൩. തതിയപണ്ണാസകം

(൧൧) ൧. ഫാസുവിഹാരവഗ്ഗോ

൧. സാരജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧. തതിയസ്സ പഠമേ വേസാരജ്ജകരണാതി വിസാരദഭാവാവഹാ. സാരജ്ജം ഹോതീതി ദോമനസ്സം ഹോതി.

൨. ഉസ്സങ്കിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨. ദുതിയേ ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതോതി ഉസ്സങ്കിതോ ച പരിസങ്കിതോ ച. അപി അകുപ്പധമ്മോപീതി അപി അകുപ്പധമ്മോ ഖീണാസവോ സമാനോപി പരേഹി പാപഭിക്ഖൂഹി ഉസ്സങ്കിതപരിസങ്കിതോ ഹോതീതി അത്ഥോ. വേസിയാഗോചരോതിആദീസു വേസിയാ വുച്ചന്തി രൂപൂപജീവിനിയോ, താ ഗോചരോ അസ്സാതി വേസിയാഗോചരോ, താസം ഗേഹം അഭിണ്ഹഗമനോതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ പന വിധവാതി മതപതികാ. ഥുല്ലകുമാരികാതി മഹല്ലികകുമാരികായോ.

൩. മഹാചോരസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩. തതിയേ ഇതോ ഭോഗേന പടിസന്ഥരിസ്സാമീതി ഇതോ മമ സാപതേയ്യതോ ഭോഗം ഗഹേത്വാ തേന പടിസന്ഥാരം കരിസ്സാമി, തസ്സ ച മമ ച അന്തരം പിദഹിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഗഹണാനീതി പരസന്തകാനം ഭണ്ഡാനം ഗഹണാനി. ഗുയ്ഹമന്താതി ഗുഹിതബ്ബമന്താ. അന്തഗ്ഗാഹികായാതി സസ്സതം വാ ഉച്ഛേദം വാ ഗഹേത്വാ ഠിതായ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ചതുത്ഥേ സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

൫. ഫാസുവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫. പഞ്ചമേ മേത്തം കായകമ്മന്തി മേത്തചിത്തേന പവത്തിതം കായകമ്മം. ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖേ ചേവ പരമ്മുഖേ ച. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. യാനി താനി സീലാനീതിആദി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലവസേന വുത്തം. സമാധിസംവത്തനികാനീതി മഗ്ഗസമാധിഫലസമാധിനിബ്ബത്തകാനി. സീലസാമഞ്ഞഗതോതി സമാനസീലതം ഗതോ, ഏകസദിസസീലോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തക്കരസ്സാതി യോ നം കരോതി, തസ്സ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സീലം മിസ്സകം കഥിതം, ദിട്ഠി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠീതി.

൬. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൬. ഛട്ഠേ നോ ച പരം അധിസീലേ സമ്പവത്താ ഹോതീതി പരം സീലഭാവേന ന ഗരഹതി ന ഉപവദതി. അത്താനുപേക്ഖീതി അത്തനോവ കതാകതം ജാനനവസേന അത്താനം അനുപേക്ഖിതാ. നോ പരാനുപേക്ഖീതി പരസ്സ കതാകതേസു അബ്യാവടോ. അപഞ്ഞാതോതി അപാകടോ അപ്പപുഞ്ഞോ. അപഞ്ഞാതകേനാതി അപഞ്ഞാതഭാവേന അപാകടതായ മന്ദപുഞ്ഞതായ. നോ പരിതസ്സതീതി പരിതാസം നാപജ്ജതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഖീണാസവോവ കഥിതോ.

൭-൮. സീലസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൭-൧൦൮. സത്തമേ സീലസമാധിപഞ്ഞാ മിസ്സികാ കഥിതാ, വിമുത്തി അരഹത്തഫലം, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം ലോകിയമേവ. അട്ഠമേപി ഏസേവ നയോ. പച്ചവേക്ഖണഞാണം പനേത്ഥ അസേഖസ്സ പവത്തത്താ അസേഖന്തി വുത്തം.

