗന്ത്വാ തസ്സ ദ്വാരേ തിട്ഠതി. ‘‘കസ്മാ ഠിതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം അട്ഠചത്താലീസ വസ്സാനി കോമാരബ്രഹ്മചരിയം ചരിം, തം സബ്ബം തുമ്ഹാകം ദേമി, തുമ്ഹേ മയ്ഹം ദാരികം ദേഥാ’’തി വദതി. തേ ദാരികം ആനേത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേ ഉദകം പാതേത്വാ ദേന്തി. സോ തം ഉദകൂപസ്സട്ഠം ഭരിയം ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛതി. അതിമീള്ഹജോതി അതിമീള്ഹേ മഹാഗൂഥരാസിമ്ഹി ജാതോ. തസ്സ സാതി തസ്സ ഏസാ. ന ദവത്ഥാതി ന കീളനത്ഥാ. ന രതത്ഥാതി ന കാമരതിഅത്ഥാ. മേഥുനം ഉപ്പാദേത്വാതി ധീതരം വാ പുത്തം വാ ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ഇദാനി പവേണി ഘടീയിസ്സതീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജതി. സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകന്തി ബ്രഹ്മലോകമേവ സന്ധായേതം വുത്തം. ദേവസമോ ഹോതീതി ദിബ്ബവിഹാരേഹി സമന്നാഗതത്താ ദേവസമോ നാമ ഹോതി.

തമേവ പുത്തസ്സാദം നികാമയമാനോതി യ്വാസ്സ ധീതരം വാ പുത്തം വാ ജാതം ദിസ്വാ പുത്തപേമം പുത്തസ്സാദോ ഉപ്പജ്ജതി, തം പത്ഥയമാനോ ഇച്ഛമാനോ. കുടുമ്ബം അജ്ഝാവസതീതി കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ കുടുമ്ബമജ്ഝേ വസതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൩. സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൩. തതിയേ പഗേവാതി പഠമഞ്ഞേവ. കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേനാതി കാമരാഗഗ്ഗഹിതേന. കാമരാഗപരേതേനാതി കാമരാഗാനുഗതേന. നിസ്സരണന്തി തിവിധം കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം വിക്ഖമ്ഭനനിസ്സരണം, തദങ്ഗനിസ്സരണം, സമുച്ഛേദനിസ്സരണന്തി. തത്ഥ അസുഭേ പഠമജ്ഝാനം വിക്ഖമ്ഭനനിസ്സരണം നാമ, വിപസ്സനാ തദങ്ഗനിസ്സരണം നാമ, അരഹത്തമഗ്ഗോ സമുച്ഛേദനിസ്സരണം നാമ. തം തിവിധമ്പി നപ്പജാനാതീതി അത്ഥോ. അത്തത്ഥമ്പീതിആദീസു അരഹത്തസങ്ഖാതോ അത്തനോ അത്ഥോ അത്തത്ഥോ നാമ, പച്ചയദായകാനം അത്ഥോ പരത്ഥോ നാമ, സ്വേവ ദുവിധോ ഉഭയത്ഥോ നാമ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അയം പന വിസേസോ – ബ്യാപാദസ്സ നിസ്സരണന്തിആദീസു ഹി ദ്വേവ നിസ്സരണാനി വിക്ഖമ്ഭനനിസ്സരണഞ്ച സമുച്ഛേദനിസ്സരണഞ്ച. തത്ഥ ബ്യാപാദസ്സ താവ മേത്തായ പഠമജ്ഝാനം വിക്ഖമ്ഭനനിസ്സരണം നാമ, അനാഗാമിമഗ്ഗോ സമുച്ഛേദനിസ്സരണം, ഥിനമിദ്ധസ്സ ആലോകസഞ്ഞാ വിക്ഖമ്ഭനനിസ്സരണം, അരഹത്തമഗ്ഗോ സമുച്ഛേദനിസ്സരണം. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ യോ കോചി സമഥോ വിക്ഖമ്ഭനനിസ്സരണം, ഉദ്ധച്ചസ്സ പനേത്ഥ അരഹത്തമഗ്ഗോ, കുക്കുച്ചസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗോ സമുച്ഛേദനിസ്സരണം. വിചികിച്ഛായ ധമ്മവവത്ഥാനം വിക്ഖമ്ഭനനിസ്സരണം, പഠമമഗ്ഗോ സമുച്ഛേദനിസ്സരണം.

