൪. ചതുത്ഥപണ്ണാസകം

(൧൬) ൧. ഇന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧. ഇന്ദ്രിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സദ്ധാധുരേന ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ദുതിയേ അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പനട്ഠേന സദ്ധാബലം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തതിയേ അനവജ്ജബലന്തി നിദ്ദോസബലം. സങ്ഗഹബലന്തി സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബയുത്തകാനം സങ്ഗണ്ഹനബലം. ചതുത്ഥപഞ്ചമാനി ഉത്താനാനേവ.

൬. കപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൬. ഛട്ഠേ സംവട്ടതീതി ഏത്ഥ തയോ സംവട്ടാ ആപോസംവട്ടോ, തേജോസംവട്ടോ, വായോസംവട്ടോതി. തിസ്സോ സംവട്ടസീമാ ആഭസ്സരാ, സുഭകിണ്ഹാ, വേഹപ്ഫലാതി. യദാ കപ്പോ തേജേന സംവട്ടതി, ആഭസ്സരതോ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹതി. യദാ ആപേന സംവട്ടതി, സുഭകിണ്ഹതോ ഹേട്ഠാ ഉദകേന വിലീയതി. യദാ വാതേന സംവട്ടതി, വേഹപ്ഫലതോ ഹേട്ഠാ വാതേന വിദ്ധംസതി. വിത്ഥാരതോ പന സദാപി ഏകം ബുദ്ധക്ഖേത്തം വിനസ്സതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരകഥാ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൩-൪൦൪ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

൭. രോഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൭. സത്തമേ വിഘാതവാതി മഹിച്ഛാപച്ചയേന വിഘാതേന ദുക്ഖേന സമന്നാഗതോ. അസന്തുട്ഠോതി ചതൂസു പച്ചയേസു തീഹി സന്തോസേഹി അസന്തുട്ഠോ. അനവഞ്ഞപ്പടിലാഭായാതി പരേഹി അനവജാനനസ്സ പടിലാഭത്ഥായ. ലാഭസക്കാരസിലോകപ്പടിലാഭായാതി സുസങ്ഖതചതുപച്ചയസങ്ഖാതസ്സ ലാഭസക്കാരസ്സ ചേവ വണ്ണഭണനസങ്ഖാതസ്സ സിലോകസ്സ ച പടിലാഭത്ഥായ. സങ്ഖായ കുലാനി ഉപസങ്കമതീതി ‘‘ഇതി മം ഏതേ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ജാനനത്ഥായ കുലാനി ഉപസങ്കമതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൮. പരിഹാനിസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൮. അട്ഠമേ ഗമ്ഭീരേസൂതി അത്ഥഗമ്ഭീരേസു. ഠാനാഠാനേസൂതി കാരണാകാരണേസു. ന കമതീതി നാവഗാഹതി നപ്പവത്തതി. പഞ്ഞാചക്ഖൂതി ഏത്ഥ ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാപഞ്ഞാപി വട്ടതി, സമ്മസനപ്പടിവേധപഞ്ഞാപി വട്ടതിയേവ.

൯. ഭിക്ഖുനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൯. നവമേ ഏഹി ത്വന്തി ഥേരേ പടിബദ്ധചിത്താ തം പഹിണിതും ഏവമാഹ. സസീസം പാരുപിത്വാതി സഹ സീസേന കായം പാരുപിത്വാ. മഞ്ചകേ നിപജ്ജീതി വേഗേന മഞ്ചകം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ നിപജ്ജി. ഏതദവോചാതി തസ്സാകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ലോഭപ്പഹാനത്ഥായ സണ്ഹേനേവ അസുഭകഥം കഥേതും ഏതം അവോച. ആഹാരസമ്ഭൂതോതി ആഹാരേന സമ്ഭൂതോ ആഹാരം നിസ്സായ വഡ്ഢിതോ. ആഹാരം നിസ്സായ ആഹാരം പജഹതീതി പച്ചുപ്പന്നം കബളീകാരാഹാരം നിസ്സായ തം ഏവം യോനിസോ സേവമാനോ പുബ്ബകമ്മസങ്ഖാതം ആഹാരം പജഹതി. പച്ചുപ്പന്നേപി പന കബളീകാരാഹാരേ നികന്തിതണ്ഹാ പജഹിതബ്ബാ.

തണ്ഹം പജഹതീതി ഇദാനി ഏവം പവത്തം പച്ചുപ്പന്നതണ്ഹം നിസ്സായ വട്ടമൂലികം പുബ്ബതണ്ഹം പജഹതി. അയം പന പച്ചുപ്പന്നതണ്ഹാ കുസലാ അകുസലാതി? അകുസലാ. സേവിതബ്ബാ ന സേവിതബ്ബാതി? സേവിതബ്ബാ. പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി നാകഡ്ഢതീതി? നാകഡ്ഢതി. ഏതിസ്സാപി പന പച്ചുപ്പന്നായ സേവിതബ്ബതണ്ഹായ നികന്തി പജഹിതബ്ബായേവ. സോ ഹി നാമ ആയസ്മാ ആസവാനം ഖയാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതി, കിമങ്ഗം പനാഹന്തി ഏത്ഥ കിമങ്ഗം പനാതി കാരണപരിവിതക്കനമേതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സോ ആയസ്മാ അരഹത്തഫലം സച്ഛികത്വാ വിഹരിസ്സതി, അഹം കേന കാരണേന ന സച്ഛികത്വാ വിഹരിസ്സാമി. സോപി ഹി ആയസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സേവ പുത്തോ, അഹമ്പി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സേവ പുത്തോ, മയ്ഹമ്പേതം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി. മാനം നിസ്സായാതി ഇദം ഏവം ഉപ്പന്നസേവിതബ്ബമാനം നിസ്സായ. മാനം പജഹതീതി വട്ടമൂലകം പുബ്ബമാനം പജഹതി. യം നിസ്സായ പനേസ തം പജഹതി, സോപി തണ്ഹാ വിയ അകുസലോ ചേവ സേവിതബ്ബോ ച, നോ ച പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി. നികന്തി പന തസ്മിമ്പി പജഹിതബ്ബാവ.

സേതുഘാതോ വുത്തോ ഭഗവതാതി പദഘാതോ പച്ചയഘാതോ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ കഥിതോ. ഇതി ഇമേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി ഥേരേ ദേസനം വിനിവട്ടേന്തേ തസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ ഥേരം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നോ ഛന്ദരാഗോ അപഗഞ്ഛി. സാപി ഥേരം ഖമാപേതും അച്ചയം ദേസേസി, ഥേരോപിസ്സാ പടിഗ്ഗണ്ഹി. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ സാ ഭിക്ഖുനീതിആദി വുത്തം.

൧൦. സുഗതവിനയസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൦. ദസമേ ദുഗ്ഗഹിതന്തി ഉപ്പടിപാടിയാ ഗഹിതം. പരിയാപുണന്തീതി വളഞ്ജേന്തി കഥേന്തി. പദബ്യഞ്ജനേഹീതി ഏത്ഥ പദമേവ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനതോ ബ്യഞ്ജനന്തി വുത്തം. ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സാതി ദുട്ഠു നിക്ഖിത്തസ്സ ഉപ്പടിപാടിയാ ഠപിതസ്സ. അത്ഥോപി ദുന്നയോ ഹോതീതി അട്ഠകഥാ നീഹരിത്വാ കഥേതും ന സക്കാ ഹോതി. ഛിന്നമൂലകോതി മൂലഭൂതാനം ഭിക്ഖൂനം ഉപച്ഛിന്നത്താ ഛിന്നമൂലകോ. അപ്പടിസരണോതി അപ്പതിട്ഠോ. ബാഹുലികാതി പച്ചയബാഹുല്ലായ പടിപന്നാ. സാഥലികാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ സിഥിലഗ്ഗഹണേന ഗണ്ഹനകാ. ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാതി പഞ്ച നീവരണാനി അവഗമനതോ ഓക്കമനന്തി വുച്ചന്തി, തത്ഥ പുബ്ബങ്ഗമാതി അത്ഥോ. പവിവേകേതി തിവിധേ വിവേകേ. നിക്ഖിത്തധുരാതി നിബ്ബീരിയാ. ഇമിനാ നയേന പന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇന്ദ്രിയവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൧൭) ൨. പടിപദാവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ സുഖപടിക്ഖേപേന ദുക്ഖാ പടിപജ്ജിതബ്ബതോ പടിപദാ ഏതിസ്സാതി ദുക്ഖാപടിപദാ. അസീഘപ്പവത്തിതായ ഗരുഭാവേന ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഏതിസ്സാതി ദന്ധാഭിഞ്ഞാ. ഇമിനാവ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൨. വിത്ഥാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൨. ദുതിയേ അഭിക്ഖണന്തി അഭിണ്ഹം. ആനന്തരിയന്തി അനന്തരവിപാകദായകം മഗ്ഗസമാധിം. ആസവാനം ഖയായാതി അരഹത്തഫലത്ഥായ. പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി വിപസ്സനാപഞ്ചമകാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ഹി ഏത്ഥ വിപസ്സനാപഞ്ഞാവ പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി അധിപ്പേതം. സേസമേത്ഥ പാളിവസേന ഉത്താനമേവ.

ഇമാസം പന പടിപദാനം അയം ആവിഭാവകഥാ – ഇധ ഭിക്ഖു പുബ്ബേ അകതാഭിനിവേസോ പുബ്ബഭാഗേ രൂപപരിഗ്ഗഹേ കിലമതി, അരൂപപരിഗ്ഗഹേ കിലമതി, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ കിലമതി, തീസു അദ്ധാസു കിലമതി, മഗ്ഗാമഗ്ഗേ കിലമതി. ഏവം പഞ്ചസു ഠാനേസു കിലമന്തോ വിപസ്സനം പാപുണാതി. വിപസ്സനം പത്വാപി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ, ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ, ഭയതുപട്ഠാനേ, ആദീനവാനുപസ്സനേ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനേ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേ, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണേ, അനുലോമഞാണേ, ഗോത്രഭുഞാണേതി ഇമേസു നവസു വിപസ്സനാഞാണേസുപി കിലമിത്വാവ ലോകുത്തരമഗ്ഗം പാപുണാതി. തസ്സ സോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഏവം ദുക്ഖേന ഗരുഭാവേന സച്ഛികതത്താ ദുക്ഖപടിപദോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോ നാമ ജാതോ. യോ പന പുബ്ബഭാഗേ പഞ്ചസു ഞാണേസു കിലമന്തോ അപരഭാഗേ നവസു വിപസ്സനാഞാണേസു അകിലമിത്വാവ മഗ്ഗം സച്ഛികരോതി, തസ്സ സോ മഗ്ഗോ ഏവം ദുക്ഖേന അഗരുഭാവേന സച്ഛികതത്താ ദുക്ഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ നാമ ജാതോ. ഇമിനാ ഉപായേന ഇതരാപി ദ്വേ വേദിതബ്ബാ.

ഗോണപരിയേസകഉപമാഹി ചേതാ വിഭാവേതബ്ബാ – ഏകസ്സ ഹി പുരിസസ്സ ചത്താരോ ഗോണാ പലായിത്വാ അടവിം പവിട്ഠാ. സോ സകണ്ടകേ സഗഹനേ വനേ തേ പരിയേസന്തോ ഗഹനമഗ്ഗേനേവ കിച്ഛേന കസിരേന ഗന്ത്വാ ഗഹനട്ഠാനേയേവ നിലീനേ ഗോണേപി കിച്ഛേന കസിരേന അദ്ദസ. ഏകോ കിച്ഛേന ഗന്ത്വാ അബ്ഭോകാസേ ഠിതേ ഖിപ്പമേവ അദ്ദസ. അപരോ അബ്ഭോകാസമഗ്ഗേന സുഖേന ഗന്ത്വാ ഗഹനട്ഠാനേ നിലീനേ കിച്ഛേന കസിരേന അദ്ദസ. അപരോ അബ്ഭോകാസമഗ്ഗേനേവ സുഖേന ഗന്ത്വാ അബ്ഭോകാസേ ഠിതേയേവ ഖിപ്പം അദ്ദസ. തത്ഥ ചത്താരോ ഗോണാ വിയ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ ദട്ഠബ്ബാ, ഗോണപരിയേസകോ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, ഗഹനമഗ്ഗേന കിച്ഛേന കസിരേന ഗമനം വിയ പുബ്ബഭാഗേ പഞ്ചസു ഞാണേസു കിലമതോ ദുക്ഖാപടിപദാ. ഗഹനട്ഠാനേ നിലീനാനം കിച്ഛേനേവ ദസ്സനം വിയ അപരഭാഗേ നവസു ഞാണേസു കിലമന്തസ്സ അരിയമഗ്ഗാനം ദസ്സനം. ഇമിനാ ഉപായേന സേസഉപമാപി യോജേതബ്ബാ.

൩. അസുഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൩. തതിയേ അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതീതി അത്തനോ കരജകായേ ‘‘യഥാ ഏതം, തഥാ ഇദ’’ന്തി ഇമിനാ നയേന ബഹിദ്ധാ ദിട്ഠാനം ദസന്നം അസുഭാനം ഉപസംഹരണവസേന അസുഭാനുപസ്സീ വിഹരതി, അത്തനോ കായം അസുഭതോ പടികൂലതോ ഞാണേന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീതി നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേന കബളീകാരാഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ. സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീതി സബ്ബസ്മിമ്പി തേധാതുകേ ലോകസന്നിവാസേ അനഭിരതായ ഉക്കണ്ഠിതസഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീതി സബ്ബേപി തേഭൂമകസങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ. മരണസഞ്ഞാതി മരണം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതീതി നിയകജ്ഝത്തേ സുട്ഠു ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. ഏത്താവതാ ബലവവിപസ്സനാ കഥിതാ. സേഖബലാനീതി സിക്ഖനകാനം ബലാനി. സേസമേത്ഥ പാളിവസേന ഉത്താനമേവ. ‘‘അസുഭാനുപസ്സീ’’തിആദീനി പന ദുക്ഖായ പടിപദായ ദസ്സനത്ഥം വുത്താനി, പഠമജ്ഝാനാദീനി സുഖായ. അസുഭാദീനി ഹി പടികൂലാരമ്മണാനി, തേസു പന പകതിയാവ സമ്പിയായമാനം ചിത്തം അല്ലീയതി. തസ്മാ താനി ഭാവേന്തോ ദുക്ഖപടിപദം പടിപന്നോ നാമ ഹോതി. പഠമജ്ഝാനാദീനി പണീതസുഖാനി, തസ്മാ താനി പടിപന്നോ സുഖപടിപദം പടിപന്നോ നാമ ഹോതി.