൯-൧൦. ചാതുദ്ദിസസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൯-൧൧൦. നവമേ ചാതുദ്ദിസോതി ചതൂസു ദിസാസു അപ്പടിഹതചാരോ. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ഖീണാസവോവ കഥിതോ. ദസമേ അലന്തി യുത്തോ. ഇധാപി ഖീണാസവോവ കഥിതോ.

ഫാസുവിഹാരവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൧൨) ൨. അന്ധകവിന്ദവഗ്ഗോ

൧. കുലൂപകസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അസന്ഥവവിസ്സാസീതി അത്തനാ സദ്ധിം സന്ഥവം അകരോന്തേസു വിസ്സാസം അനാപജ്ജന്തേസുയേവ വിസ്സാസം കരോതി. അനിസ്സരവികപ്പീതി അനിസ്സരോവ സമാനോ ‘‘ഇമം ദേഥ, ഇമം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഇസ്സരോ വിയ വികപ്പേതി. വിസ്സട്ഠുപസേവീതി വിസ്സട്ഠാനി ഭിന്നകുലാനി ഘടനത്ഥായ ഉപസേവതി. ഉപകണ്ണകജപ്പീതി കണ്ണമൂലേ മന്തം ഗണ്ഹാതി. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ.

൨. പച്ഛാസമണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. ദുതിയേ പത്തപരിയാപന്നം ന ഗണ്ഹാതീതി ഉപജ്ഝായേ നിവത്തിത്വാ ഠിതേ അത്തനോ തുച്ഛപത്തം ദത്വാ തസ്സ പത്തം ന ഗണ്ഹാതി, തതോ വാ ദീയമാനം ന ഗണ്ഹാതി. ന നിവാരേതീതി ഇദം വചനം ആപത്തിവീതിക്കമവചനം നാമാതി ന ജാനാതി. ഞത്വാ വാപി, ‘‘ഭന്തേ, ഏവരൂപം നാമ വത്തും ന വട്ടതീ’’തി ന നിവാരേതി. കഥം ഓപാതേതീതി തസ്സ കഥം ഭിന്ദിത്വാ അത്തനോ കഥം പവേസേതി. ജളോതി ജഡോ. ഏളമൂഗോതി പഗ്ഘരിതഖേളമുഖോ. തതിയം ഉത്താനമേവ.

൪. അന്ധകവിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. ചതുത്ഥേ സീലവാ ഹോഥാതി സീലവന്താ ഹോഥ. ആരക്ഖസതിനോതി ദ്വാരരക്ഖികായ സതിയാ സമന്നാഗതാ. നിപക്കസതിനോതി ദ്വാരരക്ഖനകേനേവ ഞാണേന സമന്നാഗതസ്സതിനോ. സതാരക്ഖേന ചേതസാ സമന്നാഗതാതി സതാരക്ഖേന ചിത്തേന സമന്നാഗതാ. അപ്പഭസ്സാതി അപ്പകഥാ. സമ്മാദിട്ഠികാതി കമ്മസ്സകതജ്ഝാന-വിപസ്സനാമഗ്ഗ-ഫലവസേന പഞ്ചവിധായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതാ. അപിച പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി സമ്മാദിട്ഠിയേവാതി വേദിതബ്ബാ.

൫. മച്ഛരിനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. പഞ്ചമേ ആവാസമച്ഛരിനീതി ആവാസം മച്ഛരായതി, തത്ഥ അഞ്ഞേസം വാസം ന സഹതി. കുലമച്ഛരിനീതി ഉപട്ഠാകകുലം മച്ഛരായതി, അഞ്ഞേസം തത്ഥ ഉപസങ്കമനം ന സഹതി. ലാഭമച്ഛരിനീതി ലാഭം മച്ഛരായതി, അഞ്ഞേസം തം ഉപ്പജ്ജന്തം ന സഹതി. വണ്ണമച്ഛരിനീതി ഗുണം മച്ഛരായതി, അഞ്ഞേസം ഗുണകഥം ന സഹതി. ധമ്മമച്ഛരിനീതി പരിയത്തിധമ്മം മച്ഛരായതി, അഞ്ഞേസം ദാതും ന ഇച്ഛതി.

