(൧൪) ൪. രാജവഗ്ഗോ

൧. പഠമചക്കാനുവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ധമ്മേനാതി ദസകുസലധമ്മേന. ചക്കന്തി ആണാചക്കം. അത്ഥഞ്ഞൂതി രജ്ജത്ഥം ജാനാതി. ധമ്മഞ്ഞൂതി പവേണിധമ്മം ജാനാതി. മത്തഞ്ഞൂതി ദണ്ഡേ വാ ബലമ്ഹി വാ പമാണം ജാനാതി. കാലഞ്ഞൂതി രജ്ജസുഖാനുഭവനകാലം, വിനിച്ഛയകരണകാലം, ജനപദചാരികാകാലഞ്ച ജാനാതി. പരിസഞ്ഞൂതി അയം പരിസാ ഖത്തിയപരിസാ, അയം ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദസമണപരിസാതി ജാനാതി.

തഥാഗതവാരേ അത്ഥഞ്ഞൂതി പഞ്ച അത്ഥേ ജാനാതി. ധമ്മഞ്ഞൂതി ചത്താരോ ധമ്മേ ജാനാതി. മത്തഞ്ഞൂതി ചതൂസു പച്ചയേസു പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗമത്തം ജാനാതി. കാലഞ്ഞൂതി അയം കാലോ പടിസല്ലീനസ്സ, അയം സമാപത്തിയാ, അയം ധമ്മദേസനായ, അയം ജനപദചാരികായാതി ഏവം കാലം ജാനാതി. പരിസഞ്ഞൂതി അയം പരിസാ ഖത്തിയപരിസാ…പേ… അയം സമണപരിസാതി ജാനാതി. അനുത്തരന്തി നവഹി ലോകുത്തരധമ്മേഹി അനുത്തരം. ധമ്മചക്കന്തി സേട്ഠചക്കം.

൨. ദുതിയചക്കാനുവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. ദുതിയേ പിതരാ പവത്തിതം ചക്കന്തി ചക്കവത്തിമ്ഹി പബ്ബജിതേ വാ കാലകതേ വാ ചക്കരതനം സത്താഹമത്തം ഠത്വാ അന്തരധായതി, കഥമേസ തം അനുപ്പവത്തേതി നാമ? പിതു പവേണിയം ഠത്വാ ചക്കവത്തിവത്തം പൂരേത്വാ ചക്കവത്തിരജ്ജം കാരേന്തോപി പിതരാ പവത്തിതമേവ അനുപ്പവത്തേതി നാമ.

൩. ധമ്മരാജാസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. തതിയം തികനിപാതേ വുത്തനയമേവ. സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബേ പനേത്ഥ പച്ഛിമപദദ്വയമേവ വിസേസോ. തത്ഥ സമ്മാആജീവോ സേവിതബ്ബോ, മിച്ഛാആജീവോ ന സേവിതബ്ബോ. സപ്പായോ ഗാമനിഗമോ സേവിതബ്ബോ, അസപ്പായോ ന സേവിതബ്ബോ.

൪. യസ്സംദിസംസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ചതുത്ഥേ ഉഭതോതി ദ്വീഹിപി പക്ഖേഹി. മാതിതോ ച പിതിതോ ചാതി യസ്സ ഹി മാതാ ഖത്തിയാ, മാതുമാതാ ഖത്തിയാ, തസ്സാപി മാതാ ഖത്തിയാ. പിതാ ഖത്തിയോ, പിതുപിതാ ഖത്തിയോ, തസ്സപി പിതാ ഖത്തിയോ. സോ ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച. സംസുദ്ധഗഹണികോതി സംസുദ്ധായ മാതുകുച്ഛിയാ സമന്നാഗതോ. ‘‘സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ’’തി ഏത്ഥ പന കമ്മജതേജോധാതു ഗഹണീതി വുച്ചതി. യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാതി ഏത്ഥ പിതുപിതാ പിതാമഹോ, പിതാമഹസ്സ യുഗം പിതാമഹയുഗം. യുഗന്തി ആയുപ്പമാണം വുച്ചതി. അഭിലാപമത്തമേവ ചേതം, അത്ഥതോ പന പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗം. തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. ഏവം യാവ സത്തമോ പുരിസോ, താവ സംസുദ്ധഗഹണികോ, അഥ വാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേനാതി ദസ്സേതി. അക്ഖിത്തോതി ‘‘അപനേഥ ഏതം, കിം ഇമിനാ’’തി ഏവം അക്ഖിത്തോ അനവക്ഖിത്തോ. അനുപക്കുട്ഠോതി ന ഉപക്കുട്ഠോ ന അക്കോസം വാ നിന്ദം വാ പത്തപുബ്ബോ. കേന കാരണേനാതി? ജാതിവാദേന, ‘‘ഇതിപി ഹീനജാതികോ ഏസോ’’തി ഏവരൂപേന വചനേനാതി അത്ഥോ.