അയം പനേത്ഥ സബ്ബസാധാരണാ ഉപമാ – സങ്ഗാമാവചരപുരിസോ ഹി ഫലകകോട്ഠകം കത്വാ പഞ്ചാവുധാനി സന്നയ്ഹിത്വാ സങ്ഗാമം പവിസതി, സോ അന്തരാ വിസ്സമിതുകാമോ ഫലകകോട്ഠകം പവിസിത്വാ വിസ്സമതി ചേവ പാനഭോജനാദീനി ച പടിസേവതി. തതോ പുന സങ്ഗാമം പവിസിത്വാ കമ്മം കരോതി. തത്ഥ സങ്ഗാമോ വിയ കിലേസസങ്ഗാമോ ദട്ഠബ്ബോ, ഫലകകോട്ഠകോ വിയ പഞ്ചനിസ്സയബലാനി, സങ്ഗാമപവിസനപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, പഞ്ചാവുധസന്നാഹോ വിയ വിപസ്സനാപഞ്ചമാനി ഇന്ദ്രിയാനി, സങ്ഗാമം പവിസനകാലോ വിയ വിപസ്സനായ കമ്മകരണകാലോ, വിസ്സമിതുകാമസ്സ ഫലകകോട്ഠകം പവിസിത്വാ വിസ്സമനപാനഭോജനാനി പടിസേവനകാലോ വിയ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ നിരസ്സാദക്ഖണേ പഞ്ച ബലാനി നിസ്സായ ചിത്തം സമ്പഹംസനകാലോ, വിസ്സമിത്വാ ഖാദിത്വാ പിവിത്വാ ച പുന സങ്ഗാമസ്സ പവിസനകാലോ വിയ പഞ്ചഹി ബലേഹി ചിത്തം സമ്പഹംസേത്വാ പുന വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തസ്സ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തഗ്ഗഹണകാലോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ബലാനി ചേവ ഇന്ദ്രിയാനി ച മിസ്സകാനേവ കഥിതാനീതി.

൪. പഠമഖമസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൪. ചതുത്ഥേ അക്ഖമാതി അനധിവാസികപടിപദാ. ഖമാതി അധിവാസികപടിപദാ. ദമാതി ഇന്ദ്രിയദമനപടിപദാ. സമാതി അകുസലവിതക്കാനം വൂപസമനപടിപദാ. രോസന്തം പടിരോസതീതി ഘട്ടേന്തം പടിഘട്ടേതി. ഭണ്ഡന്തം പടിഭണ്ഡതീതി പഹരന്തം പടിപഹരതി. പഞ്ചമഛട്ഠാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൭. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൭. സത്തമേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഹേട്ഠിമാ തയോ മഗ്ഗാ സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ അഹേസും, അരഹത്തമഗ്ഗോ ദുക്ഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ. തസ്മാ ഏവമാഹ – ‘‘യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, ഇമം മേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി.

൮. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൮. അട്ഠമേ ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരസ്സ ഹേട്ഠിമാ തയോ മഗ്ഗാ സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, അരഹത്തമഗ്ഗോ സുഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ. തസ്മാ ‘‘യായം പടിപദാ സുഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ’’തി ആഹ. ഇമേസു പന ദ്വീസുപി സുത്തേസു മിസ്സികാവ പടിപദാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൯. സസങ്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൯. നവമേ പഠമദുതിയപുഗ്ഗലാ സുക്ഖവിപസ്സകാ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന സങ്ഖാരനിമിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി. തേസു ഏകോ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനം ബലവത്താ ഇധേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി, ഏകോ ഇന്ദ്രിയാനം ദുബ്ബലതായ ഇധ അസക്കോന്തോ അനന്തരേ അത്തഭാവേ തദേവ മൂലകമ്മട്ഠാനം പടിലഭിത്വാ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന സങ്ഖാരനിമിത്തം ഉപട്ഠപേത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി, തതിയചതുത്ഥാ സമഥയാനികാ. തേസം ഏകോ അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന ഇന്ദ്രിയാനം ബലവത്താ ഇധേവ കിലേസേ ഖേപേതി, ഏകോ ഇന്ദ്രിയാനം ദുബ്ബലത്താ ഇധ അസക്കോന്തോ അനന്തരേ അത്തഭാവേ തദേവ മൂലകമ്മട്ഠാനം പടിലഭിത്വാ അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേതീതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦. യുഗനദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൦. ദസമേ സമഥപുബ്ബങ്ഗമന്തി സമഥം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ. മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി പഠമോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ നിബ്ബത്തതി. സോ തം മഗ്ഗന്തി ഏകചിത്തക്ഖണികമഗ്ഗസ്സ ആസേവനാദീനി നാമ നത്ഥി, ദുതിയമഗ്ഗാദയോ പന ഉപ്പാദേന്തോ തമേവ ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതീതി വുച്ചതി. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമന്തി വിപസ്സനം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ സമഥം ഭാവേതി, പകതിയാ വിപസ്സനാലാഭീ വിപസ്സനായ ഠത്വാ സമാധിം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ.

യുഗനദ്ധം ഭാവേതീതി യുഗനദ്ധം കത്വാ ഭാവേതി. തത്ഥ തേനേവ ചിത്തേന സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തേനേവ സങ്ഖാരേ സമ്മസിതും ന സക്കാ. അയം പന യാവതാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി, താവതാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. യാവതാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി, താവതാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി. കഥം? പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി, സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി. തതോ വുട്ഠായ പുന സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ തതിയജ്ഝാനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. ഏവമയം സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി നാമ.

ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതന്തി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു ദസവിപസ്സനുപക്കിലേസസങ്ഖാതേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതം, സുഗ്ഗഹിതന്തി അത്ഥോ. സോ, ആവുസോ, സമയോതി ഇമിനാ സത്തന്നം സപ്പായാനം പടിലാഭകാലോ കഥിതോ. യം തം ചിത്തന്തി യസ്മിം സമയേ തം വിപസ്സനാവീഥിം ഓക്കമിത്വാ പവത്തം ചിത്തം. അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതീതി വിപസ്സനാവീഥിം പച്ചോത്ഥരിത്വാ തസ്മിംയേവ ഗോചരജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ സന്തിട്ഠതി. സന്നിസീദതീതി ആരമ്മണവസേന സമ്മാ നിസീദതി. ഏകോദി ഹോതീതി ഏകഗ്ഗം ഹോതി. സമാധിയതീതി സമ്മാ ആധിയതി സുട്ഠപിതം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

പടിപദാവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൧൮) ൩. സഞ്ചേതനിയവഗ്ഗോ

൧. ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൧. തതിയസ്സ പഠമേ കായേതി കായദ്വാരേ, കായവിഞ്ഞത്തിയാ സതീതി അത്ഥോ. കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതിആദീസു കായസഞ്ചേതനാ നാമ കായദ്വാരേ ചേതനാ പകപ്പനാ. സാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലവസേന അട്ഠവിധാ, അകുസലവസേന ദ്വാദസവിധാതി വീസതിവിധാ. തഥാ വചീസഞ്ചേതനാ, തഥാ മനോസഞ്ചേതനാ. അപിചേത്ഥ നവ മഹഗ്ഗതചേതനാപി ലബ്ഭന്തി. കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതി കായസഞ്ചേതനാപച്ചയാ. ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖന്തി അട്ഠകുസലകമ്മപച്ചയാ നിയകജ്ഝത്തേ സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, ദ്വാദസഅകുസലകമ്മപച്ചയാ ദുക്ഖം. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. അവിജ്ജാപച്ചയാവാതി അവിജ്ജാകാരണേനേവ. സചേ ഹി അവിജ്ജാ ഛാദയമാനാ പച്ചയോ ഹോതി, ഏവം സന്തേ തീസു ദ്വാരേസു സുഖദുക്ഖാനം പച്ചയഭൂതാ ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി മൂലഭൂതായ അവിജ്ജായ വസേനേതം വുത്തം.

സാമം വാതിആദീസു പരേഹി അനാണത്തോ സയമേവ അഭിസങ്ഖരോന്തോ സാമം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി നാമ. യം പന പരേ സമാദപേത്വാ ആണാപേത്വാ കാരേന്തി, തസ്സ തം കായസങ്ഖാരം പരേ അഭിസങ്ഖരോന്തി നാമ. യോ പന കുസലം കുസലന്തി അകുസലം അകുസലന്തി കുസലവിപാകം കുസലവിപാകോതി അകുസലവിപാകം അകുസലവിപാകോതി ജാനന്തോ കായദ്വാരേ വീസതിവിധം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അയം സമ്പജാനോ അഭിസങ്ഖരോതി നാമ. യോ ഏവം അജാനന്തോ അഭിസങ്ഖരോതി, അയം അസമ്പജാനോ അഭിസങ്ഖരോതി നാമ. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ അസമ്പജാനകമ്മം ഏവം വേദിതബ്ബം – ദഹരദാരകാ ‘‘മാതാപിതൂഹി കതം കരോമാ’’തി ചേതിയം വന്ദന്തി, പുപ്ഫപൂജം കരോന്തി, ഭിക്ഖുസങ്ഘം വന്ദന്തി, തേസം കുസലന്തി അജാനന്താനമ്പി തം കുസലമേവ ഹോതി. തഥാ മിഗപക്ഖിആദയോ തിരച്ഛാനാ ധമ്മം സുണന്തി, സങ്ഘം വന്ദന്തി, ചേതിയം വന്ദന്തി, തേസം ജാനന്താനമ്പി അജാനന്താനമ്പി തം കുസലമേവ ഹോതി. ദഹരദാരകാ പന മാതാപിതരോ ഹത്ഥപാദേഹി പഹരന്തി, ഭിക്ഖൂനം തലസത്തികം ഉഗ്ഗിരന്തി, ദണ്ഡം ഖിപന്തി, അക്കോസന്തി. ഗാവിയോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുബന്ധന്തി, സുനഖാ അനുബന്ധന്തി, ഡംസന്തി, സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ അനുബന്ധന്തി, ജീവിതാ വോരോപേന്തി. തേസം ജാനന്താനമ്പി അജാനന്താനമ്പി അകുസലകമ്മം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി തീസുപി ദ്വാരേസു ആയൂഹനചേതനാ സമോധാനേതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം – കായദ്വാരേ സയംകതമൂലികാ വീസതി ചേതനാ, ആണത്തിമൂലികാ വീസതി, സമ്പജാനമൂലികാ വീസതി, അസമ്പജാനമൂലികാ വീസതീതി അസീതി ചേതനാ ഹോന്തി, തഥാ വചീദ്വാരേ. മനോദ്വാരേ പന ഏകേകസ്മിമ്പി വികപ്പേ ഏകൂനതിംസ കത്വാ സതഞ്ച സോളസ ച ഹോന്തി. ഇതി സബ്ബാപി തീസു ദ്വാരേസു ദ്വേ സതാനി ഛസത്തതി ച ചേതനാ. താ സബ്ബാപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി, തംസമ്പയുത്തോ വേദയിതാകാരോ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ജാനനാകാരോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, കായോ ഉപാദാരൂപം, തസ്സ പച്ചയാ ചതസ്സോ ധാതുയോ ചത്താരി ഭൂതാനീതി ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചം നാമ.

ഇമേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അവിജ്ജാ അനുപതിതാതി ഇമേസു വുത്തപ്പഭേദേസു ചേതനാധമ്മേസു അവിജ്ജാ സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ച അനുപതിതാ. ഏവം വട്ടഞ്ചേവ വട്ടമൂലികാ ച അവിജ്ജാ ദസ്സിതാ ഹോതി.

ഏത്താവതാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഇദാനി ഥുതിം കരോന്തോ അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അസേസവിരാഗനിരോധാതി അസേസവിരാഗേന ചേവ അസേസനിരോധേന ച. സോ കായോ ന ഹോതീതി ഖീണാസവസ്സ കായേന കരണകമ്മം പഞ്ഞായതി, ചേതിയങ്ഗണസമ്മജ്ജനം ബോധിയങ്ഗണസമ്മജ്ജനം അഭിക്കമനം പടിക്കമനം വത്താനുവത്തകരണന്തി ഏവമാദി. കായദ്വാരേ പനസ്സ വീസതി ചേതനാ അവിപാകധമ്മതം ആപജ്ജന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘സോ കായോ ന ഹോതി, യം പച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി. കായദ്വാരപ്പവത്താ ഹി ചേതനാ ഇധ കായോതി അധിപ്പേതാ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഖേത്തന്തിആദീനിപി കുസലാകുസലകമ്മസ്സേവ നാമാനി. തഞ്ഹി വിപാകസ്സ വിരുഹനട്ഠാനട്ഠേന ഖേത്തം, പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു, കാരണട്ഠേന ആയതനം, അധികരണട്ഠേന അധികരണന്തി വുച്ചതി.

ഇതി സത്ഥാ ഏത്തകേന ഠാനേന തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹിതകമ്മം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ കമ്മസ്സ വിപച്ചനട്ഠാനം ദസ്സേതും ചത്താരോമേ ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തഭാവപ്പടിലാഭാതി പടിലദ്ധഅത്തഭാവാ. അത്തസഞ്ചേതനാ കമതീതി അത്തനാ പകപ്പിതചേതനാ വഹതി പവത്തതി.