൬-൭. വണ്ണനാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൬-൧൧൭. ഛട്ഠേ സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതീതി പരേഹി സദ്ധായ ദിന്നപിണ്ഡപാതതോ അഗ്ഗം അഗ്ഗഹേത്വാ പരസ്സ ദേതി. സത്തമേ ഇസ്സുകിനീതി ഇസ്സായ സമന്നാഗതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അന്ധകവിന്ദവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൧൩) ൩. ഗിലാനവഗ്ഗോ

൪. ദുതിയഉപട്ഠാകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. തതിയസ്സ ചതുത്ഥേ നപ്പടിബലോതി കായബലേന ച ഞാണബലേന ച അസമന്നാഗതോ. ആമിസന്തരോതി ആമിസഹേതുകോ ചീവരാദീനി പച്ചാസീസമാനോ.

൫-൬. അനായുസ്സാസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൧൨൫-൧൨൬. പഞ്ചമേ അനായുസ്സാതി ആയുപച്ഛേദനാ, ന ആയുവഡ്ഢനാ. ഛട്ഠേപി ഏസേവ നയോ.

൭. വപകാസസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. സത്തമേ നാലം സങ്ഘമ്ഹാ വപകാസിതുന്തി സങ്ഘതോ നിക്ഖമിത്വാ ഏകകോ വസിതും ന യുത്തോ. കാമഞ്ചേസ സങ്ഘമജ്ഝേപി വസിതും അയുത്തോവ അസങ്ഘസോഭനതായ, ഓവാദാനുസാസനിപ്പടിബദ്ധത്താ പന നിപ്പരിയായേനേവ സങ്ഘമ്ഹാ വപകാസിതും ന യുത്തോ. അലം സങ്ഘമ്ഹാ വപകാസിതുന്തി ചാതുദ്ദിസത്താ സങ്ഘമ്ഹാ നിക്ഖമ്മ ഏകകോ വസിതും യുത്തോ, സങ്ഘസോഭനതായ പന സങ്ഘേപി വസിതും യുത്തോയേവ. അട്ഠമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൯. പരികുപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. നവമേ ആപായികാതി അപായഗാമിനോ. നേരയികാതി നിരയഗാമിനോ. പരികുപ്പാതി പരികുപ്പനസഭാവാ പുരാണവണസദിസാ. അതേകിച്ഛാതി അകത്തബ്ബപരികമ്മാ. ദസമം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഗിലാനവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൧൪) ൪. രാജവഗ്ഗോ

൧. പഠമചക്കാനുവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ധമ്മേനാതി ദസകുസലധമ്മേന. ചക്കന്തി ആണാചക്കം. അത്ഥഞ്ഞൂതി രജ്ജത്ഥം ജാനാതി. ധമ്മഞ്ഞൂതി പവേണിധമ്മം ജാനാതി. മത്തഞ്ഞൂതി ദണ്ഡേ വാ ബലമ്ഹി വാ പമാണം ജാനാതി. കാലഞ്ഞൂതി രജ്ജസുഖാനുഭവനകാലം, വിനിച്ഛയകരണകാലം, ജനപദചാരികാകാലഞ്ച ജാനാതി. പരിസഞ്ഞൂതി അയം പരിസാ ഖത്തിയപരിസാ, അയം ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദസമണപരിസാതി ജാനാതി.

തഥാഗതവാരേ അത്ഥഞ്ഞൂതി പഞ്ച അത്ഥേ ജാനാതി. ധമ്മഞ്ഞൂതി ചത്താരോ ധമ്മേ ജാനാതി. മത്തഞ്ഞൂതി ചതൂസു പച്ചയേസു പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗമത്തം ജാനാതി. കാലഞ്ഞൂതി അയം കാലോ പടിസല്ലീനസ്സ, അയം സമാപത്തിയാ, അയം ധമ്മദേസനായ, അയം ജനപദചാരികായാതി ഏവം കാലം ജാനാതി. പരിസഞ്ഞൂതി അയം പരിസാ ഖത്തിയപരിസാ…പേ… അയം സമണപരിസാതി ജാനാതി. അനുത്തരന്തി നവഹി ലോകുത്തരധമ്മേഹി അനുത്തരം. ധമ്മചക്കന്തി സേട്ഠചക്കം.

