(൧൫) ൫. തികണ്ഡകീവഗ്ഗോ

൧. അവജാനാതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സംവാസേനാതി ഏകതോവാസേന. ആദേയ്യമുഖോതി ആദിയനമുഖോ, ഗഹണമുഖോതി അത്ഥോ. തമേനം ദത്വാ അവജാനാതീതി ‘‘അയം ദിന്നം പടിഗ്ഗഹേതുമേവ ജാനാതീ’’തി ഏവം അവമഞ്ഞതി. തമേനം സംവാസേന അവജാനാതീതി അപ്പമത്തകേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ജാനാമഹം തയാ കതകമ്മം, ഏത്തകം അദ്ധാനം അഹം കിം കരോന്തോ വസിം, നനു തുയ്ഹമേവ കതാകതം വീമംസന്തോ’’തിആദീനി വത്താ ഹോതി. അഥ ഇതരോ ‘‘അദ്ധാ കോചി മയ്ഹം ദോസോ ഭവിസ്സതീ’’തി കിഞ്ചി പടിപ്ഫരിതും ന സക്കോതി. തം ഖിപ്പഞ്ഞേവ അധിമുച്ചിതാ ഹോതീതി തം വണ്ണം വാ അവണ്ണം വാ സീഘമേവ സദ്ദഹതി. സദ്ദഹനട്ഠേന ഹി ആദാനേന ഏസ ആദിയനമുഖോതി വുത്തോ. ആധേയ്യമുഖോതി പാളിയാ പന ഠപിതമുഖോതി അത്ഥോ. മഗ്ഗേ ഖടആവാടോ വിയ ആഗതാഗതം ഉദകം വണ്ണം വാ അവണ്ണം വാ സദ്ദഹനവസേന സമ്പടിച്ഛിതും ഠപിതമുഖോതി വുത്തം ഹോതി.

ഇത്തരസദ്ധോതി പരിത്തകസദ്ധോ. കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ന ജാനാതീതിആദീസു കുസലേ ധമ്മേ ‘‘ഇമേ കുസലാ’’തി ന ജാനാതി, അകുസലേ ധമ്മേ ‘‘ഇമേ അകുസലാ’’തി ന ജാനാതി. തഥാ സാവജ്ജേ സദോസധമ്മേ ‘‘ഇമേ സാവജ്ജാ’’തി, അനവജ്ജേ ച നിദ്ദോസധമ്മേ ‘‘ഇമേ അനവജ്ജാ’’തി, ഹീനേ ഹീനാതി, പണീതേ പണീതാതി. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേതി ‘‘ഇമേ കണ്ഹാ സുക്കേ പടിബാഹേത്വാ ഠിതത്താ സപ്പടിഭാഗാ നാമ, ഇമേ ച സുക്കാ കണ്ഹേ പടിബാഹിത്വാ ഠിതത്താ സപ്പടിഭാഗാ’’തി ന ജാനാതി.

൨. ആരഭതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൨. ദുതിയേ ആരഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീതി ആപത്തിവീതിക്കമനവസേന ആരഭതി ചേവ, തപ്പച്ചയാ ച വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി അരഹത്തസമാധിഞ്ചേവ അരഹത്തഫലഞാണഞ്ച. നപ്പജാനാതീതി അനധിഗതത്താ ന ജാനാതി. ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി ആപത്തിം ആപജ്ജതി, വുട്ഠിതത്താ പന ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. നാരഭതി വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി സകിം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ പച്ഛാ കിഞ്ചാപി നാപജ്ജതി, വിപ്പടിസാരം പന വിനോദേതും ന സക്കോതി. നാരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി ന ചേവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ന ച വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം…പേ… നിരുജ്ഝന്തീതി അരഹത്തം പന അപ്പത്തോ ഹോതി. പഞ്ചമനയേന ഖീണാസവോ കഥിതോ.

ആരമ്ഭജാതി ആപത്തിവീതിക്കമസമ്ഭവാ. വിപ്പടിസാരജാതി വിപ്പടിസാരതോ ജാതാ. പവഡ്ഢന്തീതി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനേന വഡ്ഢന്തി. ആരമ്ഭജേ ആസവേ പഹായാതി വീതിക്കമസമ്ഭവേ ആസവേ ആപത്തിദേസനായ വാ ആപത്തിവുട്ഠാനേന വാ പജഹിത്വാ. പടിവിനോദേത്വാതി സുദ്ധന്തേ ഠിതഭാവപച്ചവേക്ഖണേന നീഹരിത്വാ. ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതൂതി വിപസ്സനാചിത്തഞ്ച തംസമ്പയുത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു. സേസം ഇമിനാ ഉപായേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

൩. സാരന്ദദസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൩. തതിയേ കാമാധിമുത്താനന്തി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു അധിമുത്താനം. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോതി നവലോകുത്തരധമ്മത്ഥായ സഹസീലകം പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പടിപന്നോ പടിപത്തിപൂരകോ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം.