അത്തസഞ്ചേതനാഹേതു തേസം സത്താനം തമ്ഹാ കായാ ചുതി ഹോതീതിആദീസു ഖിഡ്ഡാപദോസികാ ദേവാ അത്തസഞ്ചേതനാഹേതു ചവന്തി. തേസഞ്ഹി നന്ദനവനചിത്തലതാവനഫാരുസകവനാദീസു ദിബ്ബരതിസമപ്പിതാനം കീളന്താനം പാനഭോജനേ സതി സമ്മുസ്സതി, തേ ആഹാരുപച്ഛേദേന ആതപേ ഖിത്തമാലാ വിയ മിലായന്തി. മനോപദോസികാ ദേവാ പരസഞ്ചേതനാഹേതു ചവന്തി, ഏതേ ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ. തേസു കിര ഏകോ ദേവപുത്തോ ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമീ’’തി സപരിവാരോ രഥേന വീഥിം പടിപജ്ജതി. അഥഞ്ഞോ നിക്ഖമന്തോ തം പുരതോ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭോ, അയം കപണോ അദിട്ഠപുബ്ബം വിയ ഏതം ദിസ്വാ പീതിയാ ഉദ്ധുമാതോ വിയ ഗജ്ജമാനോ വിയ ച ഗച്ഛതീ’’തി കുജ്ഝതി. പുരതോ ഗച്ഛന്തോപി നിവത്തിത്വാ തം കുദ്ധം ദിസ്വാ കുദ്ധാ നാമ സുവിജാനാ ഹോന്തീതി കുദ്ധഭാവമസ്സ ഞത്വാ ‘‘ത്വം കുദ്ധോ മയ്ഹം കിം കരിസ്സസി, അയം സമ്പത്തി മയാ ദാനസീലാദീനം വസേന ലദ്ധാ, ന തുയ്ഹം വസേനാ’’തി പടികുജ്ഝതി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കുദ്ധേ ഇതരോ അകുദ്ധോ രക്ഖതി, ഉഭോസു പന കുദ്ധേസു ഏകസ്സ കോധോ ഇതരസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്സപി കോധോ ഇതരസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ഉഭോ കന്ദന്താനംയേവ ഓരോധാനം ചവന്തി. മനുസ്സാ അത്തസഞ്ചേതനാ ച പരസഞ്ചേതനാ ച ഹേതു ചവന്തി, അത്തസഞ്ചേതനായ ച പരസഞ്ചേതനായ ച ഹേതുഭൂതായ ചവന്തീതി അത്ഥോ. മനുസ്സാ ഹി കുജ്ഝിത്വാ അത്തനാവ അത്താനം ഹത്ഥേഹിപി ദണ്ഡേഹിപി പഹരന്തി, രജ്ജുബന്ധനാദീഹിപി ബന്ധന്തി, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദന്തി, വിസമ്പി ഖാദന്തി, പപാതേപി പതന്തി, ഉദകമ്പി പവിസന്തി, അഗ്ഗിമ്പി പവിസന്തി, പരേപി ദണ്ഡേന വാ സത്ഥനേ വാ പഹരിത്വാ മാരേന്തി. ഏവം തേസു അത്തസഞ്ചേതനാപി പരസഞ്ചേതനാപി കമതി.

കതമേ തേന ദേവാ ദട്ഠബ്ബാതി കതമേ നാമ തേ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാതി അത്ഥോ. തേന വാ അത്തഭാവേന കതമേ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാതിപി അത്ഥോ. കസ്മാ പന ഥേരോ ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, കിം അത്തനാ കഥേതും നപ്പഹോതീതി? പഹോതി, ഇദം പന പദം അത്തനോ സഭാവേന ബുദ്ധവിസയം പഞ്ഹന്തി ഥേരോ ന കഥേസി. തേന ദട്ഠബ്ബാതി തേന അത്തഭാവേന ദട്ഠബ്ബാ. അയം പന പഞ്ഹോ ഹേട്ഠാ കാമാവചരേപി രൂപാവചരേപി ലബ്ഭതി, ഭവഗ്ഗേന പന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കഥിതോ നിപ്പദേസേന കഥിതോ ഹോതീതി ഭഗവതാ ഏവം കഥിതോ.

ആഗന്താരോ ഇത്ഥത്തന്തി ഇത്ഥഭാവം കാമാവചരപഞ്ചക്ഖന്ധഭാവമേവ ആഗന്താരോ, നേവ തത്രൂപപത്തികാ ന ഉപരൂപപത്തികാ ഹോന്തി. അനാഗന്താരോ ഇത്ഥത്തന്തി ഇമം ഖന്ധപഞ്ചകം അനാഗന്താരോ, ഹേട്ഠൂപപത്തികാ ന ഹോന്തി, തത്രൂപപത്തികാ വാ ഉപരൂപപത്തികാ വാ തത്ഥേവ വാ പരിനിബ്ബായിനോ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ഹേട്ഠിമഭവേ നിബ്ബത്താനം വസേന ഉപരൂപപത്തികാ വേദിതബ്ബാ. ഭവഗ്ഗേ പനേതം നത്ഥി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൨. വിഭത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൨. ദുതിയേ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതി പഞ്ചസു അത്ഥേസു പഭേദഗതം ഞാണം. ഓധിസോതി കാരണസോ. ബ്യഞ്ജനസോതി അക്ഖരസോ. അനേകപരിയായേനാതി അനേകേഹി കാരണേഹി. ആചിക്ഖാമീതി കഥേമി. ദേസേമീതി പാകടം കത്വാ കഥേമി. പഞ്ഞാപേമീതി ജാനാപേമി. പട്ഠപേമീതി പട്ഠപേത്വാ പവത്തേത്വാ കഥേമി. വിവരാമീതി വിവടം കത്വാ കഥേമി. വിഭജാമീതി വിഭജിത്വാ കഥേമി. ഉത്താനീകരോമീതി ഗമ്ഭീരം ഉത്താനകം കത്വാ കഥേമി. സോ മം പഞ്ഹേനാതി സോ മം പഞ്ഹേന ഉപഗച്ഛതു. അഹം വേയ്യാകരണേനാതി അഹമസ്സ പഞ്ഹകഥനേന ചിത്തം ആരാധേസ്സാമി. യോ നോ ധമ്മാനം സുകുസലോതി യോ അമ്ഹാകം അധിഗതധമ്മാനം സുകുസലോ സത്ഥാ, സോ ഏസ സമ്മുഖീഭൂതോ. യദി മയാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ന സച്ഛികതാ, ‘‘സച്ഛികരോഹി താവ സാരിപുത്താ’’തി വത്വാ മം പടിബാഹിസ്സതീതി സത്ഥു പുരതോ നിസിന്നകോവ സീഹനാദം നദതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമാസു ച പന പടിസമ്ഭിദാസു തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ലോകിയാ, അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ലോകിയലോകുത്തരാതി.

൩. മഹാകോട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൩. തതിയേ ഫസ്സായതനാനന്തി ഫസ്സാകരാനം, ഫസ്സസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനാനന്തി അത്ഥോ. അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീതി ഏതേസു അസേസതോ നിരുദ്ധേസു തതോ പരം കോചി അപ്പമത്തകോപി കിലേസോ അത്ഥീതി പുച്ഛതി. നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീതി ഇധാപി ‘‘അപ്പമത്തകോപി കിലേസോ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമേ പന ചത്താരോപി പഞ്ഹേ സസ്സതുച്ഛേദഏകച്ചസസ്സതഅമരാവിക്ഖേപവസേന പുച്ഛതി. തേനസ്സ ഥേരോ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം പടിബാഹന്തോ മാ ഹേവന്തി ആഹ. ഏത്ഥ ഹിഇതി നിപാതമത്തം, ഏവം മാ ഭണീതി അത്ഥോ. അത്തൂപലദ്ധിവസേനേവ ‘‘അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചി അഞ്ഞോ കോചി അത്താ നാമ അത്ഥീ’’തി സസ്സതാദിആകാരേന പുച്ഛതി. കിം പനേസ അത്തൂപലദ്ധികോതി? ന അത്തൂപലദ്ധികോ. ഏവംലദ്ധികോ പന തത്ഥേകോ ഭിക്ഖു നിസിന്നോ, സോ പുച്ഛിതും ന സക്കോതി. തസ്സ ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജാപനത്ഥം ഏവം പുച്ഛതി. യേപി ച അനാഗതേ ഏവംലദ്ധികാ ഭവിസ്സന്തി, തേസം ‘‘ബുദ്ധകാലേപേസോ പഞ്ഹോ മഹാസാവകേഹി വിസ്സജ്ജിതോ’’തി വചനോകാസുപച്ഛേദനത്ഥം പുച്ഛതിയേവ.

അപ്പപഞ്ചം പപഞ്ചേതീതി ന പപഞ്ചേതബ്ബട്ഠാനേ പപഞ്ചം കരോതി, അനാചരിതബ്ബം മഗ്ഗം ചരതി. താവതാ പപഞ്ചസ്സ ഗതീതി യത്തകാ ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം ഗതി, തത്തകാവ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനപ്പഭേദസ്സ പപഞ്ചസ്സ ഗതി. ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ പപഞ്ചനിരോധോ പപഞ്ചവൂപസമോതി ഏതേസു ഛസു ആയതനേസു സബ്ബസോ നിരുദ്ധേസു പപഞ്ചാപി നിരുദ്ധാവ ഹോന്തി, വൂപസന്താവ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ആരുപ്പേ പന പുഥുജ്ജനദേവതാനം കിഞ്ചാപി പഞ്ച ഫസ്സായതനാനി നിരുദ്ധാനി, ഛട്ഠസ്സ പന അനിരുദ്ധത്താ തയോപി പപഞ്ചാ അപ്പഹീനാവ. അപിച പഞ്ചവോകാരഭവവസേനേവ പഞ്ഹോ കഥിതോതി. ചതുത്ഥേ ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൫. ഉപവാണസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൫-൧൭൬. പഞ്ചമേ വിജ്ജായന്തകരോ ഹോതീതി വിജ്ജായ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകരോ ഹോതി, സകലം വട്ടദുക്ഖം പരിച്ഛിന്നം പരിവടുമം കത്വാ തിട്ഠതീതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സഉപാദാനോതി സഗഹണോവ ഹുത്വാ. അന്തകരോ അഭവിസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം കത്വാ ഠിതോ അഭവിസ്സ. ചരണസമ്പന്നോതി പന്നരസധമ്മഭേദേന ചരണേന സമന്നാഗതോ. യഥാഭൂതം ജാനം പസ്സം അന്തകരോ ഹോതീതി യഥാസഭാവം മഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ പസ്സിത്വാ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം കത്വാ ഠിതോ നാമ ഹോതീതി അരഹത്തനികൂടേന പഞ്ഹം നിട്ഠപേസി. ഛട്ഠം ഹേട്ഠാ ഏകകനിപാതവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൭. രാഹുലസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൭. സത്തമേ അജ്ഝത്തികാതി കേസാദീസു വീസതിയാ കോട്ഠാസേസു ഥദ്ധാകാരലക്ഖണാ പഥവീധാതു. ബാഹിരാതി ബഹിദ്ധാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധേസു പാസാണപബ്ബതാദീസു ഥദ്ധാകാരലക്ഖണാ പഥവീധാതു. ഇമിനാവ നയേന സേസാപി ധാതുയോ വേദിതബ്ബാ. നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താതി ഇദം തയം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹപടിക്ഖേപവസേന വുത്തം. സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബന്തി ഹേതുനാ കാരണേന മഗ്ഗപഞ്ഞായ പസ്സിതബ്ബം. ദിസ്വാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പസ്സിത്വാ. അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി മഗ്ഗവജ്ഝതണ്ഹം സമൂലകം ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധമ്പി സംയോജനം വിവത്തയി ഉബ്ബത്തേത്വാ പജഹി. സമ്മാ മാനാഭിസമയാതി ഹേതുനാ കാരണേന നവവിധസ്സ മാനസ്സ പഹാനാഭിസമയാ. അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖം പരിച്ഛിന്നം പരിവടുമം അകാസി, കത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ഇതി സത്ഥാരാ സംയുത്തമഹാനികായേ രാഹുലോവാദേ (സം. നി. ൩.൯൧ ആദയോ) വിപസ്സനാ കഥിതാ, ചൂളരാഹുലോവാദേപി (മ. നി. ൩.൪൧൬ ആദയോ) വിപസ്സനാ കഥിതാ, അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദേ (മ. നി. ൨.൧൦൭ ആദയോ) ദഹരസ്സേവ സതോ മുസാവാദാ വേരമണീ കഥിതാ, മഹാരാഹുലോവാദേ (മ. നി. ൨.൧൧൩ ആദയോ) വിപസ്സനാ കഥിതാ. ഇമസ്മിം അങ്ഗുത്തരമഹാനികായേ അയം ചതുകോടികസുഞ്ഞതാ നാമ കഥിതാതി.

൮. ജമ്ബാലീസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൮. അട്ഠമേ സന്തം ചേതോവിമുത്തിന്തി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം അഞ്ഞതരം സമാപത്തിം. സക്കായനിരോധന്തി തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതസ്സ സക്കായസ്സ നിരോധം, നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ. ന പക്ഖന്ദതീതി ആരമ്മണവസേന ന പക്ഖന്ദതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ന പാടികങ്ഖോതി ന പാടികങ്ഖിതബ്ബോ. ലേപഗതേനാതി ലേപമക്ഖിതേന.

ഇമസ്മിഞ്ച പനത്ഥേ നദീപാരം ഗന്തുകാമപുരിസോപമ്മം ആഹരിതബ്ബം – ഏകോ കിര പുരിസോ ചണ്ഡസോതായ വാളമച്ഛാകുലായ നദിയാ പാരം ഗന്തുകാമോ ‘‘ഓരിമം തീരം സാസങ്കം സപ്പടിഭയം, പാരിമം തീരം ഖേമം അപ്പടിഭയം, കിം നു ഖോ കത്വാ പാരം ഗമിസ്സാമീ’’തി പടിപാടിയാ ഠിതേ അട്ഠ കകുധരുക്ഖേ ദിസ്വാ ‘‘സക്കാ ഇമായ രുക്ഖപടിപാടിയാ ഗന്തു’’ന്തി മനസികത്വാ ‘‘കകുധരുക്ഖാ നാമ മട്ഠസാഖാ ഹോന്തി, സാഖായ ഹത്ഥാ ന സണ്ഠഹേയ്യു’’ന്തി നിഗ്രോധപിലക്ഖരുക്ഖാദീനം അഞ്ഞതരസ്സ ലാഖായ ഹത്ഥപാദേ മക്ഖേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന ഏകം സാഖം ഗണ്ഹി. ഹത്ഥോ തത്ഥേവ ലഗി. പുന വാമഹത്ഥേന ദക്ഖിണപാദേന വാമപാദേനാതി ചത്താരോപി ഹത്ഥപാദാ തത്ഥേവ ലഗിംസു. സോ അധോസിരോ ലമ്ബമാനോ ഉപരിനദിയം ദേവേ വുട്ഠേ പുണ്ണായ നദിയാ സോതേ നിമുഗ്ഗോ കുമ്ഭീലാദീനം ഭക്ഖോ അഹോസി.