യാ പനേത്ഥ സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, ഉദപത്തോ സംസട്ഠോ ലാഖായ വാതിആദികാ ഉപമാ വുത്താ, താസു ഉദപത്തോതി ഉദകഭരിതാ പാതി. സംസട്ഠോതി വണ്ണഭേദകരണവസേന സംസട്ഠോ. ഉക്കുധിതോതി കുധിതോ. ഉസ്സദകജാതോതി ഉസുമകജാതോ. സേവാലപണകപരിയോനദ്ധോതി തിലബീജകാദിഭേദേന സേവാലേന വാ നീലമണ്ഡൂകപിട്ഠിവണ്ണേന വാ ഉദകപിട്ഠിം ഛാദേത്വാ നിബ്ബത്തേന പണകേന പരിയോനദ്ധോ. വാതേരിതോതി വാതേന ഏരിതോ കമ്പിതോ. ആവിലോതി അപ്പസന്നോ. ലുളിതോതി അസന്നിസിന്നോ. കലലീഭൂതോതി കദ്ദമീഭൂതോ. അന്ധകാരേ നിക്ഖിത്തോതി കോട്ഠകന്തരാദിഭേദേ അനാലോകട്ഠാനേ ഠപിതോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഭഗവാ തീഹി ഭവേഹി ദേസനം നിവട്ടേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന നിട്ഠപേസി, ബ്രാഹ്മണോ പന സരണമത്തേ പതിട്ഠിതോതി.

൪. കാരണപാലീസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൪. ചതുത്ഥേ കാരണപാലീതി പാലോതി തസ്സ നാമം, രാജകുലാനം പന കമ്മന്തേ കാരേതീതി കാരണപാലീ നാമ ജാതോ. കമ്മന്തം കാരേതീതി പാതോവ ഉട്ഠായ ദ്വാരട്ടാലകപാകാരേ അകതേ കാരേതി, ജിണ്ണേ പടിജഗ്ഗാപേതി. പിങ്ഗിയാനിം ബ്രാഹ്മണന്തി ഏവംനാമകം അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠിതം അരിയസാവകം ബ്രാഹ്മണം. സോ കിര പാതോവ ഉട്ഠായ ഗന്ധമാലാദീനി ഗാഹാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ നഗരം ആഗച്ഛതി, ഇദം ബ്രാഹ്മണസ്സ ദേവസികം വത്തന്തി. തം സോ ഏവം വത്തം കത്വാ ആഗച്ഛന്തം അദ്ദസ. ഏതദവോചാതി ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ഞവാ ഞാണുത്തരോ, കഹം നു ഖോ പാതോവ ഗന്ത്വാ ആഗച്ഛതീ’’തി ചിന്തേത്വാ അനുക്കമേന സന്തികം ആഗതം സഞ്ജാനിത്വാ ‘‘ഹന്ദ കുതോ നൂ’’തിആദിവചനം അവോച.

തത്ഥ ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സാപി ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികകാലേതി അത്ഥോ. പണ്ഡിതോ മഞ്ഞേതി ഭവം പിങ്ഗിയാനീ സമണം ഗോതമം പണ്ഡിതോതി മഞ്ഞതി, ഉദാഹു നോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. കോ ചാഹം, ഭോതി, ഭോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജാനനേ അഹം കോ നാമ? കോ ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം ജാനിസ്സാമീതി കുതോ ചാഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം ജാനിസ്സാമി, കേന നാമ കാരണേന ജാനിസ്സാമീതി ഏവം സബ്ബഥാപി അത്തനോ അജാനനഭാവം ദീപേതി. സോപി നൂനസ്സ താദിസോവാതി യോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം ജാനേയ്യ, സോപി നൂന ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ താദിസോ ബുദ്ധോയേവ ഭവേയ്യ. സിനേരും വാ ഹി പഥവിം വാ ആകാസം വാ പമേതുകാമേന തപ്പമാണോ ദണ്ഡോ വാ രജ്ജു വാ ലദ്ധും വട്ടതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞം ജാനന്തേനപി തസ്സ ഞാണസദിസമേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ലദ്ധും വട്ടതീതി ദീപേതി. ആദരവസേന പനേത്ഥ ആമേഡിതം കതം. ഉളാരായാതി ഉത്തമായ സേട്ഠായ. കോ ചാഹം, ഭോതി, ഭോ, അഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പസംസനേ കോ നാമ. കോ ച സമണം ഗോതമം പസംസിസ്സാമീതി കേന കാരണേന പസംസിസ്സാമി.