൨. ദുതിയചക്കാനുവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. ദുതിയേ പിതരാ പവത്തിതം ചക്കന്തി ചക്കവത്തിമ്ഹി പബ്ബജിതേ വാ കാലകതേ വാ ചക്കരതനം സത്താഹമത്തം ഠത്വാ അന്തരധായതി, കഥമേസ തം അനുപ്പവത്തേതി നാമ? പിതു പവേണിയം ഠത്വാ ചക്കവത്തിവത്തം പൂരേത്വാ ചക്കവത്തിരജ്ജം കാരേന്തോപി പിതരാ പവത്തിതമേവ അനുപ്പവത്തേതി നാമ.

൩. ധമ്മരാജാസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. തതിയം തികനിപാതേ വുത്തനയമേവ. സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബേ പനേത്ഥ പച്ഛിമപദദ്വയമേവ വിസേസോ. തത്ഥ സമ്മാആജീവോ സേവിതബ്ബോ, മിച്ഛാആജീവോ ന സേവിതബ്ബോ. സപ്പായോ ഗാമനിഗമോ സേവിതബ്ബോ, അസപ്പായോ ന സേവിതബ്ബോ.

൪. യസ്സംദിസംസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ചതുത്ഥേ ഉഭതോതി ദ്വീഹിപി പക്ഖേഹി. മാതിതോ ച പിതിതോ ചാതി യസ്സ ഹി മാതാ ഖത്തിയാ, മാതുമാതാ ഖത്തിയാ, തസ്സാപി മാതാ ഖത്തിയാ. പിതാ ഖത്തിയോ, പിതുപിതാ ഖത്തിയോ, തസ്സപി പിതാ ഖത്തിയോ. സോ ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച. സംസുദ്ധഗഹണികോതി സംസുദ്ധായ മാതുകുച്ഛിയാ സമന്നാഗതോ. ‘‘സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ’’തി ഏത്ഥ പന കമ്മജതേജോധാതു ഗഹണീതി വുച്ചതി. യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാതി ഏത്ഥ പിതുപിതാ പിതാമഹോ, പിതാമഹസ്സ യുഗം പിതാമഹയുഗം. യുഗന്തി ആയുപ്പമാണം വുച്ചതി. അഭിലാപമത്തമേവ ചേതം, അത്ഥതോ പന പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗം. തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. ഏവം യാവ സത്തമോ പുരിസോ, താവ സംസുദ്ധഗഹണികോ, അഥ വാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേനാതി ദസ്സേതി. അക്ഖിത്തോതി ‘‘അപനേഥ ഏതം, കിം ഇമിനാ’’തി ഏവം അക്ഖിത്തോ അനവക്ഖിത്തോ. അനുപക്കുട്ഠോതി ന ഉപക്കുട്ഠോ ന അക്കോസം വാ നിന്ദം വാ പത്തപുബ്ബോ. കേന കാരണേനാതി? ജാതിവാദേന, ‘‘ഇതിപി ഹീനജാതികോ ഏസോ’’തി ഏവരൂപേന വചനേനാതി അത്ഥോ.