തത്ഥ നദീസോതം വിയ സംസാരസോതം ദട്ഠബ്ബം, സോതസ്സ പാരം ഗന്തുകാമപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, ഓരിമതീരം വിയ സക്കായോ, പാരിമതീരം വിയ നിബ്ബാനം, പടിപാടിയാ ഠിതാ അട്ഠ കകുധരുക്ഖാ വിയ അട്ഠ സമാപത്തിയോ, ലേപമക്ഖിതേന ഹത്ഥേന സാഖാഗഹണം വിയ ഝാനവിപസ്സനാനം പാരിപന്ഥികേ അസോധേത്വാ സമാപത്തിസമാപജ്ജനം, ചതൂഹി ഹത്ഥപാദേഹി സാഖായ ബദ്ധസ്സ ഓലമ്ബനം വിയ പഠമജ്ഝാനേ നികന്തിയാ ലഗ്ഗകാലോ, ഉപരിസോതേ വുട്ഠി വിയ ഛസു ദ്വാരേസു കിലേസാനം ഉപ്പന്നകാലോ, നദിയാ പുണ്ണായ സോതേ നിമുഗ്ഗസ്സ കുമ്ഭീലാദീനം ഭക്ഖഭൂതകാലോ വിയ സംസാരസോതേ നിമുഗ്ഗസ്സ ചതൂസു അപായേസു ദുക്ഖാനുഭവനകാലോ വേദിതബ്ബോ.

സുദ്ധേന ഹത്ഥേനാതി സുധോതേന പരിസുദ്ധഹത്ഥേന. ഇമസ്മിമ്പി അത്ഥേ താദിസമേവ ഓപമ്മം കാതബ്ബം – തഥേവ ഹി പാരം ഗന്തുകാമോ പുരിസോ ‘‘കകുധരുക്ഖാ നാമ മട്ഠസാഖാ, കിലിട്ഠഹത്ഥേന ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹത്ഥോ പരിഗലേയ്യാ’’തി ഹത്ഥപാദേ സുധോതേ കത്വാ ഏകം സാഖം ഗണ്ഹിത്വാ പഠമം രുക്ഖം ആരുള്ഹോ. തതോ ഓതരിത്വാ ദുതിയം…പേ… തതോ ഓതരിത്വാ അട്ഠമം, അട്ഠമരുക്ഖതോ ഓതരിത്വാ പാരിമതീരേ ഖേമന്തഭൂമിം ഗതോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമേഹി രുക്ഖേഹി പാരിമതീരം ഗമിസ്സാമീ’’തി തസ്സ പുരിസസ്സ ചിന്തിതകാലോ വിയ യോഗിനോ ‘‘അട്ഠ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ അരഹത്തം ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തിതകാലോ, സുദ്ധേന ഹത്ഥേന സാഖാഗഹണം വിയ ഝാനവിപസ്സനാനം പാരിപന്ഥികധമ്മേ സോധേത്വാ സമാപത്തിസമാപജ്ജനം. തത്ഥ പഠമരുക്ഖാരോഹണകാലോ വിയ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തികാലോ, പഠമരുക്ഖതോ ഓരുയ്ഹ ദുതിയം ആരുള്ഹകാലോ വിയ പഠമജ്ഝാനേ നികന്തിയാ അബദ്ധസ്സ തതോ വുട്ഠായ ദുതിയജ്ഝാനസമാപന്നകാലോ…പേ… സത്തമരുക്ഖതോ ഓരുയ്ഹ അട്ഠമം ആരുള്ഹകാലോ വിയ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയം നികന്തിയാ അബദ്ധസ്സ തതോ വുട്ഠായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപന്നകാലോ. അട്ഠമരുക്ഖതോ ഓരുയ്ഹ പാരിമതീരം ഖേമന്തഭൂമിം ഗതകാലോ വിയ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നികന്തിയാ അബദ്ധസ്സ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തപ്പത്തകാലോ വേദിതബ്ബോ.

അവിജ്ജാപ്പഭേദം മനസി കരോതീതി അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണഭൂതായ ഗണബഹലമഹാഅവിജ്ജായ പഭേദസങ്ഖാതം അരഹത്തം മനസി കരോതി. ന പക്ഖന്ദതീതി ആരമ്മണവസേനേവ ന പക്ഖന്ദതി. ജമ്ബാലീതി ഗാമതോ നിക്ഖന്തസ്സ മഹാഉദകസ്സ പതിട്ഠാനഭൂതോ മഹാആവാടോ. അനേകവസ്സഗണികാതി ഗാമസ്സ വാ നഗരസ്സ വാ ഉപ്പന്നകാലേയേവ ഉപ്പന്നത്താ അനേകാനി വസ്സഗണാനി ഉപ്പന്നായ ഏതിസ്സാതി അനേകവസ്സഗണികാ. ആയമുഖാനീതി ചതസ്സോ പവിസനകന്ദരാ. അപായമുഖാനീതി അപവാഹനച്ഛിദ്ദാനി. ന ആളിപ്പഭേദോ പാടികങ്ഖോതി ന പാളിപ്പഭേദോ പാടികങ്ഖിതബ്ബോ. ന ഹി തതോ ഉദകം ഉട്ഠായ പാളിം ഭിന്ദിത്വാ കചവരം ഗഹേത്വാ മഹാസമുദ്ദം പാപുണാതി.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥം ഉയ്യാനഗവേസകഓപമ്മം ആഹരിതബ്ബം. ഏകോ കിര നഗരവാസികോ കുലപുത്തോ ഉയ്യാനം ഗവേസന്തോ നഗരതോ നാതിദൂരേ നച്ചാസന്നേ മഹന്തം ജമ്ബാലിം അദ്ദസ. സോ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ രമണീയം ഉയ്യാനം ഭവിസ്സതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ കുദ്ദാലം ആദായ ചത്താരിപി കന്ദരാനി പിധായ അപവാഹനച്ഛിദ്ദാനി വിവരിത്വാ അട്ഠാസി. ദേവോ ന സമ്മാ വസ്സി, അവസേസഉദകം അപവാഹനച്ഛിദ്ദേന പരിസ്സവിത്വാ ഗതം. ചമ്മഖണ്ഡപിലോതികാദീനി തത്ഥേവ പൂതികാനി ജാതാനി, പാണകാ സണ്ഠിതാ, സമന്താ അനുപഗമനീയാ ജാതാ. ഉപഗതാനമ്പി നാസാപുടേ പിധായ പക്കമിതബ്ബം ഹോതി. സോ കതിപാഹേന ആഗന്ത്വാ പടിക്കമ്മ ഠിതോ ഓലോകേത്വാ ‘‘ന സക്കാ ഉപഗന്തു’’ന്തി പക്കാമി.

തത്ഥ നഗരവാസീ കുലപുത്തോ വിയ യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ, ഉയ്യാനം ഗവേസന്തേന ഗാമദ്വാരേ ജമ്ബാലിയാ ദിട്ഠകാലോ വിയ ചാതുമഹാഭൂതികകായോ, ആയമുഖാനം പിഹിതകാലോ വിയ ധമ്മസ്സവനോദകസ്സ അലദ്ധകാലോ, അപായമുഖാനം വിവടകാലോ വിയ ഛദ്വാരികസംവരസ്സ വിസ്സട്ഠകാലോ, ദേവസ്സ സമ്മാ അവുട്ഠകാലോ വിയ സപ്പായകമ്മട്ഠാനസ്സ അലദ്ധകാലോ, അവസേസഉദകസ്സ അപായമുഖേഹി പരിസ്സവിത്വാ ഗതകാലോ വിയ അബ്ഭന്തരേ ഗുണാനം പരിഹീനകാലോ, ഉദകസ്സ ഉട്ഠായ പാളിം ഭിന്ദിത്വാ കചവരം ആദായ മഹാസമുദ്ദം പാപുണിതും അസമത്ഥകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജാപാളിം ഭിന്ദിത്വാ കിലേസരാസിം വിധമിത്വാ നിബ്ബാനം സച്ഛികാതും അസമത്ഥകാലോ, ചമ്മഖണ്ഡപിലോതികാദീനം തത്ഥേവ പൂതിഭാവോ വിയ അബ്ഭന്തരേ രാഗാദികിലേസേഹി പരിപൂരിതകാലോ, തസ്സ ആഗന്ത്വാ ദിസ്വാ വിപ്പടിസാരിനോ ഗതകാലോ വിയ വട്ടസമങ്ഗിപുഗ്ഗലസ്സ വട്ടേ അഭിരതകാലോ വേദിതബ്ബോ.

ആളിപ്പഭേദോ പാടികങ്ഖോതി പാളിപ്പഭേദോ പാടികങ്ഖിതബ്ബോ. തതോ ഹി ഉദകം ഉട്ഠായ പാളിം ഭിന്ദിത്വാ കചവരം ആദായ മഹാസമുദ്ദം പാപുണിതും സക്ഖിസ്സതീതി അത്ഥോ.

ഇധാപി തദേവ ഓപമ്മം ആഹരിതബ്ബം. തത്ഥ ആയമുഖാനം വിവടകാലോ വിയ സപ്പായധമ്മസ്സവനസ്സ ലദ്ധകാലോ, അപായമുഖാനം പിഹിതകാലോ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു സംവരസ്സ പച്ചുപട്ഠിതകാലോ, ദേവസ്സ സമ്മാ വുട്ഠകാലോ വിയ സപ്പായകമ്മട്ഠാനസ്സ ലദ്ധകാലോ, ഉദകസ്സ ഉട്ഠായ പാളിം ഭിന്ദിത്വാ കചവരം ആദായ മഹാസമുദ്ദം പത്തകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജം ഭിന്ദിത്വാ അകുസലരാസിം വിധമിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛികതകാലോ, ആയമുഖേഹി പവിട്ഠേന ഉദകേന സരസ്സ പരിപുണ്ണകാലോ വിയ അബ്ഭന്തരേ ലോകുത്തരധമ്മേഹി പരിപുണ്ണകാലോ, സമന്തതോ വതിം കത്വാ രുക്ഖേ രോപേത്വാ ഉയ്യാനമജ്ഝേ പാസാദം മാപേത്വാ നാടകാനി പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സുഭോജനം ഭുഞ്ജന്തസ്സ നിസിന്നകാലോ വിയ ധമ്മപാസാദം ആരുയ്ഹ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നകാലോ വേദിതബ്ബോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ദേസനാ പന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സികാ കഥിതാതി.

൯. നിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൯. നവമേ ഹാനഭാഗിയാ സഞ്ഞാതിആദീസു ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി, ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൯൯) അഭിധമ്മേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തീതി യഥാസഭാവതോ മഗ്ഗഞാണേന ന ജാനന്തി.

൧൦. മഹാപദേസസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൦. ദസമേ ഭോഗനഗരേ വിഹരതീതി പരിനിബ്ബാനസമയേ ചാരികം ചരന്തോ തം നഗരം പത്വാ തത്ഥ വിഹരതി. ആനന്ദചേതിയേതി ആനന്ദയക്ഖസ്സ ഭവനട്ഠാനേ പതിട്ഠിതവിഹാരേ. മഹാപദേസേതി മഹാഓകാസേ മഹാഅപദേസേ വാ, ബുദ്ധാദയോ മഹന്തേ മഹന്തേ അപദിസിത്വാ വുത്താനി മഹാകാരണാനീതി അത്ഥോ. നേവ അഭിനന്ദിതബ്ബന്തി ഹട്ഠതുട്ഠേഹി സാധുകാരം ദത്വാ പുബ്ബേവ ന സോതബ്ബം. ഏവം കതേ ഹി പച്ഛാ ‘‘ഇദം ന സമേതീ’’തി വുച്ചമാനോപി ‘‘കിം പുബ്ബേവ അയം ധമ്മോ, ഇദാനി ന ധമ്മോ’’തി വത്വാ ലദ്ധിം ന വിസ്സജ്ജേതി. നപ്പടിക്കോസിതബ്ബന്തി ‘‘കിം ഏസ ബാലോ വദതീ’’തി ഏവം പുബ്ബേവ ന വത്തബ്ബം. ഏവം വുത്തേ ഹി വത്തും യുത്തമ്പി ന വക്ഖതി. തേനാഹ – അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാതി. പദബ്യഞ്ജനാനീതി പദസങ്ഖാതാനി ബ്യഞ്ജനാനി. സാധുകം ഉഗ്ഗഹേത്വാതി ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പാളി വുത്താ, ഇമസ്മിം ഠാനേ അത്ഥോ വുത്തോ, ഇമസ്മിം ഠാനേ അനുസന്ധി കഥിതാ, ഇമസ്മിം ഠാനേ പുബ്ബാപരം കഥിത’’ന്തി സുട്ഠു ഗഹേത്വാ. സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബാനീതി സുത്തേ ഓതരിതബ്ബാനി. വിനയേ സന്ദസ്സേതബ്ബാനീതി വിനയേ സംസന്ദേതബ്ബാനി.

ഏത്ഥ ച സുത്തന്തി വിനയോ വുത്തോ. യഥാഹ – ‘‘കത്ഥ പടിക്ഖിത്തം, സാവത്ഥിയം സുത്തവിഭങ്ഗേ’’തി (ചൂളവ. ൪൫൭) വിനയോതി ഖന്ധകോ. യഥാഹ – ‘‘വിനയാതിസാരേ’’തി. ഏവം വിനയപിടകമ്പി ന പരിയാദിയതി. ഉഭതോവിഭങ്ഗാ പന സുത്തം, ഖന്ധകപരിവാരാ വിനയോതി ഏവം വിനയപിടകം പരിയാദിയതി. അഥ വാ സുത്തന്തപിടകം സുത്തം, വിനയപിടകം വിനയോതി ഏവം ദ്വേയേവ പിടകാനി പരിയാദിയന്തി. സുത്തന്താഭിധമ്മപിടകാനി വാ സുത്തം, വിനയപിടകം വിനയോതി ഏവമ്പി തീണി പിടകാനി ന താവ പരിയാദിയന്തി. അസുത്തനാമകഞ്ഹി ബുദ്ധവചനം നാമ അത്ഥി. സേയ്യഥിദം – ജാതകം പടിസമ്ഭിദാ നിദ്ദേസോ സുത്തനിപാതോ ധമ്മപദം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം വിമാനവത്ഥു പേതവത്ഥു ഥേരഗാഥാ ഥേരീഗാഥാ അപദാനന്തി.