പസത്ഥപ്പസത്ഥോതി സബ്ബഗുണാനം ഉപരി ചരേഹി സബ്ബലോകപസത്ഥേഹി അത്തനോ ഗുണേഹേവ പസത്ഥോ, ന തസ്സ അഞ്ഞേഹി പസംസനകിച്ചം അത്ഥി. യഥാ ഹി ചമ്പകപുപ്ഫം വാ നീലുപ്പലം വാ പദുമം വാ ലോഹിതചന്ദനം വാ അത്തനോ വണ്ണഗന്ധസിരിയാവ പാസാദികഞ്ചേവ സുഗന്ധഞ്ച, ന തസ്സ ആഗന്തുകേഹി വണ്ണഗന്ധേഹി ഥോമനകിച്ചം അത്ഥി. യഥാ ച മണിരതനം വാ ചന്ദമണ്ഡലം വാ അത്തനോ ആലോകേനേവ ഓഭാസതി, ന തസ്സ അഞ്ഞേന ഓഭാസനകിച്ചം അത്ഥി, ഏവം സമണോ ഗോതമോ സബ്ബലോകപസത്ഥേഹി അത്തനോ ഗുണേഹേവ പസത്ഥോ ഥോമിതോ, സബ്ബലോകസ്സ സേട്ഠതം പാപിതോ. ന തസ്സ അഞ്ഞേന പസംസനകിച്ചം അത്ഥി.

പസത്ഥേഹി വാ പസത്ഥോതിപി പസത്ഥപ്പസത്ഥോ. കേ പന പസത്ഥാ നാമ? രാജാ പസേനദി കോസലോ കാസികോസലവാസികേഹി പസത്ഥോ, ബിമ്ബിസാരോ അങ്ഗമഗധവാസീഹി, വേസാലികാ ലിച്ഛവീ വജ്ജിതട്ഠവാസീഹി പസത്ഥാ, പാവേയ്യകാ മല്ലാ കോസിനാരകാ മല്ലാ അഞ്ഞേപി തേ തേ ഖത്തിയാ തേഹി തേഹി ജാനപദേഹി പസത്ഥാ, ചങ്കിആദയോ ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണഗണേഹി, അനാഥപിണ്ഡികാദയോ ഉപാസകാ ഉപാസകഗണേഹി, വിസാഖാആദികാ ഉപാസികാ അനേകസതാഹി ഉപാസികാഹി, സകുലുദായിആദയോ പരിബ്ബാജകാ അനേകേഹി പരിബ്ബാജകസതേഹി, ഉപ്പലവണ്ണത്ഥേരിആദികാ മഹാസാവികാ അനേകേഹി ഭിക്ഖുനിസതേഹി, സാരിപുത്തത്ഥേരാദയോ മഹാഥേരാ അനേകസതേഹി ഭിക്ഖൂഹി, സക്കാദയോ ദേവാ അനേകസഹസ്സേഹി ദേവേഹി, മഹാബ്രഹ്മാദയോ ബ്രഹ്മാനോ അനേകസഹസ്സേഹി ബ്രഹ്മേഹി പസത്ഥാ. തേ സബ്ബേപി ദസബലം ഥോമേന്തി വണ്ണേന്തി പസംസന്തീതി ഭഗവാ ‘‘പസത്ഥപ്പസത്ഥോ’’തി വുച്ചതി. അത്ഥവസന്തി അത്ഥാനിസംസം.