അഡ്ഢോതിആദീസു യോ കോചി അത്തനോ സന്തകേന വിഭവേന അഡ്ഢോ ഹോതി. ഇധ പന ന കേവലം അഡ്ഢോയേവ, മഹദ്ധനോ മഹതാ അപരിമാണസങ്ഖേന ധനേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. പഞ്ചകാമഗുണവസേന മഹന്താ ഉളാരാ ഭോഗാ അസ്സാതി മഹാഭോഗോ. പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോതി കോസോ വുച്ചതി ഭണ്ഡാഗാരം, നിദഹിത്വാ ഠപിതേന ധനേന പരിപുണ്ണകോസോ, ധഞ്ഞേന ച പരിപുണ്ണകോട്ഠാഗാരോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ചതുബ്ബിധോ കോസോ ഹത്ഥീ അസ്സാ രഥാ രട്ഠന്തി, തിവിധം കോട്ഠാഗാരം ധനകോട്ഠാഗാരം ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരം വത്ഥകോട്ഠാഗാരന്തി. തം സബ്ബമ്പി പരിപുണ്ണമസ്സാതി പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ. അസ്സവായാതി കസ്സചി ബഹുമ്പി ധനം ദേന്തസ്സ സേനാ ന സുണാതി, സാ അനസ്സവാ നാമ ഹോതി. കസ്സചി അദേന്തസ്സാപി സുണാതിയേവ, അയം അസ്സവാ നാമ. ഓവാദപടികരായാതി ‘‘ഇദം വോ കത്തബ്ബ, ഇദം ന കത്തബ്ബ’’ന്തി ദിന്നഓവാദകരായ. പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ബ്യത്തോതി പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേന യുത്തോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. പടിബലോതി സമത്ഥോ. അത്ഥേ ചിന്തേതുന്തി വഡ്ഢിഅത്ഥേ ചിന്തേതും. സോ ഹി പച്ചുപ്പന്നഅത്ഥവസേനേവ ‘‘അതീതേപി ഏവം അഹേസും, അനാഗതേപി ഏവം ഭവിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേതി. വിജിതാവീനന്തി വിജിതവിജയാനം, മഹന്തേന വാ വിജയേന സമന്നാഗതാനം. വിമുത്തചിത്താനന്തി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമുത്തമാനസാനം.

൫-൬. പത്ഥനാസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൧൩൫-൧൩൬. പഞ്ചമേ നേഗമജാനപദസ്സാതി നിഗമവാസിനോ ച രട്ഠവാസിനോ ച ജനസ്സ. ഹത്ഥിസ്മിന്തിആദീഹി ഹത്ഥിഅസ്സരഥഥരുധനുലേഖമുദ്ദാഗണനാദീനി സോളസ മഹാസിപ്പാനി ദസ്സിതാനി. അനവയോതി സമത്ഥോ പരിപുണ്ണോ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഛട്ഠേ ഓപരജ്ജന്തി ഉപരാജഭാവം.

൭. അപ്പംസുപതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൭. സത്തമേ പുരിസാധിപ്പായാതി അസ്സദ്ധമ്മവസേന പുരിസേ ഉപ്പന്നാധിപ്പായാ പുരിസജ്ഝാസയാ. ആദാനാധിപ്പായോതി ഇദാനി ഗഹേതും സക്ഖിസ്സാമി, ഇദാനി സക്ഖിസ്സാമീതി ഏവം ഗഹണാധിപ്പായോ. വിസംയോഗാധിപ്പായോതി ഇദാനി നിബ്ബാനം പാപുണിസ്സാമി, ഇദാനി പാപുണിസ്സാമീതി ഏവം നിബ്ബാനജ്ഝാസയോ.

൮. ഭത്താദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൮. അട്ഠമേ ഭത്താദകോതി ഭത്തക്ഖാദകോ, ബഹുഭത്തഭുഞ്ജോതി അത്ഥോ. ഓകാസഫരണോതി ഓകാസം ഫരിത്വാ അഞ്ഞേസം സമ്ബാധം കത്വാ ഠാനേന ഓകാസഫരണോ. തത്ഥ തത്ഥ ലണ്ഡം സാരേതി പാതേതീതി ലണ്ഡസാരണോ. ഏത്തകാ ഹത്ഥീതി ഗണനകാലേ സലാകം ഗണ്ഹാതീതി സലാകഗ്ഗാഹീ. നിസീദനസയനവസേന മഞ്ചപീഠം മദ്ദതീതി മഞ്ചപീഠമദ്ദനോ. ഭിക്ഖുഗണനകാലേ സലാകം ഗണ്ഹാതീതി സലാകഗ്ഗാഹീ.

൯. അക്ഖമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൯. നവമേ ഹത്ഥികായന്തി ഹത്ഥിഘടം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സങ്ഗാമേ അവചരന്തീതി സങ്ഗാമാവചരാ. ഏകിസ്സാ വാ തിണോദകദത്തിയാ വിമാനിതോതി ഏകദിവസം ഏകേന തിണോദകദാനേന വിമാനിതോ, ഏകദിവസമത്തം അലദ്ധതിണോദകോതി അത്ഥോ. ഇതോ പരമ്പി ഏസേവ നയോ. ന സക്കോതി ചിത്തം സമാദഹിതുന്തി ആരമ്മണേ ചിത്തം സമ്മാ ഠപേതും ന സക്കോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൦. സോതസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൦. ദസമേ ദുരുത്താനന്തി ന സുട്ഠു വുത്താനം ദോസവസേന പവത്തിതാനം ഫരുസവചനാനം. ദുരാഗതാനന്തി ദുക്ഖുപ്പാദനാകാരേന സോതദ്വാരം ആഗതാനം. വചനപഥാനന്തി വചനാനം. ദുക്ഖാനന്തി ദുക്ഖമാനം. തിബ്ബാനന്തി ബഹലാനം താപനസഭാവാനം വാ. ഖരാനന്തി ഫരുസാനം. കടുകാനന്തി തിഖിണാനം. അസാതാനന്തി അമധുരാനം. അമനാപാനന്തി മനം അപ്പായിതും വഡ്ഢേതും അസമത്ഥാനം. പാണഹരാനന്തി ജീവിതഹരാനം. യാ സാ ദിസാതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥാദിവസേന ദിസ്സതി അപദിസ്സതീതി നിബ്ബാനം ദിസാതി വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പന തം ആഗമ്മ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സമഥം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി വുത്തം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ സീലസമാധിപഞ്ഞാ മിസ്സികാ കഥിതാതി.

രാജവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.