സുദിന്നത്ഥേരോ പന ‘‘അസുത്തനാമകം ബുദ്ധവചനം നത്ഥീ’’തി തം സബ്ബം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘തീണി പിടകാനി സുത്തം, വിനയോ പന കാരണ’’ന്തി ആഹ. തതോ തം കാരണം ദസ്സേന്തോ ഇദം സുത്തമാഹരി –

‘‘യേ ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി, ഇമേ ധമ്മാ സരാഗായ സംവത്തന്തി നോ വിരാഗായ, സംയോഗായ സംവത്തന്തി നോ വിസംയോഗായ, സഉപാദാനായ സംവത്തന്തി നോ അനുപാദാനായ, മഹിച്ഛതായ സംവത്തന്തി നോ അപ്പിച്ഛതായ, അസന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി നോ സന്തുട്ഠിയാ, കോസജ്ജായ സംവത്തന്തി നോ വീരിയാരമ്ഭായ, സങ്ഗണികായ സംവത്തന്തി നോ പവിവേകായ, ആചയായ സംവത്തന്തി നോ അപചയായ. ഏകംസേന, ഗോതമി, ജാനേയ്യാസി ‘നേസോ ധമ്മോ നേസോ വിനയോ നേതം സത്ഥു സാസന’ന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി, ഇമേ ധമ്മാ വിരാഗായ സംവത്തന്തി നോ സരാഗായ, വിസംയോഗായ സംവത്തന്തി നോ സംയോഗായ. അനുപാദാനായ സംവത്തന്തി നോ സഉപാദാനായ, അപ്പിച്ഛതായ സംവത്തന്തി നോ മഹിച്ഛതായ, സന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി നോ അസന്തുട്ഠിയാ, വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി നോ കോസജ്ജായ, പവിവേകായ സംവത്തന്തി നോ സങ്ഗണികായ, അപചയായ സംവത്തന്തി നോ ആചയായ. ഏകംസേന, ഗോതമി, ജാനേയ്യാസി ‘ഏസോ ധമ്മോ ഏസോ വിനയോ ഏതം സത്ഥു സാസന’’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൦൬; അ. നി. ൮.൫൩).

തസ്മാ സുത്തേതി തേപിടകബുദ്ധവചനേ ഓതാരേതബ്ബാനി. വിനയേതി ഏതസ്മിം രാഗാദിവിനയകാരണേ സംസന്ദേതബ്ബാനീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ന ചേവ സുത്തേ ഓതരന്തീതി സുത്തപടിപാടിയാ കത്ഥചി അനാഗന്ത്വാ ഛല്ലിം ഉട്ഠപേത്വാ ഗുള്ഹവേസ്സന്തര-ഗുള്ഹഉമ്മഗ്ഗ-ഗുള്ഹവിനയവേദല്ലപിടകാനം അഞ്ഞതരതോ ആഗതാനി പഞ്ഞായന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം ആഗതാനി ഹി രാഗാദിവിനയേ ച അപഞ്ഞായമാനാനി ഛഡ്ഡേതബ്ബാനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ഇതി ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, ഛഡ്ഡേയ്യാഥാ’’തി. ഏതേനുപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥം മഹാപദേസം ധാരേയ്യാഥാതി ഇമം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥം ധമ്മസ്സ പതിട്ഠാനോകാസം ധാരേയ്യാഥാതി.

സഞ്ചേതനിയവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൧൯) ൪. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. യോധാജീവസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ഠാനകുസലോതി യേന ഠാനേന ഠിതോ അവിരാധേത്വാ വിജ്ഝിതും സക്കോതി, തസ്മിം ഠാനേ കുസലോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨. പാടിഭോഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ദുതിയേ നത്ഥി കോചി പാടിഭോഗോതി അഹം തേ പാടിഭോഗോതി ഏവം പാടിഭോഗോ ഭവിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ജരാധമ്മന്തി ജരാസഭാവം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൩. സുതസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. തതിയേ നത്ഥി തതോ ദോസോതി തസ്മിം ദോസോ നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

൪. അഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. ചതുത്ഥേ കിച്ഛാജീവിതകാരണട്ഠേന രോഗോവ രോഗാതങ്കോ നാമ. ഫുട്ഠസ്സാതി തേന രോഗാതങ്കേന സമന്നാഗതസ്സ. ഉരത്താളിം കന്ദതീതി ഉരം താളേത്വാ രോദതി. അകതകല്യാണോതിആദീസു കല്യാണം വുച്ചതി പുഞ്ഞകമ്മം, തം അകതം ഏതേനാതി അകതകല്യാണോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. പുഞ്ഞകമ്മമേവ ഹി കോസല്ലസമ്ഭൂതത്താ കുസലം, ഭീതസ്സ പരിത്തായകത്താ ഭീരുത്താണന്തി വുച്ചതി. കതപാപോതിആദീസു പാപം വുച്ചതി ലാമകം അകുസലകമ്മം. ലുദ്ദന്തി കക്ഖളകമ്മം. കിബ്ബിസന്തി സമലം അപരിസുദ്ധകമ്മം. കങ്ഖീ ഹോതീതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേസു ചേവ സിക്ഖായ ച പുബ്ബന്തേ ച അപരന്തേ ച പുബ്ബന്താപരന്തേ ച പടിച്ചസമുപ്പാദേ ചാതി അട്ഠസു ഠാനേസു കങ്ഖായ സമന്നാഗതോ ഹോതി. വിചികിച്ഛീതി വിചികിച്ഛായ സമന്നാഗതോ സാസനസദ്ധമ്മേ ന നിട്ഠം ഗതോ, ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന നിട്ഠം ഗന്തും ന സക്കോതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൫. ബ്രാഹ്മണസച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. പഞ്ചമേ ബ്രാഹ്മണസച്ചാനീതി ബ്രാഹ്മണാനം സച്ചാനി തഥാനി. സോ തേന ന സമണോതി മഞ്ഞതീതി സോ ഖീണാസവോ തേന സച്ചേന ‘‘അഹം സമണോ’’തി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി ന മഞ്ഞതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യദേവ തത്ഥ സച്ചം, തദഭിഞ്ഞായാതി യം തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ പാണാ അവജ്ഝാ’’തി പടിപത്തിയാ സച്ചം തഥം അവിപരീതം. ഇമിനാ വചീസച്ചം അബ്ഭന്തരം കത്വാ പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനം ദസ്സേതി. തദഭിഞ്ഞായാതി തം ഉഭയമ്പി അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ ജാനിത്വാ. അനുദ്ദയായ അനുകമ്പായ പടിപന്നോ ഹോതീതി അനുദ്ദയത്ഥായ ച അനുകമ്പത്ഥായ ച യാ പടിപദാ, തം പടിപന്നോ ഹോതി, പൂരേത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. സേസപടിപദാസുപി ഏസേവ നയോ.

സബ്ബേ കാമാതി സബ്ബേ വത്ഥുകാമകിലേസകാമാ. ഇതി വദം ബ്രാഹ്മണോ സച്ചമാഹാതി ഏവമ്പി വദന്തോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ സച്ചമേവ ആഹ. സബ്ബേ ഭവാതി കാമഭവാദയോ തയോപി. നാഹം ക്വചനീതി ഏത്ഥ പന ചതുക്കോടികസുഞ്ഞതാ കഥിതാ. അയഞ്ഹി ‘‘നാഹം ക്വചനീ’’തി ക്വചി അത്താനം ന പസ്സതി, കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിന്തി അത്തനോ അത്താനം കസ്സചി പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതി, ഭാതിട്ഠാനേ ഭാതരം, സഹായട്ഠാനേ സഹായം, പരിക്ഖാരട്ഠാനേ വാ പരിക്ഖാരം മഞ്ഞിത്വാ ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ന ച മമ ക്വചനീതി ഏത്ഥ മമസദ്ദം താവ ഠപേത്വാ ‘‘ന ച ക്വചനി പരസ്സ ച അത്താനം ക്വചി ന പസ്സതീ’’തി അയമത്ഥോ. ഇദാനി ‘‘മമസദ്ദം ആഹരിത്വാ മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനം നത്ഥീ’’തി സോ പരസ്സ അത്താ മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനഭാവേ അത്ഥീതി ന പസ്സതി, അത്തനോ ഭാതിട്ഠാനേ ഭാതരം, സഹായട്ഠാനേ സഹായം, പരിക്ഖാരട്ഠാനേ വാ പരിക്ഖാരന്തി കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ പരസ്സ അത്താനം ഇമിനാ കിഞ്ചനഭാവേന ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏവമയം യസ്മാ നേവ കത്ഥചി അത്താനം പസ്സതി, ന തം പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതി, ന പരസ്സ അത്താനം പസ്സതി, ന പരസ്സ അത്താനം അത്തനോ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതീതി. ഇതി വദം ബ്രാഹ്മണോതി ഏവം ചതുക്കോടികം സുഞ്ഞതം വദന്തോപി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ പടിപദായ സമ്മാ പടിവിദ്ധത്താ സച്ചമേവ ആഹ, ന മുസാതി സബ്ബേസുപി വാരേസു മഞ്ഞനാനം പഹീനത്തായേവ ന മഞ്ഞതീതി ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആകിഞ്ചഞ്ഞംയേവ പടിപദന്തി കിഞ്ചനഭാവവിരഹിതം നിപ്പലിബോധം നിഗ്ഗഹണമേവ പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി പൂരേത്വാ ഠിതോ.

ഇമാനി ഖോ പരിബ്ബാജകാ ചത്താരി ബ്രാഹ്മണസച്ചാനി മയാ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദിതാനീതി യാനി തുമ്ഹേ ഭോവാദിബ്രാഹ്മണാനം സച്ചാനി വദേഥ, തേഹി അഞ്ഞാനി മയാ ഇമാനി ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണസ്സ ചത്താരി സച്ചാനി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സോളസവിധേന കിച്ചേന ജാനിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ പവേദിതാനി ദേസിതാനി ജോതിതാനീതി അത്ഥോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതൂസുപി ഠാനേസു ഖീണാസവസ്സ വചീസച്ചമേവ കഥിതന്തി.

൬. ഉമ്മഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. ഛട്ഠേ പരികസ്സതീതി ആകഡ്ഢിയതി. ഉമ്മഗ്ഗോതി ഉമ്മുജ്ജനം, പഞ്ഞാഗമനന്തി അത്ഥോ. പഞ്ഞാ ഏവ വാ ഉമ്മുജ്ജനട്ഠേന ഉമ്മഗ്ഗോതി വുച്ചതി. സാവ പടിഭാനട്ഠേന പടിഭാനം. ചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നസ്സ വസം ഗച്ഛതീതി യേ ചിത്തസ്സ വസം ഗച്ഛന്തി, തേസംയേവേത്ഥ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായാതി അത്ഥഞ്ച പാളിഞ്ച ജാനിത്വാ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതീതി ലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനുച്ഛവികധമ്മം സഹ സീലേന പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി. നിബ്ബേധികപഞ്ഞോതി നിബ്ബിജ്ഝനകപഞ്ഞോ. ഇദം ദുക്ഖന്തി ഠപേത്വാ തണ്ഹം സേസം തേഭൂമകക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖന്തി സുതം ഹോതി. പഞ്ഞായാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ. അയം ദുക്ഖസമുദയോതി വട്ടമൂലകതണ്ഹാ തസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോതി സുതം ഹോതി. ഇമിനാ ഉപായേന സേസദ്വയേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേന അരഹത്തഫലം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൭. വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. സത്തമേ തോദേയ്യസ്സാതി തുദിഗാമവാസികസ്സ. പരിസതീതി സന്നിപതിതായ പരിസായ. പരൂപാരമ്ഭം വത്തേന്തീതി പരഗരഹം പവത്തേന്തി കഥേന്തി. ബാലോ അയം രാജാതിആദി യം തേ ഉപാരമ്ഭം വത്തേന്തി, തസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സമണേ രാമപുത്തേതി ഉദകേ രാമപുത്തേ. അഭിപ്പസന്നോതി അതിക്കമ്മ പസന്നോ. പരമനിപച്ചകാരന്തി ഉത്തമനിപാതകിരിയം നീചവുത്തിം. പരിഹാരകാതി പരിചാരകാ. യമകോതിആദീനി തേസം നാമാനി. തേസു ഹി ഏകോ യമകോ നാമ, ഏകോ മോഗ്ഗല്ലോ നാമ, ഏകോ ഉഗ്ഗോ നാമ, ഏകോ നാവിന്ദകീ നാമ, ഏകോ ഗന്ധബ്ബോ നാമ, ഏകോ അഗ്ഗിവേസ്സോ നാമ. ത്യാസ്സുദന്തി ഏത്ഥ അസ്സുദന്തി നിപാതമത്തം, തേ അത്തനോ പരിസതി നിസിന്നേതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന നേതീതി ഇമിനാ കാരണേന അനുനേതി ജാനാപേതി. കരണീയാധികരണീയേസൂതി പണ്ഡിതേഹി കത്തബ്ബകിച്ചേസു ച അതിരേകകത്തബ്ബകിച്ചേസു ച. വചനീയാധിവചനീയേസൂതി വത്തബ്ബേസു ച അതിരേകവത്തബ്ബേസു ച. അലമത്ഥദസതരേഹീതി ഏത്ഥ അത്ഥേ പസ്സിതും സമത്ഥാ അലമത്ഥദസാ, തേ അതിസിത്വാ ഠിതാ അലമത്ഥദസതരാ, തേഹി അലമത്ഥദസതരേഹി. അലമത്ഥദസതരോതി അലമത്ഥദസതായ ഉത്തരിതരോ, ഛേകേഹി ഛേകതരോ പണ്ഡിതേഹി പണ്ഡിതതരോതി പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ. അഥസ്സ തേ പടിപുച്ഛന്താ ഏവം ഭോതിആദിമാഹംസു. ഇതി ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ സപ്പുരിസതായ തം ഏളേയ്യരാജാനമ്പി തസ്സ പരിവാരികേപി ഉദകമ്പി രാമപുത്തം പസംസി. അന്ധോ വിയ ഹി അസപ്പുരിസോ, ചക്ഖുമാ വിയ സപ്പുരിസോ. യഥാ അന്ധോ നേവ അനന്ധം ന അന്ധം പസ്സതി, ഏവം അസപ്പുരിസോ നേവ സപ്പുരിസം ന അസപ്പുരിസം ജാനാതി. യഥാ ചക്ഖുമാ അന്ധമ്പി അനന്ധമ്പി പസ്സതി, ഏവം സപ്പുരിസോ സപ്പുരിസമ്പി അസപ്പുരിസമ്പി ജാനാതി. തോദേയ്യോപി സപ്പുരിസതായ അസപ്പുരിസേ അഞ്ഞാസീതി ഇമമത്ഥവസം പടിച്ച തുട്ഠമാനസോ ബ്രാഹ്മണോ അച്ഛരിയം ഭോ, ഗോതമാതിആദീനി വത്വാ തഥാഗതസ്സ ഭാസിതം അനുമോദിത്വാ പക്കാമി.