അഥസ്സ സോ അത്തനോ പസാദകാരണം ആചിക്ഖന്തോ സേയ്യഥാപി, ഭോ, പുരിസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഗ്ഗരസപരിതിത്തോതി ഭോജനരസേസു പായാസോ സ്നേഹരസേസു ഗോസപ്പി, കസാവരസേസു ഖുദ്ദകമധു അനേളകം, മധുരരസേസു സക്കരാതി ഏവമാദയോ അഗ്ഗരസാ നാമ. തേസു യേന കേനചി പരിതിത്തോ ആകണ്ഠപ്പമാണം ഭുഞ്ജിത്വാ ഠിതോ. അഞ്ഞേസം ഹീനാനന്തി അഗ്ഗരസേഹി അഞ്ഞേസം ഹീനരസാനം. സുത്തസോതി സുത്തതോ, സുത്തഭാവേനാതി അത്ഥോ. സേസുപി ഏസേവ നയോ. തതോ തതോതി സുത്താദീസു തതോ തതോ. അഞ്ഞേസം പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാപ്പവാദാനന്തി യേ അഞ്ഞേസം പുഥൂനം സമണബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധിസങ്ഖാതപ്പവാദാ, തേസം. ന പിഹേതീതി ന പത്ഥേതി, തേ കഥിയമാനേ സോതുമ്പി ന ഇച്ഛതി. ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതോതി ജിഘച്ഛായ ചേവ ദുബ്ബലഭാവേന ച അനുഗതോ. മധുപിണ്ഡികന്തി സാലിപിട്ഠം ഭജ്ജിത്വാ ചതുമധുരേന യോജേത്വാ കതം ബദ്ധസത്തുപിണ്ഡികം, മധുരപൂവമേവ വാ. അധിഗച്ഛേയ്യാതി ലഭേയ്യ. അസേചനകന്തി മധുരഭാവകരണത്ഥായ അഞ്ഞേന രസേന അനാസിത്തകം ഓജവന്തം പണീതരസം.

ഹരിചന്ദനസ്സാതി സുവണ്ണവണ്ണചന്ദനസ്സ. ലോഹിതചന്ദനസ്സാതി രത്തവണ്ണചന്ദനസ്സ. സുരഭിഗന്ധന്തി സുഗന്ധം. ദരഥാദയോ വട്ടദരഥാ, വട്ടകിലമഥാ, വട്ടപരിളാഹാ ഏവ. ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഉദാഹാരം ഉദാഹരി. യഥാ ഹി യം തേലം മാനം ഗഹേതും ന സക്കോതി, വിസ്സന്ദിത്വാ ഗച്ഛതി, തം അവസേകോതി വുച്ചതി. യഞ്ച ജലം തളാകം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ഓഘോതി വുച്ചതി. ഏവമേവം യം പീതിവചനം ഹദയം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അധികം ഹുത്വാ അന്തോ അസണ്ഠഹിത്വാ ബഹി നിക്ഖമതി, തം ഉദാനന്തി വുച്ചതി. ഏവരൂപം പീതിമയവചനം നിച്ഛാരേസീതി അത്ഥോ.

൫. പിങ്ഗിയാനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. പഞ്ചമേ നീലാതി ഇദം സബ്ബസങ്ഗാഹികം. നീലവണ്ണാതിആദി തസ്സേവ വിഭാഗദസ്സനം. തത്ഥ ന തേസം പകതിവണ്ണോ നീലോ, നീലവിലേപനവിലിത്തത്താ പനേതം വുത്തം. നീലവത്ഥാതി പടദുകൂലകോസേയ്യാദീനിപി തേസം നീലാനേവ ഹോന്തി. നീലാലങ്കാരാതി നീലമണീഹി നീലപുപ്ഫേഹി അലങ്കതാ, തേസം ഹത്ഥാലങ്കാര-അസ്സാലങ്കാര-രഥാലങ്കാര-സാണിവിതാനകഞ്ചുകാപി സബ്ബേ നീലായേവ ഹോന്തി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പദുമം യഥാതി യഥാ സതപത്തം രത്തപദുമം. കോകനദന്തി തസ്സേവ വേവചനം. പാതോതി പഗേവ സുരിയുഗ്ഗമനകാലേ. സിയാതി ഭവേയ്യ. അവീതഗന്ധന്തി അവിഗതഗന്ധം. അങ്ഗീരസന്തി ഭഗവതോ അങ്ഗമങ്ഗേഹി രസ്മിയോ നിച്ഛരന്തി, തസ്മാ അങ്ഗീരസോതി വുച്ചതി. തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേതി ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ആലോകകരണവസേന അന്തലിക്ഖേ തപന്തം ആദിച്ചം വിയ വിരോചമാനം. അങ്ഗീരസം പസ്സാതി അത്താനമേവ വാ മഹാജനം വാ സന്ധായ ഏവം വദതി.

