൯. തണ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൯. നവമേ ജാലിനിന്തി ജാലസദിസം. യഥാ ഹി ജാലം സമന്തതോ സംസിബ്ബിതം ആകുലബ്യാകുലം, ഏവം തണ്ഹാപീതി ജാലസദിസത്താ ജാലിനീതി വുത്താ. തയോ വാ ഭവേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതായ ഏതിസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ അത്തനോ കോട്ഠാസഭൂതം ജാലം അത്ഥീതിപി ജാലിനീ. സരിതന്തി തത്ഥ തത്ഥ സരിത്വാ സംസരിത്വാ ഠിതം. വിസടന്തി പത്ഥടം വിക്ഖിത്തം. വിസത്തികന്തി തത്ഥ തത്ഥ വിസത്തം ലഗ്ഗം ലഗിതം. അപിച ‘‘വിസമൂലാതി വിസത്തികാ. വിസഫലാതി വിസത്തികാ’’തിആദിനാപി (മഹാനി. ൩; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൨൨) നയേനേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉദ്ധസ്തോതി ഉപരി ധംസിതോ. പരിയോനദ്ധോതി സമന്താ വേഠിതോ. തന്താകുലകജാതോതി തന്തം വിയ ആകുലജാതോ. യഥാ നാമ ദുന്നിക്ഖിത്തം മൂസികച്ഛിന്നം പേസകാരാനം തന്തം തഹിം തഹിം ആകുലം ഹോതി, ‘‘ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂല’’ന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം ഹോതി, ഏവം സത്താ ഇമായ തണ്ഹായ പരിയോനദ്ധാ ആകുലബ്യാകുലാ ന സക്കോന്തി അത്തനോ നിസ്സരണമഗ്ഗം ഉജും കാതും. ഗുലാഗുണ്ഠികജാതോതി ഗുലാഗുണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജിയസുത്തം. ഗുലാ നാമ സകുണികാ, തസ്സാ കുലാവകോതിപി ഏകേ. യഥാ തദുഭയമ്പി ആകുലം അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരന്തി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം. മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതോതി മുഞ്ജതിണം വിയ പബ്ബജതിണം വിയ ച ഭൂതോ, താദിസോ ജാതോ. യഥാ താനി തിണാനി കോട്ടേത്വാ കതരജ്ജും ജിണ്ണകാലേ കത്ഥചി പതിതം ഗഹേത്വാ തേസം തിണാനം ‘‘ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂല’’ന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം. തമ്പി ച പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാ ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ബോധിസത്തേ അഞ്ഞോ സത്തോ അത്തനോ ധമ്മതായ തണ്ഹാജാലം പദാലേത്വാ അത്തനോ നിസ്സരണമഗ്ഗം ഉജും കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ഏവമയം ലോകോ തണ്ഹാജാലേന പരിയോനദ്ധോ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി. തത്ഥ അപായോതി നിരയ-തിരച്ഛാനയോനി-പേത്തിവിസയ-അസുരകായാ. സബ്ബേപി ഹി തേ വഡ്ഢിസങ്ഖാതസ്സ ആയസ്സ അഭാവതോ അപായാതി വുച്ചന്തി. തഥാ ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോ ദുഗ്ഗതി. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോ. ഇതരോ പന –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതി.

തം സബ്ബം നാതിവത്തതി നാതിക്കമതി, അഥ ഖോ ചുതിതോ പടിസന്ധിം പടിസന്ധിതോ ചുതിന്തി ഏവം പുനപ്പുനം ചുതിപടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹമാനോ തീസു ഭവേസു ചതൂസു യോനീസു പഞ്ചസു ഗതീസു സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു നവസു സത്താവാസേസു മഹാസമുദ്ദേ വാതക്ഖിത്തനാവാ വിയ യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയ ച പരിബ്ഭമതിയേവ.

അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായാതി അജ്ഝത്തികം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ. ഇദഞ്ഹി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. ബാഹിരസ്സ ഉപാദായാതി ബാഹിരം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ, ഇദമ്പി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. അസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, സതീതി, ഭിക്ഖവേ, യദേതം അജ്ഝത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമൂഹഗ്ഗാഹതോ അസ്മീതി ഹോതി, തസ്മിം സതീതി അത്ഥോ. ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതീതിആദീസു പന ഏവം സമൂഹതോ അഹന്തി ഗഹണേ സതി തതോ അനുപനിധായ ച ഉപനിധായ ചാതി ദ്വിധാ ഗഹണം ഹോതി. തത്ഥ അനുപനിധായാതി അഞ്ഞം ആകാരം അനുപഗമ്മ സകഭാവമേവ ആരമ്മണം കത്വാ ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതി, ഖത്തിയാദീസു ഇദംപകാരോ അഹന്തി ഏവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം താവ അനുപനിധായ ഗഹണം. ഉപനിധായ ഗഹണം പന ദുവിധം ഹോതി സമതോ ച അസമതോ ച. തം ദസ്സേതും ഏവംസ്മീതി അഞ്ഞഥാസ്മീതി ച വുത്തം. തത്ഥ ഏവംസ്മീതി ഇദം സമതോ ഉപനിധായ ഗഹണം, യഥായം ഖത്തിയോ യഥായം ബ്രാഹ്മണോ, ഏവമഹമ്പീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഇദം പന അസമതോ ഗഹണം, യഥായം ഖത്തിയോ യഥായം ബ്രാഹ്മണോ, തതോ അഞ്ഞഥാ അഹം, ഹീനോ വാ അധികോ വാതി അത്ഥോ. ഇമാനി താവ പച്ചുപ്പന്നവസേന ചത്താരി തണ്ഹാവിചരിതാനി.

അസസ്മീതി സതസ്മീതി ഇമാനി പന ദ്വേ യസ്മാ അത്ഥീതി അസം, നിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. സീദതീതി സതം, അനിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മാ സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഇതോ പരാനി സന്തി ഏവമാദീനി ചത്താരി സംസയപരിവിതക്കവസേന വുത്താനി. സന്തി ഹോതീതി ഏവമാദീസു അഹം സിയന്തി ഹോതീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അധിപ്പായോ പനേത്ഥ പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. അപിഹം സന്തിആദീനി പന ചത്താരി അപി നാമ അഹം ഭവേയ്യന്തി ഏവം പത്ഥനാകപ്പനവസേന വുത്താനി. താനിപി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഭവിസ്സന്തിആദീനി പന ചത്താരി അനാഗതവസേന വുത്താനി. തേസമ്പി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമേതേ –

‘‘ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ സീസഞ്ഞേ, ചത്താരോ സീസമൂലകാ;

തയോ തയോതി ഏതാനി, അട്ഠാരസ വിഭാവയേ.

ഏതേസു ഹി അസസ്മി, സതസ്മീതി ഏതേ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ നാമ. അസ്മി, സന്തി, അപിഹം സന്തി, ഭവിസ്സന്തി ഏതേ ചത്താരോ സുദ്ധസീസാ ഏവ. ഇത്ഥസ്മീതിആദയോ തയോ തയോതി ദ്വാദസ സീസമൂലകാ നാമാതി ഏവമേതേ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ ചത്താരോ സുദ്ധസീസാ ദ്വാദസ സീസമൂലകാതി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. ഇമാനി താവ അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി. ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ തണ്ഹാവിചരിതേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാതി ഇമിനാ രൂപേന വാ…പേ… വിഞ്ഞാണേന വാതി ഏസ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. സേസം താദിസമേവ.

ഇതി ഏവരൂപാനി അതീതാനി ഛത്തിംസാതി ഏകമേകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അതീതേ അദ്ധനി ഛത്തിംസ. അനാഗതാനി ഛത്തിംസാതി ഏകമേകസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ ച അനാഗതേ അദ്ധനി ഛത്തിംസ. പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി ഏകസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാസമ്ഭവതോ ബഹൂനം വാ പച്ചുപ്പന്നേ അദ്ധനി ഛത്തിംസാവ. സബ്ബസത്താനം പന നിയമേനേവ അതീതേ അദ്ധനി ഛത്തിംസ, അനാഗതേ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛത്തിംസ. അനന്താ ഹി അസദിസതണ്ഹാമാനദിട്ഠിഭേദാ സത്താ. അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതം ഹോന്തീതി ഏത്ഥ പന അട്ഠസതസങ്ഖാതം തണ്ഹാവിചരിതം ഹോതീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.