൪. തികണ്ഡകീസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൪. ചതുത്ഥേ അപ്പടികൂലേതി അപ്പടികൂലാരമ്മണേ. പടികൂലസഞ്ഞീതി പടികൂലന്തി ഏവംസഞ്ഞീ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. കഥം പനായം ഏവം വിഹരതീതി? ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പന അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം താവ അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി, ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. ഉഭയസ്മിം പന പുരിമനയസ്സ ച പച്ഛിമനയസ്സ ച വസേന തതിയചതുത്ഥവാരാ വുത്താ, ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന പഞ്ചമോ. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ചേസാ ഖീണാസവസ്സ ഉപേക്ഖാസദിസാ, ന പന ഖീണാസവുപേക്ഖാ. തത്ഥ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യാതി മജ്ഝത്തഭാവേ ഠിതോ വിഹരേയ്യ. ക്വചനീതി കിസ്മിഞ്ചി ആരമ്മണേ. കത്ഥചീതി കിസ്മിഞ്ചി പദേസേ. കിഞ്ചനതി കോചി അപ്പമത്തകോപി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപസ്സനാവ കഥിതാ. തം ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഭിക്ഖു കാതും സക്കോതി, ഞാണവാ പഞ്ഞുത്തരോ ബഹുസ്സുതസമണോപി കാതും സക്കോതി. സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ കാതും സക്കോന്തിയേവ, ഖീണാസവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

൬. മിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൬. ഛട്ഠേ കമ്മന്തം കാരേതീതി ഖേത്താദികമ്മന്തം കാരേതി. അധികരണം ആദിയതീതി ചത്താരി അധികരണാനി ആദിയതി. പാമോക്ഖേസു ഭിക്ഖൂസൂതി ദിസാപാമോക്ഖേസു ഭിക്ഖൂസു. പടിവിരുദ്ധോ ഹോതീതി പച്ചനീകഗ്ഗാഹിതായ വിരുദ്ധോ ഹോതി. അനവത്ഥചാരികന്തി അനവത്ഥാനചാരികം.

൭. അസപ്പുരിസദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൭. സത്തമേ അസക്കച്ചം ദേതീതി ന സക്കരിത്വാ സുചിം കത്വാ ദേതി. അചിത്തീകത്വാ ദേതീതി അചിത്തീകാരേന അഗാരവവസേന ദേതി. അപവിദ്ധം ദേതീതി ന നിരന്തരം ദേതി, അഥ വാ ഛഡ്ഡേതുകാമോ വിയ ദേതി. അനാഗമനദിട്ഠികോ ദേതീതി കതസ്സ നാമ ഫലം ആഗമിസ്സതീതി ന ഏവം ആഗമനദിട്ഠിം ന ഉപ്പാദേത്വാ ദേതി.

സുക്കപക്ഖേ ചിത്തീകത്വാ ദേതീതി ദേയ്യധമ്മേ ച ദക്ഖിണേയ്യേസു ച ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേത്വാ ദേതി. തത്ഥ ദേയ്യധമ്മം പണീതം ഓജവന്തം കത്വാ ദേന്തോ ദേയ്യധമ്മേ ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേതി നാമ. പുഗ്ഗലം വിചിനിത്വാ ദേന്തോ ദക്ഖിണേയ്യേസു ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേതി നാമ. സഹത്ഥാ ദേതീതി ആണത്തിയാ പരഹത്ഥേന അദത്വാ ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ വിചരന്തേന മേ ഹത്ഥപാദാനം അലദ്ധകാലസ്സ പമാണം നാമ നത്ഥി, വട്ടമോക്ഖം ഭവനിസ്സരണം കരിസ്സാമീ’’തി സഹത്ഥേനേവ ദേതി. ആഗമനദിട്ഠികോതി ‘‘അനാഗതഭവസ്സ പച്ചയോ ഭവിസ്സതീ’’തി കമ്മഞ്ച വിപാകഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ദേതീതി.

൮. സപ്പുരിസദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. അട്ഠമേ സദ്ധായാതി ദാനഞ്ച ദാനഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ. കാലേനാതി യുത്തപ്പത്തകാലേന. അനഗ്ഗഹിതചിത്തോതി അഗ്ഗഹിതചിത്തോ മുത്തചാഗോ ഹുത്വാ. അനുപഹച്ചാതി അനുപഘാതേത്വാ ഗുണേ അമക്ഖേത്വാ. കാലാഗതാ ചസ്സ അത്ഥാ പചുരാ ഹോന്തീതി അത്ഥാ ആഗച്ഛമാനാ വയോവുഡ്ഢകാലേ അനാഗന്ത്വാ യുത്തപ്പത്തകാലേ പഠമവയസ്മിംയേവ ആഗച്ഛന്തി ചേവ ബഹൂ ച ഹോന്തി.

൯. പഠമസമയവിമുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൯. നവമേ സമയവിമുത്തസ്സാതി അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേയേവ വിക്ഖമ്ഭിതേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ സമയവിമുത്തിസങ്ഖാതായ ലോകിയവിമുത്തിയാ വിമുത്തചിത്തസ്സ. ദസമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

തികണ്ഡകീവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.