൬. മഹാസുപിനസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൬. ഛട്ഠേ മഹാസുപിനാതി മഹന്തേഹി പുരിസേഹി പസ്സിതബ്ബതോ മഹന്താനഞ്ച അത്ഥാനം നിമിത്തഭാവതോ മഹാസുപിനാ. പാതുരഹേസുന്തി പാകടാ അഹേസും. തത്ഥ സുപിനം പസ്സന്തോ ചതൂഹി കാരണേഹി പസ്സതി ധാതുക്ഖോഭതോ വാ അനുഭൂതപുബ്ബതോ വാ ദേവതോപസംഹാരതോ വാ പുബ്ബനിമിത്തതോ വാതി.

തത്ഥ പിത്താദീനം ഖോഭകരണപച്ചയപ്പയോഗേന ഖുഭിതധാതുകോ ധാതുക്ഖോഭതോ സുപിനം പസ്സതി. പസ്സന്തോ ച നാനാവിധം സുപിനം പസ്സതി പബ്ബതാ പതന്തോ വിയ, ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ, വാളമിഗഹത്ഥിചോരാദീഹി അനുബദ്ധോ വിയ ച. അനുഭൂതപുബ്ബതോ പസ്സന്തോ പുബ്ബേ അനുഭൂതപുബ്ബം ആരമ്മണം പസ്സതി. ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സന്തസ്സ ദേവതാ അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാ അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാ നാനാവിധാനി ആരമ്മണാനി ഉപസംഹരന്തി. സോ താസം ദേവതാനം ആനുഭാവേന താനി ആരമ്മണാനി പസ്സതി. പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സന്തോ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞവസേന ഉപ്പജ്ജിതുകാമസ്സ അത്ഥസ്സ വാ അനത്ഥസ്സ വാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതം സുപിനം പസ്സതി ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തം, കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേ, അയമേവ ഭഗവാ ബോധിസത്തഭൂതോ ഇമേ പഞ്ച മഹാസുപിനേ വിയ ചാതി.

തത്ഥ യം ധാതുക്ഖോഭതോ അനുഭൂതപുബ്ബതോ ച സുപിനേ പസ്സതി, ന തം സച്ചം ഹോതി. യം ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സതി, തം സച്ചം വാ ഹോതി അലികം വാ. കുദ്ധാ ഹി ദേവതാ ഉപായേന വിനാസേതുകാമാ വിപരീതമ്പി കത്വാ ദസ്സേന്തി. യം പന പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സതി, തം ഏകന്തം സച്ചമേവ ഹോതി. ഏതേസം ചതുന്നം മൂലകാരണാനം സംസഗ്ഗഭേദതോപി സുപിനഭേദോ ഹോതിയേവ.

തം പനേതം ചതുബ്ബിധമ്പി സുപിനം സേഖപുഥുജ്ജനാവ പസ്സന്തി അപ്പഹീനവിപല്ലാസത്താ, അസേഖാ ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ. കിം പനേതം പസ്സന്തോ സുത്തോ പസ്സതി പടിബുദ്ധോ, ഉദാഹു നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോതി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി, അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതി. ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതി, തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം രാഗാദിസമ്പയുത്തം വാ ന ഹോതി. സുപിനം പസ്സന്തസ്സ ച ഈദിസാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, വിനയവിരോധോ ആപജ്ജതി. യഞ്ഹി പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, തം സബ്ബോഹാരികചിത്തേന പസ്സതി. സബ്ബോഹാരികചിത്തേന ച കതേ വീതിക്കമേ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. സുപിനം പസ്സന്തേന പന കതേപി വീതിക്കമേ ഏകന്തം അനാപത്തി ഏവ. അഥ നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, ന നാമ പസ്സതി. ഏവഞ്ച സതി സുപിനസ്സ അഭാവോ ച ആപജ്ജതി? ന അഭാവോ. കസ്മാ? യസ്മാ കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സതീ’’തി.