അഡ്ഢോതിആദീസു യോ കോചി അത്തനോ സന്തകേന വിഭവേന അഡ്ഢോ ഹോതി. ഇധ പന ന കേവലം അഡ്ഢോയേവ, മഹദ്ധനോ മഹതാ അപരിമാണസങ്ഖേന ധനേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. പഞ്ചകാമഗുണവസേന മഹന്താ ഉളാരാ ഭോഗാ അസ്സാതി മഹാഭോഗോ. പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോതി കോസോ വുച്ചതി ഭണ്ഡാഗാരം, നിദഹിത്വാ ഠപിതേന ധനേന പരിപുണ്ണകോസോ, ധഞ്ഞേന ച പരിപുണ്ണകോട്ഠാഗാരോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ചതുബ്ബിധോ കോസോ ഹത്ഥീ അസ്സാ രഥാ രട്ഠന്തി, തിവിധം കോട്ഠാഗാരം ധനകോട്ഠാഗാരം ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരം വത്ഥകോട്ഠാഗാരന്തി. തം സബ്ബമ്പി പരിപുണ്ണമസ്സാതി പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ. അസ്സവായാതി കസ്സചി ബഹുമ്പി ധനം ദേന്തസ്സ സേനാ ന സുണാതി, സാ അനസ്സവാ നാമ ഹോതി. കസ്സചി അദേന്തസ്സാപി സുണാതിയേവ, അയം അസ്സവാ നാമ. ഓവാദപടികരായാതി ‘‘ഇദം വോ കത്തബ്ബ, ഇദം ന കത്തബ്ബ’’ന്തി ദിന്നഓവാദകരായ. പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ബ്യത്തോതി പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേന യുത്തോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. പടിബലോതി സമത്ഥോ. അത്ഥേ ചിന്തേതുന്തി വഡ്ഢിഅത്ഥേ ചിന്തേതും. സോ ഹി പച്ചുപ്പന്നഅത്ഥവസേനേവ ‘‘അതീതേപി ഏവം അഹേസും, അനാഗതേപി ഏവം ഭവിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേതി. വിജിതാവീനന്തി വിജിതവിജയാനം, മഹന്തേന വാ വിജയേന സമന്നാഗതാനം. വിമുത്തചിത്താനന്തി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമുത്തമാനസാനം.

൫-൬. പത്ഥനാസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൧൩൫-൧൩൬. പഞ്ചമേ നേഗമജാനപദസ്സാതി നിഗമവാസിനോ ച രട്ഠവാസിനോ ച ജനസ്സ. ഹത്ഥിസ്മിന്തിആദീഹി ഹത്ഥിഅസ്സരഥഥരുധനുലേഖമുദ്ദാഗണനാദീനി സോളസ മഹാസിപ്പാനി ദസ്സിതാനി. അനവയോതി സമത്ഥോ പരിപുണ്ണോ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഛട്ഠേ ഓപരജ്ജന്തി ഉപരാജഭാവം.

൭. അപ്പംസുപതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൭. സത്തമേ പുരിസാധിപ്പായാതി അസ്സദ്ധമ്മവസേന പുരിസേ ഉപ്പന്നാധിപ്പായാ പുരിസജ്ഝാസയാ. ആദാനാധിപ്പായോതി ഇദാനി ഗഹേതും സക്ഖിസ്സാമി, ഇദാനി സക്ഖിസ്സാമീതി ഏവം ഗഹണാധിപ്പായോ. വിസംയോഗാധിപ്പായോതി ഇദാനി നിബ്ബാനം പാപുണിസ്സാമി, ഇദാനി പാപുണിസ്സാമീതി ഏവം നിബ്ബാനജ്ഝാസയോ.

൮. ഭത്താദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൮. അട്ഠമേ ഭത്താദകോതി ഭത്തക്ഖാദകോ, ബഹുഭത്തഭുഞ്ജോതി അത്ഥോ. ഓകാസഫരണോതി ഓകാസം ഫരിത്വാ അഞ്ഞേസം സമ്ബാധം കത്വാ ഠാനേന ഓകാസഫരണോ. തത്ഥ തത്ഥ ലണ്ഡം സാരേതി പാതേതീതി ലണ്ഡസാരണോ. ഏത്തകാ ഹത്ഥീതി ഗണനകാലേ സലാകം ഗണ്ഹാതീതി സലാകഗ്ഗാഹീ. നിസീദനസയനവസേന മഞ്ചപീഠം മദ്ദതീതി മഞ്ചപീഠമദ്ദനോ. ഭിക്ഖുഗണനകാലേ സലാകം ഗണ്ഹാതീതി സലാകഗ്ഗാഹീ.