൮. ഉപകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൮. അട്ഠമേ ഉപകോതി തസ്സ നാമം. മണ്ഡികാപുത്തോതി മണ്ഡികായ പുത്തോ. ഉപസങ്കമീതി സോ കിര ദേവദത്തസ്സ ഉപട്ഠാകോ, ‘‘കിം നു ഖോ സത്ഥാ മയി അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതേ വണ്ണം കഥേസ്സതി, ഉദാഹു അവണ്ണ’’ന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം ഉപസങ്കമി. ‘‘നേരയികോ ദേവദത്തോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൮) വചനം സുത്വാ സത്ഥാരം ഘട്ടേതുകാമോ ഉപസങ്കമീതിപി വദന്തി. പരൂപാരമ്ഭം വത്തേതീതി പരഗരഹം കഥേതി. സബ്ബോ സോ ന ഉപപാദേതീതി സബ്ബോപി സോ കുസലധമ്മം ന ഉപ്പാദേതി, അത്തനോ വാ വചനം ഉപപാദേതും അനുച്ഛവികം കാതും ന സക്കോതി. അനുപപാദേന്തോ ഗാരയ്ഹോ ഹോതീതി കുസലം ധമ്മം ഉപ്പാദേതും അസക്കോന്തോ അത്തനോ ച വചനം ഉപപന്നം അനുച്ഛവികം കാതും അസക്കോന്തോ ഗാരയ്ഹോ ഹോതി. ഉപവജ്ജോതി ഉപവദിതബ്ബോ ച ഹോതി, വജ്ജേന വാ ഉപേതോ ഹോതി, സദോസോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

അഥ ഭഗവാ തസ്സ വാദം ഗഹേത്വാ തസ്സേവ ഗീവായ പടിമുഞ്ചന്തോ പരൂപാരമ്ഭന്തിആദിമാഹ. ഉമ്മുജ്ജമാനകംയേവാതി ഉദകതോ സീസം ഉക്ഖിപന്തംയേവ. തത്ഥ അപരിമാണാ പദാതിആദീസു തസ്മിം അകുസലന്തി പഞ്ഞാപനേ പദാനിപി അക്ഖരാനിപി ധമ്മദേസനാപി അപരിമാണായേവ. ഇതിപിദം അകുസലന്തി ഇദമ്പി അകുസലം ഇദമ്പി അകുസലം ഇമിനാപി കാരണേന ഇമിനാപി കാരണേന അകുസലന്തി ഏവം അകുസലപഞ്ഞത്തിയം ആഗതാനിപി അപരിമാണാനി. അഥാപി അഞ്ഞേനാകാരേന തഥാഗതോ തം ധമ്മം ദേസേയ്യ, ഏവമ്പിസ്സ ദേസനാ അപരിമാണാ ഭവേയ്യ. യഥാഹ – ‘‘അപരിയാദിന്നാവസ്സ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ, അപരിയാദിന്നം ധമ്മപദബ്യഞ്ജന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൬൧). ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യാവ ധംസീ വതായന്തി യാവ ഗുണധംസീ വത അയം. ലോണകാരദാരകോതി ലോണകാരഗാമദാരകോ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ ഹി നാമ. ആസാദേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതീതി ഘട്ടേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി. അപേഹീതി അപഗച്ഛ, മാ മേ പുരതോ അട്ഠാസി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഗീവായ ഗണ്ഹാപേത്വാ നിക്കഡ്ഢാപേസിയേവാതി.

൯. സച്ഛികരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. നവമേ കായേനാതി നാമകായേന. സച്ഛികരണീയാതി പച്ചക്ഖം കാതബ്ബാ. സതിയാതി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയാ. ചക്ഖുനാതി ദിബ്ബചക്ഖുനാ. പഞ്ഞായാതി ഝാനപഞ്ഞായ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ സച്ഛികാതബ്ബാ, വിപസ്സനാപഞ്ഞായ മഗ്ഗപഞ്ഞാ, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഫലപഞ്ഞാ, ഫലപഞ്ഞായ പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ സച്ഛികാതബ്ബാ, പത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. ആസവാനം ഖയസങ്ഖാതം പന അരഹത്തം പച്ചവേക്ഖണവസേന പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞായ സച്ഛികരണീയം നാമാതി.

൧൦. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. ദസമേ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതന്തി യതോ യതോ അനുവിലോകേതി, തതോ തതോ തുണ്ഹീഭൂതമേവ. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി പടിപത്തിസമ്പന്നേ ഭിക്ഖൂ പസന്നേഹി ചക്ഖൂഹി അനുവിലോകേത്വാ ഉപ്പന്നധമ്മപാമോജ്ജോ ഥോമേതുകാമതായ ആമന്തേസി. അപലാപാതി പലാപരഹിതാ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. സുദ്ധാതി നിമ്മലാ. സാരേ പതിട്ഠിതാതി സീലാദിസാരേ പതിട്ഠിതാ. അലന്തി യുത്തം. യോജനഗണനാനീതി ഏകം യോജനം യോജനമേവ, ദസപി യോജനാനി യോജനാനേവ. തതോ ഉദ്ധം ‘‘യോജനഗണനാനീ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന യോജനസതമ്പി യോജനസഹസ്സമ്പി അധിപ്പേതം. പുടോസേനാപീതി പുടോസം വുച്ചതി പാഥേയ്യം, പാഥേയ്യം ഗഹേത്വാപി ഉപസങ്കമിതും യുത്തമേവാതി അത്ഥോ. പുടംസേനാതിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – പുടോ അംസേ അസ്സാതി പുടംസോ, തേന പുടംസേന, അംസേന പാഥേയ്യപുടം വഹന്തേനാപീതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി ഏവരൂപേഹി ഏവരൂപേഹി ച ഗുണേഹി സമന്നാഗതാ ഏത്ഥ ഭിക്ഖൂ അത്ഥീതി ദസ്സേതും സന്തി ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദേവപ്പത്താതി ഉപപത്തിദേവനിബ്ബത്തകം ദിബ്ബവിഹാരം ദിബ്ബവിഹാരേന ച അരഹത്തം പത്താ. ബ്രഹ്മപ്പത്താതി നിദ്ദോസട്ഠേന ബ്രഹ്മഭാവസാധകം ബ്രഹ്മവിഹാരം ബ്രഹ്മവിഹാരേന ച അരഹത്തം പത്താ. ആനേഞ്ജപ്പത്താതി അനിഞ്ജനഭാവസാധകം ആനേഞ്ജം ആനേഞ്ജേന ച അരഹത്തം പത്താ. അരിയപ്പത്താതി പുഥുജ്ജനഭാവം അതിക്കമ്മ അരിയഭാവം പത്താ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദേവപ്പത്തോ ഹോതീതിആദീസു ഏവം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ ഠത്വാ ചിത്തം വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ദേവപ്പത്തോ നാമ ഹോതി, ചതൂസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു ഠത്വാ ചിത്തം വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ബ്രഹ്മപ്പത്തോ നാമ, ചതൂസു അരൂപജ്ഝാനേസു ഠത്വാ ചിത്തം വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ആനേഞ്ജപ്പത്തോ നാമ. ഇദം ദുക്ഖന്തിആദീഹി ചതൂഹി സച്ചേഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി കഥിതാനി. തസ്മാ ഇമം അരിയധമ്മം പത്തോ ഭിക്ഖു അരിയപ്പത്തോ നാമ ഹോതീതി.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൨൦) ൫. മഹാവഗ്ഗോ

൧. സോതാനുഗതസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സോതാനുഗതാനന്തി പസാദസോതം ഓദഹിത്വാ ഞാണസോതേന വവത്ഥപിതാനം. ചത്താരോ ആനിസംസാ പാടികങ്ഖാതി ചത്താരോ ഗുണാനിസംസാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ. ഇദം പന ഭഗവതാ അത്ഥുപ്പത്തിവസേന ആരദ്ധം. കതരഅത്ഥുപ്പത്തിവസേനാതി? ഭിക്ഖൂനം ധമ്മസ്സവനായ അനുപസങ്കമനഅത്ഥുപ്പത്തിവസേന. പഞ്ചസതാ കിര ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലിങ്ഗവചനവിഭത്തിപദബ്യഞ്ജനാദീഹി കഥേന്തോ അമ്ഹേഹി ഞാതമേവ കഥേസ്സതി, അഞ്ഞാതം കിം കഥേസ്സതീ’’തി ധമ്മസ്സവനത്ഥം ന ഗച്ഛന്തി. സത്ഥാ തം പവത്തിം സുത്വാ തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോഥ, സക്കച്ചം ധമ്മം സുണാഥ, സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്താനഞ്ച സജ്ഝായന്താനഞ്ച ഇമേ ഏത്തകാ ആനിസംസാ’’തി ദസ്സേന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ ധമ്മം പരിയാപുണാതീതി സുത്തം ഗേയ്യന്തിആദികം നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനഭൂതം തന്തിധമ്മം വളഞ്ജേതി. സോതാനുഗതാ ഹോന്തീതി സോതം അനുപ്പത്താ അനുപവിട്ഠാ ഹോന്തി. മനസാനുപേക്ഖിതാതി ചിത്തേന ഓലോകിതാ. ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാതി അത്ഥതോ ച കാരണതോ ച പഞ്ഞായ സുട്ഠു പടിവിദ്ധാ പച്ചക്ഖം കതാ. മുട്ഠസ്സതി കാലം കുരുമാനോതി നയിദം ബുദ്ധവചനം അനുസ്സരണസതിയാ അഭാവേന വുത്തം, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം പന സന്ധായ വുത്തം. പുഥുജ്ജനോ ഹി മുട്ഠസ്സതി കാലം കരോതി നാമ. ഉപപജ്ജതീതി സുദ്ധസീലേ പതിട്ഠിതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തതി. ധമ്മപദാ പ്ലവന്തീതി അന്തരാഭവേ നിബ്ബത്തമുട്ഠസ്സതിനോ, യേപി പുബ്ബേ സജ്ഝായമൂലികാ വാചാപരിചിതബുദ്ധവചനധമ്മാ, തേ സബ്ബേ പസന്നേ ആദാസേ ഛായാ വിയ പ്ലവന്തി, പാകടാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോതി ബുദ്ധവചനാനുസ്സരണസതിയാ ഉപ്പാദോ ദന്ധോ ഗരു. അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി, നിബ്ബാനഗാമീ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോതി ഇദ്ധിസമ്പന്നോ ചിത്തസ്സ വസിഭാവപത്തോ ഖീണാസവോ. അയം വാ സോ ധമ്മവിനയോതി ഏത്ഥ വിഭാവനത്ഥോ വാ-സദ്ദോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ധമ്മവിനയേ. ബ്രഹ്മചരിയം അചരിന്തി ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസിം. ഇദമ്പി ബുദ്ധവചനം മയാ പുബ്ബേ വളഞ്ജിതന്തി ബുദ്ധവചനാനുസ്സരണവസേനേതം വുത്തം. ദേവപുത്തോതി പഞ്ചാലചണ്ഡോ വിയ ഹത്ഥകമഹാബ്രഹ്മാ വിയ സനങ്കുമാരബ്രഹ്മാ വിയ ച ഏകോ ധമ്മകഥികദേവപുത്തോ. ഓപപാതികോ ഓപപാതികം സാരേതീതി പഠമം ഉപ്പന്നോ ദേവപുത്തോ പച്ഛാ ഉപ്പന്നം സാരേതി. സഹപംസുകീളികാതി ഏതേന നേസം ദീഘരത്തം കതപരിചയഭാവം ദസ്സേതി. സമാഗച്ഛേയ്യുന്തി സാലായ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യും. ഏവം വദേയ്യാതി സാലായ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ പഠമതരം നിസിന്നോ പച്ഛാ ആഗതം ഏവം വദേയ്യ. സേസമേത്ഥ പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨. ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൨. ദുതിയേ ഠാനാനീതി കാരണാനി. ഠാനേഹീതി കാരണേഹി. സോചേയ്യന്തി സുചിഭാവോ. സംവസമാനോതി ഏകതോ വസമാനോ. ന സന്തതകാരീതി ന സതതകാരീ. ന സന്തതവുത്തി സീലേസൂതി സതതം സബ്ബകാലം സീലജീവിതം ന ജീവതീതി അത്ഥോ. സംവോഹാരമാനോതി കഥേന്തോ. ഏകേന ഏകോ വോഹരതീതി ഏകേന സദ്ധിം ഏകോ ഹുത്വാ കഥേതി. വോക്കമതീതി ഓക്കമതി. പുരിമവോഹാരാ പച്ഛിമവോഹാരന്തി പുരിമകഥായ പച്ഛിമകഥം, പുരിമകഥായ ച പച്ഛിമകഥാ, പച്ഛിമകഥായ ച പുരിമകഥാ ന സമേതീതി അത്ഥോ.