കപിമിദ്ധപരേതോതി മക്കടനിദ്ദായ യുത്തോ. യഥാ ഹി മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി, ഏവം യാ നിദ്ദാ പുനപ്പുനം കുസലാദിചിത്തവോകിണ്ണത്താ ലഹുപരിവത്താ, യസ്സാ പവത്തിയം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണം ഹോതി, തായ യുത്തോ സുപിനം പസ്സതി. തേനായം സുപിനോ കുസലോപി ഹോതി അകുസലോപി അബ്യാകതോപി. തത്ഥ സുപിനന്തേ ചേതിയവന്ദനധമ്മസ്സവനധമ്മദേസനാദീനി കരോന്തസ്സ കുസലോ, പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തസ്സ അകുസലോ, ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേ അബ്യാകതോതി വേദിതബ്ബോ. സ്വായം ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താ ചേതനായ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും അസമത്ഥോ. പവത്തേ പന അഞ്ഞേഹി കുസലാകുസലേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതോ വിപാകം ദേതി. കിഞ്ചാപി വിപാകം ദേതി, അഥ ഖോ അവിസയേ ഉപ്പന്നത്താ അബ്ബോഹാരികാവ സുപിനന്തചേതനാ. സോ പനേസ സുപിനോ കാലവസേനപി ദിവാ താവ ദിട്ഠോ ന സമേതി, തഥാ പഠമയാമേ മജ്ഝിമയാമേ പച്ഛിമയാമേ ച. ബലവപച്ചൂസേ പന അസിതപീതഖായിതേ സമ്മാ പരിണാമം ഗതേ കായസ്മിം ഓജായ പതിട്ഠിതായ അരുണേ ഉഗ്ഗച്ഛമാനേവ ദിട്ഠോ സുപിനോ സമേതി. ഇട്ഠനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ ഇട്ഠം പടിലഭതി, അനിട്ഠനിമിത്തം പസ്സന്തോ അനിട്ഠം.

ഇമേ പന പഞ്ച മഹാസുപിനേ നേവ ലോകിയമഹാജനോ പസ്സതി, ന മഹാരാജാനോ, ന ചക്കവത്തിരാജാനോ, ന അഗ്ഗസാവകാ, ന പച്ചേകബുദ്ധാ, ന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, ഏകോ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തോയേവ പസ്സതി. അമ്ഹാകം പന ബോധിസത്തോ കദാ ഇമേ സുപിനേ പസ്സീതി? ‘‘സ്വേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചാതുദ്ദസിയം പക്ഖസ്സ രത്തിവിഭായനകാലേ പസ്സി. തേരസിയന്തിപി വദന്തിയേവ. സോ ഇമേ സുപിനേ ദിസ്വാ ഉട്ഠായ പല്ലങ്കം ആഭുഞ്ജിത്വാ നിസിന്നോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ മയാ കപിലവത്ഥുനഗരേ ഇമേ സുപിനാ ദിട്ഠാ അസ്സു, പിതു മഹാരാജസ്സ കഥേയ്യം. സചേ പന മേ മാതാ ജീവേയ്യ, തസ്സാ കഥേയ്യം. ഇമസ്മിം ഖോ പന ഠാനേ ഇമേസം പടിഗ്ഗാഹകോ നാമ നത്ഥി, അഹമേവ പടിഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. തതോ ‘‘ഇദം ഇമസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം ഇദം ഇമസ്സാ’’തി സയമേവ സുപിനേ പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉരുവേലഗാമേ സുജാതായ ദിന്നം പായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ ബോധിം പത്വാ അനുക്കമേന ജേതവനേ വിഹരന്തോ അത്തനോ മകുലബുദ്ധകാലേ ദിട്ഠേ പഞ്ച മഹാസുപിനേ വിത്ഥാരേതും ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ മഹാപഥവീതി ചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേത്വാ ഠിതാ മഹാപഥവീ. മഹാസയനം അഹോസീതി സിരിസയനം അഹോസി. ഓഹിതോതി ഠപിതോ. സോ പന ന ഉദകസ്മിംയേവ ഠപിതോ അഹോസി, അഥ ഖോ പാചീനസമുദ്ദസ്സ ഉപരൂപരിഭാഗേന ഗന്ത്വാ പാചീനചക്കവാളമത്ഥകേ ഠപിതോ അഹോസീതി വേദിതബ്ബോ. പച്ഛിമേ സമുദ്ദേ ദക്ഖിണേ സമുദ്ദേതി ഏതേസുപി ഏസേവ നയോ. തിരിയാ നാമ തിണജാതീതി ദബ്ബതിണം വുച്ചതി. നാഭിയാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ നഭം ആഹച്ച ഠിതാ അഹോസീതി നങ്ഗലമത്തേന രത്തദണ്ഡേന നാഭിതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ പസ്സന്തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ വിദത്ഥിമത്തം രതനമത്തം ബ്യാമമത്തം യട്ഠിമത്തം ഗാവുതമത്തം അഡ്ഢയോജനമത്തം യോജനമത്തന്തി ഏവം ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ അനേകയോജനസഹസ്സം നഭം ആഹച്ച ഠിതാ അഹോസി. പാദേഹി ഉസ്സക്കിത്വാതി അഗ്ഗനഖതോ പട്ഠായ പാദേഹി അഭിരുഹിത്വാ. നാനാവണ്ണാതി ഏകോ നീലവണ്ണോ, ഏകോ പീതവണ്ണോ, ഏകോ ലോഹിതവണ്ണോ, ഏകോ പണ്ഡുപലാസവണ്ണോതി ഏവം നാനാവണ്ണാ. സേതാതി പണ്ഡരാ പരിസുദ്ധാ. മഹതോ മീള്ഹപബ്ബതസ്സാതി തിയോജനുബ്ബേധസ്സ ഗൂഥപബ്ബതസ്സ. ഉപരൂപരി ചങ്കമതീതി മത്ഥകമത്ഥകേ ചങ്കമതി. ദീഘായുകബുദ്ധാ പന തിയോജനികേ മീള്ഹപബ്ബതേ അനുപവിസിത്വാ നിസിന്നാ വിയ ഹോന്തി.