൯. അക്ഖമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൯. നവമേ ഹത്ഥികായന്തി ഹത്ഥിഘടം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സങ്ഗാമേ അവചരന്തീതി സങ്ഗാമാവചരാ. ഏകിസ്സാ വാ തിണോദകദത്തിയാ വിമാനിതോതി ഏകദിവസം ഏകേന തിണോദകദാനേന വിമാനിതോ, ഏകദിവസമത്തം അലദ്ധതിണോദകോതി അത്ഥോ. ഇതോ പരമ്പി ഏസേവ നയോ. ന സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതുന്തി ആരമ്മണേ ചിത്തം സമ്മാ ഠപേതും ന സക്കോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൦. സോതസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൦. ദസമേ ദുരുത്താനന്തി ന സുട്ഠു വുത്താനം ദോസവസേന പവത്തിതാനം ഫരുസവചനാനം. ദുരാഗതാനന്തി ദുക്ഖുപ്പാദനാകാരേന സോതദ്വാരം ആഗതാനം. വചനപഥാനന്തി വചനാനം. ദുക്ഖാനന്തി ദുക്ഖമാനം. തിബ്ബാനന്തി ബഹലാനം താപനസഭാവാനം വാ. ഖരാനന്തി ഫരുസാനം. കടുകാനന്തി തിഖിണാനം. അസാതാനന്തി അമധുരാനം. അമനാപാനന്തി മനം അപ്പായിതും വഡ്ഢേതും അസമത്ഥാനം. പാണഹരാനന്തി ജീവിതഹരാനം. യാ സാ ദിസാതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥാദിവസേന ദിസ്സതി അപദിസ്സതീതി നിബ്ബാനം ദിസാതി വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പന തം ആഗമ്മ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സമഥം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി വുത്തം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ സീലസമാധിപഞ്ഞാ മിസ്സികാ കഥിതാതി.

രാജവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൧൫) ൫. തികണ്ഡകീവഗ്ഗോ

൧. അവജാനാതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സംവാസേനാതി ഏകതോവാസേന. ആദേയ്യമുഖോതി ആദിയനമുഖോ, ഗഹണമുഖോതി അത്ഥോ. തമേനം ദത്വാ അവജാനാതീതി ‘‘അയം ദിന്നം പടിഗ്ഗഹേതുമേവ ജാനാതീ’’തി ഏവം അവമഞ്ഞതി. തമേനം സംവാസേന അവജാനാതീതി അപ്പമത്തകേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ജാനാമഹം തയാ കതകമ്മം, ഏത്തകം അദ്ധാനം അഹം കിം കരോന്തോ വസിം, നനു തുയ്ഹമേവ കതാകതം വീമംസന്തോ’’തിആദീനി വത്താ ഹോതി. അഥ ഇതരോ ‘‘അദ്ധാ കോചി മയ്ഹം ദോസോ ഭവിസ്സതീ’’തി കിഞ്ചി പടിപ്ഫരിതും ന സക്കോതി. തം ഖിപ്പഞ്ഞേവ അധിമുച്ചിതാ ഹോതീതി തം വണ്ണം വാ അവണ്ണം വാ സീഘമേവ സദ്ദഹതി. സദ്ദഹനട്ഠേന ഹി ആദാനേന ഏസ ആദിയനമുഖോതി വുത്തോ. ആധേയ്യമുഖോതി പാളിയാ പന ഠപിതമുഖോതി അത്ഥോ. മഗ്ഗേ ഖടആവാടോ വിയ ആഗതാഗതം ഉദകം വണ്ണം വാ അവണ്ണം വാ സദ്ദഹനവസേന സമ്പടിച്ഛിതും ഠപിതമുഖോതി വുത്തം ഹോതി.