ഞാതിബ്യസനേനാതിആദീസു ഞാതീനം ബ്യസനം ഞാതിബ്യസനം, ഞാതിവിനാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. രോഗബ്യസനേ പന രോഗോയേവ ആരോഗ്യവിനാസനതോ ബ്യസനം രോഗബ്യസനം. അനുപരിവത്തന്തീതി അനുബന്ധന്തി. ലാഭോ ചാതിആദീസു ഏകം അത്തഭാവം ലാഭോ അനുപരിവത്തതി, ഏകം അലാഭോതി ഏവം നയോ നേതബ്ബോ. സാകച്ഛായമാനോതി പഞ്ഹപുച്ഛനവിസ്സജ്ജനവസേന സാകച്ഛം കരോന്തോ. യഥാതി യേനാകാരേന. ഉമ്മഗ്ഗോതി പഞ്ഹുമ്മഗ്ഗോ. അഭിനീഹാരോതി പഞ്ഹാഭിസങ്ഖരണവസേന ചിത്തസ്സ അഭിനീഹാരോ. സമുദാഹാരോതി പഞ്ഹപുച്ഛനം. സന്തന്തി പച്ചനീകസന്തതായ സന്തം കത്വാ ന കഥേതീതി അത്ഥോ. പണീതന്തി അതപ്പകം. അതക്കാവചരന്തി യഥാ തക്കേന നയഗ്ഗാഹേന ഗഹേതും സക്കാ ഹോതി, ഏവം ന കഥേതീതി അത്ഥോ. നിപുണന്തി സണ്ഹം. പണ്ഡിതവേദനീയന്തി പണ്ഡിതേഹി ജാനിതബ്ബകം. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩. ഭദ്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൩. തതിയേ ഉപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ ഹുത്വാ മാലാഗന്ധവിലേപനം ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിസ്സാമീതി ഉപസങ്കമി. മാ അനുസ്സവേനാതിആദീസു അനുസ്സവവചനേന മമ കഥം മാ ഗണ്ഹഥാതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സാരമ്ഭോതി കരണുത്തരിയലക്ഖണോ സാരമ്ഭോ. അലോഭാദയോ ലോഭാദിപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാ. കുസലധമ്മൂപസമ്പദായാതി കുസലധമ്മാനം സമ്പാദനത്ഥായ, പടിലാഭത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമേ ചേപി, ഭദ്ദിയ, മഹാസാലാതി പുരതോ ഠിതേ സാലരുക്ഖേ ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥത്താ ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. സത്ഥരി പന ദേസനം വിനിവട്ടേന്തേ ഭദ്ദിയോ സോതാപന്നോ ജാതോതി.

൪. സാമുഗിയാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൪. ചതുത്ഥേ സാമുഗിയാതി സാമുഗനിഗമവാസിനോ. ബ്യഗ്ഘപജ്ജാതി തേ ആലപന്തോ ഏവമാഹ. കോലനഗരസ്സ ഹി കോലരുക്ഖേ ഹാരേത്വാ കതത്താ കോലനഗരന്തി ച ബ്യഗ്ഘപഥേ മാപിതത്താ ബ്യഗ്ഘപജ്ജന്തി ച ദ്വേ നാമാനി. ഏതേസഞ്ച പുബ്ബപുരിസാ തത്ഥ വസിംസൂതി ബ്യഗ്ഘപജ്ജവാസിതായ ബ്യഗ്ഘപജ്ജവാസിനോ ബ്യഗ്ഘപജ്ജാതി വുച്ചന്തി. തേ ആലപന്തോ ഏവമാഹ. പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനീതി പാരിസുദ്ധിഅത്ഥായ പധാനിയങ്ഗാനി പദഹിതബ്ബവീരിയസ്സ അങ്ഗാനി, കോട്ഠാസാതി അത്ഥോ. സീലപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗന്തി സീലപരിസോധനവീരിയസ്സേതം നാമം. തഞ്ഹി സീലപാരിസുദ്ധിപരിപൂരണത്ഥായ പധാനിയങ്ഗന്തി സീലപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമി. യോ തത്ഥ ഛന്ദോതിആദീസു യോ തസ്മിം അനുഗ്ഗണ്ഹനേ കത്തുകാമതാഛന്ദോതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സതിസമ്പജഞ്ഞം പനേത്ഥ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വീരിയപഗ്ഗഹനത്ഥം വുത്തം. രജനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം വിരാജേതീതി രാഗപച്ചയേസു ഇട്ഠാരമ്മണേസു യഥാ ചിത്തം വിരജ്ജതി, ഏവം കരോതി. വിമോചനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം വിമോചേതീതി യേഹി ആരമ്മണേഹി ചിത്തം വിമോചേതബ്ബം, തേസു യഥാ വിമുച്ചതി, ഏവം കരോതി. വിരാജേത്വാതി ഏത്ഥ മഗ്ഗക്ഖണേ വിരാജേതി നാമ, ഫലക്ഖണേ വിരത്തം നാമ ഹോതി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാവിമുത്തിം ഫുസതീതി ഹേതുനാ നയേന അരഹത്തഫലവിമുത്തിം ഞാണഫസ്സേന ഫുസതീതി.

൫. വപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. പഞ്ചമേ വപ്പോതി ദസബലസ്സ ചൂളപിതാ സക്യരാജാ. നിഗണ്ഠസാവകോതി വേസാലിയം സീഹസേനാപതി വിയ നാളന്ദായം ഉപാലിഗഹപതി വിയ ച നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ ഉപട്ഠാകോ. കായേന സംവുതോതി കായദ്വാരസ്സ സംവുതത്താ പിഹിതത്താ കായേന സംവുതോ നാമ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അവിജ്ജാവിരാഗാതി അവിജ്ജായ ഖയവിരാഗേന. വിജ്ജുപ്പാദാതി മഗ്ഗവിജ്ജായ ഉപ്പാദേന. തം ഠാനന്തി തം കാരണം. അവിപക്കവിപാകന്തി അലദ്ധവിപാകവാരം. തതോനിദാനന്തി തംഹേതു തപ്പച്ചയാ. ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യുന്തി ദുക്ഖവേദനായ പച്ചയഭൂതാ കിലേസാ അസ്സവേയ്യും, തസ്സ പുരിസസ്സ ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി അത്ഥോ. അഭിസമ്പരായന്തി ദുതിയേ അത്തഭാവേ. കായസമാരമ്ഭപച്ചയാതി കായകമ്മപച്ചയേന. ആസവാതി കിലേസാ. വിഘാതപരിളാഹാതി ഏത്ഥ വിഘാതോതി ദുക്ഖം. പരിളാഹോതി കായികചേതസികോ പരിളാഹോ. ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതീതി ഞാണവജ്ഝം കമ്മം ഞാണഫസ്സേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ ഖയം ഗമേതി, വിപാകവജ്ഝം കമ്മം വിപാകഫസ്സേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ ഖയം ഗമേതി. നിജ്ജരാതി കിലേസജീരണകപടിപദാ. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധ ഠത്വാ അയം ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ കാതബ്ബോ, ചത്താരി മഹാഭൂതാനി നീഹരിത്വാ ചതുസച്ചവവത്ഥാനം ദസ്സേത്വാ യാവ അരഹത്തഫലം കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം.

ഇദാനി പന തസ്സ ഖീണാസവസ്സ സതതവിഹാരേ ദസ്സേതും ഏവം സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സാതി ഹേതുനാ കാരണേന സമ്മാ വിമുത്തസ്സ. സതതവിഹാരാതി നിച്ചവിഹാരാ നിബദ്ധവിഹാരാ. നേവ സുമനോ ഹോതീതി ഇട്ഠാരമ്മണേ രാഗവസേന ന സോമനസ്സജാതോ ഹോതി. ന ദുമ്മനോതി അനിട്ഠാരമ്മണേ പടിഘവസേന ന ദോമനസ്സജാതോ ഹോതി. ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോതി സതിസമ്പജഞ്ഞപരിഗ്ഗഹിതായ മജ്ഝത്താകാരലക്ഖണായ ഉപേക്ഖായ തേസു ആരമ്മണേസു ഉപേക്ഖകോ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ വിഹരതി.

കായപരിയന്തികന്തി കായന്തികം കായപരിച്ഛിന്നം, യാവ പഞ്ചദ്വാരകായോ പവത്തതി, താവ പവത്തം പഞ്ചദ്വാരികവേദനന്തി അത്ഥോ. ജീവിതപരിയന്തികന്തി ജീവിതന്തികം ജീവിതപരിച്ഛിന്നം, യാവ ജീവിതം പവത്തതി, താവ പവത്തം മനോദ്വാരികവേദനന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ പഞ്ചദ്വാരികവേദനാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പഠമം നിരുജ്ഝതി, മനോദ്വാരികവേദനാ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നിരുജ്ഝതി. സാ ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപസ്മിംയേവ പതിട്ഠാതി. പഞ്ചദ്വാരികാ പവത്തേ പഞ്ചദ്വാരവസേന പവത്തമാനാ പഠമവയേ വീസതിവസ്സകാലേ രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനവസേന അധിമത്താ ബലവതീ ഹോതി, പണ്ണാസവസ്സകാലേ ഠിതാ ഹോതി, സട്ഠിവസ്സകാലതോ പട്ഠായ പരിഹായമാനാ, അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ മന്ദാ ഹോതി. തദാ ഹി സത്താ ‘‘ചിരരത്തം ഏകതോ നിസീദിമ്ഹാ നിപജ്ജിമ്ഹാ’’തി വദന്തേപി ന ജാനാമാതി വദന്തി. അധിമത്താനിപി രൂപാദിആരമ്മണാനി ന പസ്സാമ, സുഗന്ധദുഗ്ഗന്ധം വാ സാദുഅസാദും വാ ഥദ്ധമുദുകം വാതി ന ജാനാമാതിപി വദന്തി. ഇതി നേസം പഞ്ചദ്വാരികവേദനാ ഭഗ്ഗാ ഹോതി, മനോദ്വാരികാ പവത്തതി. സാപി അനുപുബ്ബേന പരിഹായമാനാ മരണസമയേ ഹദയകോടിംയേവ നിസ്സായ പവത്തതി. യാവ പനേസാ പവത്തതി, താവ സത്തോ ജീവതീതി വുച്ചതി. യദാ നപ്പവത്തതി, തദാ ‘‘മതോ നിരുദ്ധോ’’തി വുച്ചതി.

സ്വായമത്ഥോ വാപിയാ ദീപേതബ്ബോ – യഥാ ഹി പുരിസോ പഞ്ചഉദകമഗ്ഗസമ്പന്നം വാപിം കരേയ്യ. പഠമം ദേവേ വുട്ഠേ പഞ്ചഹി ഉദകമഗ്ഗേഹി ഉദകം പവിസിത്വാ അന്തോവാപിയം ആവാടേ പൂരേയ്യ. പുനപ്പുനം ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകമഗ്ഗേ പൂരേത്വാ ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തം ഓത്ഥരിത്വാ ഉദകം തിട്ഠേയ്യ തതോ തതോ വിസ്സന്ദമാനം. അഥ നിദ്ധമനതുമ്ബേ വിവരിത്വാ ഖേത്തേസു കമ്മേ കയിരമാനേ ഉദകം നിക്ഖമന്തം, സസ്സപാകകാലേ ഉദകം നിക്ഖന്തം ഉദകം പരിഹീനം, ‘‘മച്ഛേ ഗണ്ഹാമാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജേയ്യ. തതോ കതിപാഹേന ആവാടേസുയേവ ഉദകം സണ്ഠഹേയ. യാവ പന തം ആവാടേസു ഹോതി, താവ മഹാവാപിയം ഉദകം അത്ഥീതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. യദാ പന തത്ഥ ഛിജ്ജതി, തദാ ‘‘വാപിയം ഉദകം നത്ഥീ’’തി വുച്ചതി. ഏവം സമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

പഠമം ദേവേ വസ്സന്തേ പഞ്ചഹി മഗ്ഗേഹി ഉദകേ പവിസന്തേ ആവാടാനം പൂരണകാലോ വിയ ഹി പഠമമേവ പടിസന്ധിക്ഖണേ മനോദ്വാരികവേദനായ വത്ഥുരൂപേ പതിട്ഠിതകാലോ, പുനപ്പുനം ദേവേ വസ്സന്തേ പഞ്ചമഗ്ഗാനം പൂരണകാലോ വിയ പവത്തേ പഞ്ചദ്വാരികവേദനായ പവത്തി, ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തം അജ്ഝോത്ഥരണം വിയ പഠമവയേ വീസതിവസ്സകാലേ രജ്ജനാദിവസേന തസ്സ അധിമത്തബലവഭാവോ, യാവ വാപിതോ ഉദകം ന നിഗ്ഗച്ഛതി, താവ പൂരായ വാപിയാ ഠിതകാലോ വിയ പഞ്ഞാസവസ്സകാലേ തസ്സ ഠിതകാലോ, നിദ്ധമനതുമ്ബേസു വിവടേസു കമ്മേ കയിരമാനേ ഉദകസ്സ നിക്ഖമനകാലോ വിയ സട്ഠിവസ്സകാലതോ പട്ഠായ തസ്സ പരിഹാനി, ഉദകേ ഭട്ഠേ ഉദകമഗ്ഗേസു പരിത്തഉദകസ്സ ഠിതകാലോ വിയ അസീതിനവുതികാലേ പഞ്ചദ്വാരികവേദനായ മന്ദകാലോ, ആവാടേസുയേവ ഉദകസ്സ പതിട്ഠിതകാലോ വിയ ഹദയവത്ഥുകോടിം നിസ്സായ മനോദ്വാരേ വേദനായ പവത്തികാലോ, ആവാടേസു പരിത്തേപി ഉദകേ സതി ‘‘വാപിയം ഉദകം അത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബകാലോ വിയ യാവ സാ പവത്തതി, താവ ‘‘സത്തോ ജീവതീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ പന ആവാടേസു ഉദകേ ഛിന്നേ ‘‘നത്ഥി വാപിയം ഉദക’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം മനോദ്വാരികവേദനായ അപ്പവത്തമാനായ സത്തോ മതോതി വുച്ചതി. ഇമം വേദനം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദിയമാനോ’’തി.