ഏവം ഏത്തകേന ഠാനേന പുബ്ബനിമിത്താനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഹ പുബ്ബനിമിത്തേഹി പടിലാഭം ദസ്സേതും യമ്പി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബഗുണദായകത്താ ബുദ്ധാനം അരഹത്തമഗ്ഗോ അനുത്തരാ സമ്മാസമ്ബോധി നാമ. തസ്മാ യം സോ ചക്കവാളമഹാപഥവിം സിരിസയനഭൂതം അദ്ദസ, തം ബുദ്ധഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം ഹിമവന്തപബ്ബതരാജാനം ബിമ്ബോഹനം അദ്ദസ, തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണബിമ്ബോഹനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം ചത്താരോ ഹത്ഥപാദേ ചക്കവാളമത്ഥകേ ഠിതേ അദ്ദസ, തം ധമ്മചക്കസ്സ അപ്പടിവത്തിയഭാവേ പുബ്ബനിമിത്തം. യം അത്താനം ഉത്താനകം നിപന്നം അദ്ദസ, തം തീസു ഭവേസു അവകുജ്ജാനം സത്താനം ഉത്താനമുഖഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ പസ്സന്തോ വിയ അഹോസി, തം ദിബ്ബചക്ഖുപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം യാവ ഭവഗ്ഗാ ഏകാലോകം അഹോസി, തം അനാവരണഞാണസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. സേസം പാളിവസേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