ഇത്തരസദ്ധോതി പരിത്തകസദ്ധോ. കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ന ജാനാതീതിആദീസു കുസലേ ധമ്മേ ‘‘ഇമേ കുസലാ’’തി ന ജാനാതി, അകുസലേ ധമ്മേ ‘‘ഇമേ അകുസലാ’’തി ന ജാനാതി. തഥാ സാവജ്ജേ സദോസധമ്മേ ‘‘ഇമേ സാവജ്ജാ’’തി, അനവജ്ജേ ച നിദ്ദോസധമ്മേ ‘‘ഇമേ അനവജ്ജാ’’തി, ഹീനേ ഹീനാതി, പണീതേ പണീതാതി. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേതി ‘‘ഇമേ കണ്ഹാ സുക്കേ പടിബാഹേത്വാ ഠിതത്താ സപ്പടിഭാഗാ നാമ, ഇമേ ച സുക്കാ കണ്ഹേ പടിബാഹിത്വാ ഠിതത്താ സപ്പടിഭാഗാ’’തി ന ജാനാതി.

൨. ആരഭതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൨. ദുതിയേ ആരഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീതി ആപത്തിവീതിക്കമനവസേന ആരഭതി ചേവ, തപ്പച്ചയാ ച വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി അരഹത്തസമാധിഞ്ചേവ അരഹത്തഫലഞാണഞ്ച. നപ്പജാനാതീതി അനധിഗതത്താ ന ജാനാതി. ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി ആപത്തിം ആപജ്ജതി, വുട്ഠിതത്താ പന ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. നാരഭതി വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി സകിം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ പച്ഛാ കിഞ്ചാപി നാപജ്ജതി, വിപ്പടിസാരം പന വിനോദേതും ന സക്കോതി. നാരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി ന ചേവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ന ച വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം…പേ… നിരുജ്ഝന്തീതി അരഹത്തം പന അപ്പത്തോ ഹോതി. പഞ്ചമനയേന ഖീണാസവോ കഥിതോ.

ആരമ്ഭജാതി ആപത്തിവീതിക്കമസമ്ഭവാ. വിപ്പടിസാരജാതി വിപ്പടിസാരതോ ജാതാ. പവഡ്ഢന്തീതി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനേന വഡ്ഢന്തി. ആരമ്ഭജേ ആസവേ പഹായാതി വീതിക്കമസമ്ഭവേ ആസവേ ആപത്തിദേസനായ വാ ആപത്തിവുട്ഠാനേന വാ പജഹിത്വാ. പടിവിനോദേത്വാതി സുദ്ധന്തേ ഠിതഭാവപച്ചവേക്ഖണേന നീഹരിത്വാ. ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതൂതി വിപസ്സനാചിത്തഞ്ച തംസമ്പയുത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു. സേസം ഇമിനാ ഉപായേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

൩. സാരന്ദദസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൩. തതിയേ കാമാധിമുത്താനന്തി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു അധിമുത്താനം. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോതി നവലോകുത്തരധമ്മത്ഥായ സഹസീലകം പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പടിപന്നോ പടിപത്തിപൂരകോ പുഗ്ഗലോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം.

൪. തികണ്ഡകീസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൪. ചതുത്ഥേ അപ്പടികൂലേതി അപ്പടികൂലാരമ്മണേ. പടികൂലസഞ്ഞീതി പടികൂലന്തി ഏവംസഞ്ഞീ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. കഥം പനായം ഏവം വിഹരതീതി? ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പന അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം താവ അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി, ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. ഉഭയസ്മിം പന പുരിമനയസ്സ ച പച്ഛിമനയസ്സ ച വസേന തതിയചതുത്ഥവാരാ വുത്താ, ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന പഞ്ചമോ. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ചേസാ ഖീണാസവസ്സ ഉപേക്ഖാസദിസാ, ന പന ഖീണാസവുപേക്ഖാ. തത്ഥ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യാതി മജ്ഝത്തഭാവേ ഠിതോ വിഹരേയ്യ. ക്വചനീതി കിസ്മിഞ്ചി ആരമ്മണേ. കത്ഥചീതി കിസ്മിഞ്ചി പദേസേ. കിഞ്ചനതി കോചി അപ്പമത്തകോപി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപസ്സനാവ കഥിതാ. തം ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഭിക്ഖു കാതും സക്കോതി, ഞാണവാ പഞ്ഞുത്തരോ ബഹുസ്സുതസമണോപി കാതും സക്കോതി. സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ കാതും സക്കോന്തിയേവ, ഖീണാസവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

