(൨൪) ൪. കമ്മവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൨. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ കണ്ഹന്തി കാളകം ദസഅകുസലകമ്മപഥകമ്മം. കണ്ഹവിപാകന്തി അപായേ നിബ്ബത്തനതോ കാളകവിപാകം. സുക്കന്തി പണ്ഡരകം കുസലകമ്മപഥകമ്മം. സുക്കവിപാകന്തി സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തനതോ പണ്ഡരകവിപാകം. കണ്ഹസുക്കന്തി മിസ്സകകമ്മം. കണ്ഹസുക്കവിപാകന്തി സുഖദുക്ഖവിപാകം. മിസ്സകകമ്മഞ്ഹി കത്വാ അകുസലേന തിരച്ഛാനയോനിയം മങ്ഗലഹത്ഥിട്ഠാനാദീസു ഉപ്പന്നോ കുസലേന പവത്തേ സുഖം വേദിയതി. കുസലേന രാജകുലേപി നിബ്ബത്തോ അകുസലേന പവത്തേ ദുക്ഖം വേദിയതി. അകണ്ഹം അസുക്കന്തി കമ്മക്ഖയകരം ചതുമഗ്ഗഞാണം അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി യദി കണ്ഹം ഭവേയ്യ, കണ്ഹവിപാകം ദദേയ്യ. യദി സുക്കം ഭവേയ്യ, സുക്കവിപാകം ദദേയ്യ. ഉഭയവിപാകസ്സ പന അപ്പദാനതോ അകണ്ഹം അസുക്കന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

൨. വിത്ഥാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൩. ദുതിയേ സബ്യാബജ്ഝന്തി സദോസം. കായസങ്ഖാരന്തി കായദ്വാരചേതനം. അഭിസങ്ഖരോതീതി ആയൂഹതി സമ്പിണ്ഡേതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സബ്യാബജ്ഝം ലോകന്തി സദുക്ഖം ലോകം. സബ്യാബജ്ഝാ ഫസ്സാതി സദുക്ഖാ വിപാകഫസ്സാ. സബ്യാബജ്ഝം വേദനം വേദിയതീതി സാബാധം വിപാകവേദനം വേദിയതി. ഏകന്തദുക്ഖന്തി ഏകന്തേനേവ ദുക്ഖം, ന സുഖസമ്മിസ്സം. സേയ്യഥാപി സത്താ നേരയികാതി ഏത്ഥ സേയ്യഥാപീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. തേന കേവലം നേരയികസത്തേ ദസ്സേതി, അഞ്ഞേ പന തംസരിക്ഖകാ നാമ നത്ഥി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേയ്യഥാപി മനുസ്സാതിആദീസു പന മനുസ്സാനം താവ കാലേന സുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, കാലേന ദുക്ഖാ വേദനാ. ഏകച്ചേ ച ദേവാതി ഏത്ഥ പന കാമാവചരദേവാ ദട്ഠബ്ബാ. തേസഞ്ഹി മഹേസക്ഖതരാ ദേവതാ ദിസ്വാ നിസിന്നാസനതോ വുട്ഠാനം, പാരുതഉത്തരാസങ്ഗസ്സ ഓതാരണം, അഞ്ജലിപഗ്ഗണ്ഹനന്തിആദീനം വസേന കാലേന ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്താനം കാലേന സുഖം. ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാതി ഏത്ഥ വേമാനികപേതാ ദട്ഠബ്ബാ. തേ നിരന്തരമേവ ഏകസ്മിം കാലേ സുഖം, ഏകസ്മിം കാലേ ദുക്ഖം വേദിയന്തി. നാഗസുപണ്ണഹത്ഥിഅസ്സാദയോ പന മനുസ്സാ വിയ വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖാവ ഹോന്തി. പഹാനായ യാ ചേതനാതി ഏത്ഥ വിവട്ടഗാമിനീ മഗ്ഗചേതനാ വേദിതബ്ബാ. സാ ഹി കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതീതി.