൭. വസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. സത്തമേ നേമിത്താതി നിമിത്തപാഠകാ. തേജോധാതു പകുപ്പതീതി മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി. പാണിനാ ഉദകം സമ്പടിച്ഛിത്വാതി ഉപ്പന്നം ഉതുസമുട്ഠാനം ഉദകം തിയോജനസതേന ഹത്ഥേന പടിഗ്ഗഹേത്വാ. പമത്താ ഹോന്തീതി അത്തനോ കീളായ പമത്താ ഹോന്തി വിപ്പവുട്ഠസതിനോ. തേസഞ്ഹി സകായ രതിയാ ‘‘രമാമാ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ അകാലേപി ദേവോ വസ്സതി, തദഭാവേ ന വസ്സതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘ന കാലവസ്സ’’ന്തി. അട്ഠമനവമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൧൦. നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൦. ദസമേ നിസ്സാരണീയാതി നിസ്സടാ വിസഞ്ഞുത്താ. ധാതുയോതി അത്തസുഞ്ഞസഭാവാ. കാമം മനസികരോതോതി കാമം മനസികരോന്തസ്സ, അസുഭജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ അഗദം ഗഹേത്വാ വിസം വീമംസന്തോ വിയ വീമംസനത്ഥം കാമാഭിമുഖം ചിത്തം പേസേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ന പക്ഖന്ദതീതി നപ്പവിസതി. നപ്പസീദതീതി പസാദം നാപജ്ജതി. ന സന്തിട്ഠതീതി നപ്പതിട്ഠഹതി. ന വിമുച്ചതീതി ന അധിമുച്ചതി. യഥാ പന കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പടിലീയതി പതികുടതി പതിവട്ടതി ന സംപസാരീയതി, ഏവം പടിലീയതി ന സംപസാരീയതി. നേക്ഖമ്മം ഖോ പനാതി ഇധ നേക്ഖമ്മം നാമ അസുഭേസു പഠമജ്ഝാനം, തദസ്സ മനസികരോതോ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. തസ്സ തം ചിത്തന്തി തസ്സ തം അസുഭജ്ഝാനചിത്തം. സുഗതന്തി ഗോചരേ ഗതത്താ സുട്ഠു ഗതം. സുഭാവിതന്തി അഹാനഭാഗിയത്താ സുട്ഠു ഭാവിതം. സുവുട്ഠിതന്തി കാമതോ വുട്ഠിതം. സുവിമുത്തന്തി കാമേഹി സുട്ഠു വിമുത്തം. കാമപച്ചയാ ആസവാ നാമ കാമഹേതുകാ ചത്താരോ ആസവാ. വിഘാതാതി ദുക്ഖാ. പരിളാഹാതി കാമരാഗപരിളാഹാ. ന സോ തം വേദനം വേദിയതീതി സോ തം കാമവേദനം വിഘാതപരിളാഹവേദനഞ്ച ന വേദിയതി. ഇദമക്ഖാതം കാമാനം നിസ്സരണന്തി ഇദം അസുഭജ്ഝാനം കാമേഹി നിസ്സടത്താ കാമാനം നിസ്സരണന്തി അക്ഖാതം. യോ പന തം ഝാനം പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ തതിയമഗ്ഗം പത്വാ അനാഗാമിഫലേന നിബ്ബാനം ദിസ്വാ ‘‘പുന കാമാ നാമ നത്ഥീ’’തി ജാനാതി. തസ്സ ചിത്തം അച്ചന്തനിസ്സരണമേവ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

അയം പന വിസേസോ – ദുതിയവാരേ മേത്താഝാനാനി ബ്യാപാദസ്സ നിസ്സരണം നാമ. തതിയവാരേ കരുണാഝാനാനി വിഹിംസായ നിസ്സരണം നാമ. ചതുത്ഥവാരേ അരൂപജ്ഝാനാനി രൂപാനം നിസ്സരണം നാമ. അച്ചന്തനിസ്സരണഞ്ചേത്ഥ അരഹത്തഫലം യോജേതബ്ബം. പഞ്ചമവാരേ സക്കായം മനസികരോതോതി സുദ്ധസങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സ സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ വീമംസനത്ഥം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാഭിമുഖം ചിത്തം പേസേന്തസ്സ. ഇദമക്ഖാതം സക്കായസ്സ നിസ്സരണന്തി ഇദം അരഹത്തമഗ്ഗേന ച ഫലേന ച നിബ്ബാനം ദിസ്വാ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘പുന സക്കായോ നത്ഥീ’’തി ഉപ്പന്നം അരഹത്തഫലസമാപത്തിചിത്തം സക്കായസ്സ നിസ്സരണന്തി അക്ഖാതം. ഇദാനി ഏവം സക്കായനിസ്സരണം നിരോധം പത്വാ ഠിതസ്സ ഖീണാസവസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ തസ്സ കാമനന്ദീപി നാനുസേതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ നാനുസേതീതി ന നിബ്ബത്തതി. അനനുസയാതി അനിബ്ബത്തിയാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

ചതുത്ഥപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.