൬. മിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൬. ഛട്ഠേ കമ്മന്തം കാരേതീതി ഖേത്താദികമ്മന്തം കാരേതി. അധികരണം ആദിയതീതി ചത്താരി അധികരണാനി ആദിയതി. പാമോക്ഖേസു ഭിക്ഖൂസൂതി ദിസാപാമോക്ഖേസു ഭിക്ഖൂസു. പടിവിരുദ്ധോ ഹോതീതി പച്ചനീകഗ്ഗാഹിതായ വിരുദ്ധോ ഹോതി. അനവത്ഥചാരികന്തി അനവത്ഥാനചാരികം.

൭. അസപ്പുരിസദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൭. സത്തമേ അസക്കച്ചം ദേതീതി ന സക്കരിത്വാ സുചിം കത്വാ ദേതി. അചിത്തീകത്വാ ദേതീതി അചിത്തീകാരേന അഗാരവവസേന ദേതി. അപവിദ്ധം ദേതീതി ന നിരന്തരം ദേതി, അഥ വാ ഛഡ്ഡേതുകാമോ വിയ ദേതി. അനാഗമനദിട്ഠികോ ദേതീതി കതസ്സ നാമ ഫലം ആഗമിസ്സതീതി ന ഏവം ആഗമനദിട്ഠിം ന ഉപ്പാദേത്വാ ദേതി.

സുക്കപക്ഖേ ചിത്തീകത്വാ ദേതീതി ദേയ്യധമ്മേ ച ദക്ഖിണേയ്യേസു ച ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേത്വാ ദേതി. തത്ഥ ദേയ്യധമ്മം പണീതം ഓജവന്തം കത്വാ ദേന്തോ ദേയ്യധമ്മേ ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേതി നാമ. പുഗ്ഗലം വിചിനിത്വാ ദേന്തോ ദക്ഖിണേയ്യേസു ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേതി നാമ. സഹത്ഥാ ദേതീതി ആണത്തിയാ പരഹത്ഥേന അദത്വാ ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ വിചരന്തേന മേ ഹത്ഥപാദാനം അലദ്ധകാലസ്സ പമാണം നാമ നത്ഥി, വട്ടമോക്ഖം ഭവനിസ്സരണം കരിസ്സാമീ’’തി സഹത്ഥേനേവ ദേതി. ആഗമനദിട്ഠികോതി ‘‘അനാഗതഭവസ്സ പച്ചയോ ഭവിസ്സതീ’’തി കമ്മഞ്ച വിപാകഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ദേതീതി.

൮. സപ്പുരിസദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. അട്ഠമേ സദ്ധായാതി ദാനഞ്ച ദാനഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ. കാലേനാതി യുത്തപ്പത്തകാലേന. അനഗ്ഗഹിതചിത്തോതി അഗ്ഗഹിതചിത്തോ മുത്തചാഗോ ഹുത്വാ. അനുപഹച്ചാതി അനുപഘാതേത്വാ ഗുണേ അമക്ഖേത്വാ. കാലാഗതാ ചസ്സ അത്ഥാ പചുരാ ഹോന്തീതി അത്ഥാ ആഗച്ഛമാനാ വയോവുഡ്ഢകാലേ അനാഗന്ത്വാ യുത്തപ്പത്തകാലേ പഠമവയസ്മിംയേവ ആഗച്ഛന്തി ചേവ ബഹൂ ച ഹോന്തി.

൯. പഠമസമയവിമുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൯. നവമേ സമയവിമുത്തസ്സാതി അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേയേവ വിക്ഖമ്ഭിതേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ സമയവിമുത്തിസങ്ഖാതായ ലോകിയവിമുത്തിയാ വിമുത്തചിത്തസ്സ. ദസമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

തികണ്ഡകീവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.