൩. സോണകായനസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. തതിയേ സിഖാമോഗ്ഗല്ലാനോതി സീസമജ്ഝേ ഠിതായ മഹതിയാ സിഖായ സമന്നാഗതോ മോഗ്ഗല്ലാനഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ. പുരിമാനീതി അതീതാനന്തരദിവസതോ പട്ഠായ പുരിമാനി, ദുതിയാദിതോ പട്ഠായ പുരിമതരാനി വേദിതബ്ബാനി. സോണകായനോതി തസ്സേവ അന്തേവാസികോ. കമ്മസച്ചായം ഭോ ലോകോതി ഭോ അയം ലോകോ കമ്മസഭാവോ. കമ്മസമാരമ്ഭട്ഠായീതി കമ്മസമാരമ്ഭേന തിട്ഠതി. കമ്മം ആയൂഹന്തോവ തിട്ഠതി, അനായൂഹന്തോ ഉച്ഛിജ്ജതീതി ദീപേതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

൪-൯. സിക്ഖാപദസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൩൫. ചതുത്ഥാദീനിപി ഉത്താനത്ഥാനേവ. മഗ്ഗങ്ഗേസു പന യസ്മാ സതിയാ ഉപട്ഠപേത്വാ പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദതി, തസ്മാ ഉഭയമേവ കമ്മം. സേസാ അങ്ഗാനേവ ഹോന്തി, നോ കമ്മന്തി വുത്തം. ബോജ്ഝങ്ഗേസുപി ഏസേവ നയോ. അഭിധമ്മേ പന സബ്ബമ്പേതം അവിസേസേന ചേതനാസമ്പയുത്തകമ്മന്തേവ വണ്ണിതം.

൧൦. സമണസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൧. ദസമേ ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ. അയം പന നിയമോ സേസപദേസുപി വേദിതബ്ബോ. ദുതിയാദയോപി ഹി സമണാ ഇധേവ, ന അഞ്ഞത്ഥ. സുഞ്ഞാതി രിത്താ തുച്ഛാ. പരപ്പവാദാതി ചത്താരോ സസ്സതവാദാ, ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതികാ, ചത്താരോ അന്താനന്തികാ, ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ, സോളസ സഞ്ഞിവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞിവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഇമേ സബ്ബേപി ബ്രഹ്മജാലേ ആഗതദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ ഇതോ ബാഹിരാനം പരേസം പവാദാ പരപ്പവാദാ നാമ. തേ സബ്ബേപി ഇമേഹി ചതൂഹി ഫലട്ഠകസമണേഹി സുഞ്ഞാ. ന ഹി തേ ഏത്ഥ സന്തി. ന കേവലഞ്ച ഏതേഹേവ സുഞ്ഞാ, ചതൂഹി പന മഗ്ഗട്ഠകസമണേഹിപി, ചതുന്നം മഗ്ഗാനം അത്ഥായ ആരദ്ധവിപസ്സകേഹിപീതി ദ്വാദസഹിപി സമണേഹി സുഞ്ഞാ ഏവ. ഇദമേവ അത്ഥം സന്ധായ ഭഗവതാ മഹാപരിനിബ്ബാനേ (ദീ. നി. ൨.൨൧൪) വുത്തം –

‘‘ഏകൂനതിംസോ വയസാ സുഭദ്ദ,

യം പബ്ബജിം കിംകുസലാനുഏസീ;

വസ്സാനി പഞ്ഞാസ സമാധികാനി,

യതോ അഹം പബ്ബജിതോ സുഭദ്ദ;

ഞായസ്സ ധമ്മസ്സ പദേസവത്തീ,

ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണോപി നത്ഥി’’.

‘‘ദുതിയോപി സമണോ നത്ഥി, തതിയോപി സമണോ നത്ഥി, ചതുത്ഥോപി സമണോ നത്ഥി, സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഹി അഞ്ഞേഹീ’’തി. ഏത്ഥ ഹി പദേസവത്തീതി ആരദ്ധവിപസ്സകോ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകം മഗ്ഗട്ഠം ഫലട്ഠന്തി തയോപി ഏകതോ കത്വാ ‘‘സമണോപി നത്ഥീ’’തി ആഹ, സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകം മഗ്ഗട്ഠം ഫലട്ഠന്തി തയോപി ഏകതോ കത്വാ ‘‘ദുതിയോപി സമണോ നത്ഥീ’’തി ആഹ. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ. ഏകാദസമം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

കമ്മവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.