കായസ്സ ഭേദാതി കായസ്സ ഭേദേന. ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാതി ജീവിതക്ഖയതോ ഉദ്ധം. ഇധേവാതി പടിസന്ധിവസേന പരതോ അഗന്ത്വാ ഇധേവ. സീതീ ഭവിസ്സന്തീതി പവത്തിവിപ്ഫന്ദനദരഥരഹിതാനി സീതാനി അപ്പവത്തനധമ്മാനി ഭവിസ്സന്തി.

ഥൂണം പടിച്ചാതി രുക്ഖം പടിച്ച. കുദ്ദാലപിടകം ആദായാതി കുദ്ദാലഞ്ച ഖണിത്തിഞ്ച പച്ഛിഞ്ച ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ദേസനാ പന കുദ്ദാലവസേനേവ കതാ. മൂലേ ഛിന്ദേയ്യാതി മൂലമ്ഹി കുദ്ദാലേന ഛിന്ദേയ്യ. പലിഖണേയ്യാതി ഖണിത്തിയാ സമന്താ ഖണേയ്യ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – രുക്ഖോ വിയ ഹി അത്തഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ, രുക്ഖം പടിച്ച ഛായാ വിയ കുസലാകുസലം കമ്മം, ഛായം അപ്പവത്തം കാതുകാമോ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, കുദ്ദാലോ വിയ പഞ്ഞാ, പിടകം വിയ സമാധി, ഖണിത്തി വിയ വിപസ്സനാ, ഖണിത്തിയാ മൂലാനം പലിഖണനകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജായ ഛേദനകാലോ, ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കരണകാലോ വിയ ഖന്ധവസേന ദിട്ഠകാലോ, ഫാലനകാലോ വിയ ആയതനവസേന ദിട്ഠകാലോ, സകലീകരണകാലോ വിയ ധാതുവസേന ദിട്ഠകാലോ, വാതാതപേന വിസോസനകാലോ വിയ കായികചേതസികസ്സ വീരിയസ്സ കരണകാലോ, അഗ്ഗിനാ ഡഹനകാലോ വിയ ഞാണേന കിലേസാനം ഡഹനകാലോ, മസികരണകാലോ വിയ വത്തമാനക-പഞ്ചക്ഖന്ധകാലോ, മഹാവാതേ ഓഫുനനകാലോ വിയ നദീസോതേ പവാഹനകാലോ വിയ ച ഛിന്നമൂലകാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപ്പടിസന്ധികനിരോധോ, ഓഫുനനപ്പവാഹനേഹി അപഞ്ഞത്തികഭാവൂപഗമോ വിയ പുനബ്ഭവേ വിപാകക്ഖന്ധാനം അനുപ്പാദേന അപണ്ണത്തികഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി സത്ഥരി ദേസനം വിനിവട്ടേന്തേ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ ഏതം ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ ഉദയത്ഥികോതി വഡ്ഢിഅത്ഥികോ. അസ്സപണിയം പോസേയ്യാതി പഞ്ച അസ്സപോതസതാനി കിണിത്വാ പച്ഛാ വിക്കിണിസ്സാമീതി പോസേയ്യ. സഹസ്സഗ്ഘനകസ്സ അസ്സസ്സ പഞ്ചസതമത്തം ഉപകരണം ഗന്ധമാലാദിവസേന പോസാവനികംയേവ അഗമാസി. അഥസ്സ തേ അസ്സാ ഏകദിവസേനേവ രോഗം ഫുസിത്വാ സബ്ബേ ജീവിതക്ഖയം പാപുണേയ്യുന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഏവമാഹ. ഉദയഞ്ചേവ നാധിഗച്ഛേയ്യാതി വഡ്ഢിഞ്ച ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ ദിന്നമൂലഞ്ച കിഞ്ചി ന ലഭേയ്യ. പയിരുപാസിന്തി ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിം. സ്വാഹം ഉദയഞ്ചേവ നാധിഗച്ഛിന്തി സോ അഹം നേവ ഉദയം ന ഗേഹതോ ദിന്നധനം അധിഗച്ഛിം, പണിയഅസ്സജഗ്ഗനകോ നാമ ജാതോസ്മീതി ദസ്സേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൬. സാള്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൬. ഛട്ഠേ ദ്വയേനാതി ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹി. ഓഘസ്സ നിത്ഥരണന്തി ചതുരോഘനിത്ഥരണം. തപോജിഗുച്ഛാഹേതൂതി ദുക്കരകാരികസങ്ഖാതേന തപേന പാപജിഗുച്ഛനഹേതു. അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞങ്ഗന്തി ഏകം സമണധമ്മകോട്ഠാസം. അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാതിആദീസു പുരിമേഹി തീഹി പദേഹി കായികവാചസികചേതസികസീലാനം അപരിസുദ്ധതം ദസ്സേത്വാ പച്ഛിമേന പദേന അപരിസുദ്ധാജീവതം ദസ്സേതി. ഞാണദസ്സനായാതി മഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതായ ദസ്സനായ. അനുത്തരായ സമ്ബോധായാതി അരഹത്തായ, അരഹത്തഞാണഫസ്സേന ഫുസിതും അഭബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. സാലലട്ഠിന്തി സാലരുക്ഖം. നവന്തി തരുണം. അകുക്കുച്ചകജാതന്തി ‘‘ഭവേയ്യ നു ഖോ, ന ഭവേയ്യാ’’തി അജനേതബ്ബകുക്കുച്ചം. ലേഖണിയാ ലിഖേയ്യാതി അവലേഖനമത്തകേന അവലിഖേയ്യ. ധോവേയ്യാതി ഘംസേയ്യ. അന്തോ അവിസുദ്ധാതി അബ്ഭന്തരേ അസുദ്ധാ അപനീതസാരാ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – സാലലട്ഠി വിയ ഹി അത്തഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ, നദീസോതം വിയ സംസാരസോതം, പാരം ഗന്തുകാമപുരിസോ വിയ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ഠിതപുരിസോ, സാലലട്ഠിയാ ബഹിദ്ധാ സുപരികമ്മകതകാലോ വിയ ബഹിദ്ധാ തപചരണം ഗാള്ഹം കത്വാ ഗഹിതകാലോ, അന്തോ അസുദ്ധകാലോ വിയ അബ്ഭന്തരേ സീലാനം അപരിസുദ്ധകാലോ, സാലലട്ഠിയാ സംസീദിത്വാ അധോഗമനം വിയ ദിട്ഠിഗതികസ്സ സംസാരസോതേ സംസീദനം വേദിതബ്ബം.

ഫിയാരിത്തം ബന്ധേയ്യാതി ഫിയഞ്ച അരിത്തഞ്ച യോജേയ്യ. ഏവമേവാതി ഏത്ഥാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – സാലലട്ഠി വിയ അത്തഭാവോ, നദീസോതം വിയ സംസാരസോതം, പാരം ഗന്തുകാമപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, ബഹിദ്ധാ സുപരികമ്മകതകാലോ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു സംവരസ്സ പച്ചുപട്ഠിതകാലോ, അന്തോ സുവിസോധിതഭാവോ വിയ അബ്ഭന്തരേ പരിസുദ്ധസീലഭാവോ, ഫിയാരിത്തബന്ധനം വിയ കായികചേതസികവീരിയകരണം, സോത്ഥിനാ പാരിമതീരഗമനം വിയ അനുപുബ്ബേന സീലം പൂരേത്വാ സമാധിം പൂരേത്വാ പഞ്ഞം പൂരേത്വാ നിബ്ബാനഗമനം ദട്ഠബ്ബം.

കണ്ഡചിത്രകാനീതി സരലട്ഠിസരരജ്ജുസരപാസാദസരസാണിസരപോക്ഖരണിസരപദുമാനീതി അനേകാനി കണ്ഡേഹി കത്തബ്ബചിത്രാനി. അഥ ഖോ സോ തീഹി ഠാനേഹീതി സോ ഏവം ബഹൂനി കണ്ഡചിത്രകാനി ജാനന്തോപി ന രാജാരഹോ ഹോതി, തീഹിയേവ പന ഠാനേഹി ഹോതീതി അത്ഥോ. സമ്മാസമാധി ഹോതീതി മഗ്ഗസമാധിനാ ച ഫലസമാധിനാ ച സമാഹിതോ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സമ്മാദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. ഇദം ദുക്ഖന്തിആദീഹി ചതൂഹി സച്ചേഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി കഥിതാനി. അയം പന മഗ്ഗേനേവ അവിരാധിതം വിജ്ഝതി നാമാതി വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. അവിജ്ജാക്ഖന്ധം പദാലേതീതി അരഹത്തമഗ്ഗേന പദാലേതി നാമാതി വുച്ചതി. ഇമിനാ ഹി ഹേട്ഠാ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജാക്ഖന്ധോ പദാലിതോ, ഇധ പന പദാലിതം ഉപാദായ പദാലേതീതി വത്തും വട്ടതീതി.

൭. മല്ലികാദേവീസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. സത്തമേ മല്ലികാ ദേവീതി പസേനദിരഞ്ഞോ ദേവീ. യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോതി യേന ഇധേകച്ചാ ഇത്ഥീ. ദുബ്ബണ്ണാതി ബീഭച്ഛവണ്ണാ. ദുരൂപാതി ദുസ്സണ്ഠിതാ. സുപാപികാതി സുട്ഠു പാപികാ സുട്ഠു ലാമികാ. ദസ്സനായാതി പസ്സിതും. ദലിദ്ദാതി ധനദലിദ്ദാ. അപ്പസ്സകാതി സകേന ധനേന രഹിതാ. അപ്പഭോഗാതി ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡകരഹിതാ. അപ്പേസക്ഖാതി അപ്പപരിവാരാ. അഡ്ഢാതി ഇസ്സരാ. മഹദ്ധനാതി വളഞ്ജനകധനേന മഹദ്ധനാ. മഹാഭോഗാതി ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡഭോഗേന മഹാഭോഗാ. മഹേസക്ഖാതി മഹാപരിവാരാ. അഭിരൂപാതി ഉത്തമരൂപാ. ദസ്സനീയാതി ദസ്സനയുത്താ. പാസാദികാതി ദസ്സനേന പാസാദികാ. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി വണ്ണേന ചേവ സരീരസണ്ഠാനേന ച.

അഭിസജ്ജതീതി ലഗ്ഗതി. ബ്യാപജ്ജതീതി പകതിം പജഹതി. പതിത്ഥീയതീതി കോധവസേന ഥിനഭാവം ഥദ്ധഭാവം ആപജ്ജതി. ന ദാതാ ഹോതീതി ന ദായികാ ഹോതി. സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യന്തി ഏത്ഥ സേയ്യാതി മഞ്ചപല്ലങ്കാദിസയനം. ആവസഥോതി ആവസഥാഗാരം. പദീപേയ്യം വുച്ചതി വട്ടിതേലാദിപദീപൂപകരണം. ഇസ്സാമനികാതി ഇസ്സായ സമ്പയുത്തചിത്താ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കോധനാ അഹോസിന്തി കോധമനാ അഹോസിം. അനിസ്സാമനികാ അഹോസിന്തി ഇസ്സാവിരഹിതചിത്താ അഹോസിം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൮. അത്തന്തപസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൮. അട്ഠമേ അത്തന്തപാദീസു അത്താനം തപതി ദുക്ഖാപേതീതി അത്തന്തപോ. അത്തനോ പരിതാപനാനുയോഗം അത്തപരിതാപനാനുയോഗം. പരം തപതീതി പരന്തപോ. പരേസം പരിതാപനാനുയോഗം പരപരിതാപനാനുയോഗം. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. നിച്ഛാതോതി ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാ, സാ അസ്സ നത്ഥീതി നിച്ഛാതോ. സബ്ബകിലേസാനം നിബ്ബുതത്താ നിബ്ബുതോ. അന്തോ താപനകിലേസാനം അഭാവാ സീതലോ ജാതോതി സീതീഭൂതോ. ഝാനമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസുഖാനി പടിസംവേദേതീതി സുഖപ്പടിസംവേദീ. ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാതി സേട്ഠഭൂതേന അത്തനാ.

അചേലകോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഓരബ്ഭികാദീസു ഉരബ്ഭാ വുച്ചന്തി ഏളകാ, ഉരബ്ഭേ ഹനതീതി ഓരബ്ഭികോ. സൂകരികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ലുദ്ദോതി ദാരുണോ കക്ഖളോ. മച്ഛഘാതകോതി മച്ഛബന്ധോ കേവട്ടോ. ബന്ധനാഗാരികോതി ബന്ധനാഗാരഗോപകോ. കുരൂരകമ്മന്താതി ദാരുണകമ്മന്താ.

മുദ്ധാവസിത്തോതി ഖത്തിയാഭിസേകേന മുദ്ധനി അഭിസിത്തോ. പുരത്ഥിമേന നഗരസ്സാതി നഗരതോ പുരത്ഥിമായ ദിസായ. സന്ഥാഗാരന്തി യഞ്ഞസാലം. ഖരാജിനം നിവാസേത്വാതി സഖുരം അജിനചമ്മം നിവാസേത്വാ. സപ്പിതേലേനാതി സപ്പിനാ ചേവ തേലേന ച. ഠപേത്വാ ഹി സപ്പിം അവസേസോ യോ കോചി സ്നേഹോ തേലന്തി വുച്ചതി. കണ്ഡുവമാനോതി നഖാനം ഛിന്നത്താ കണ്ഡുവിതബ്ബകാലേ തേന കണ്ഡുവമാനോ. അനന്തരഹിതായാതി അസന്ഥതായ. സരൂപവച്ഛായാതി സദിസവച്ഛായ. സചേ ഗാവീ സേതാ ഹോതി, വച്ഛോപി സേതകോവ. സചേ കപിലാ വാ രത്താ വാ, വച്ഛകോപി താദിസോവാതി ഏവം സരൂപവച്ഛായ. സോ ഏവമാഹാതി സോ രാജാ ഏവം വദേതി. വച്ഛതരാതി തരുണവച്ഛകഭാവം അതിക്കന്താ ബലവവച്ഛാ. വച്ഛതരീസുപി ഏസേവ നയോ. ബരിഹിസത്ഥായാതി പരിക്ഖേപകരണത്ഥായ ചേവ യഞ്ഞഭൂമിയം അത്ഥരണത്ഥായ ച.

ചതുത്ഥപുഗ്ഗലം ബുദ്ധുപ്പാദതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. തം ധമ്മന്തി തം വുത്തപ്പകാരസമ്പദം ധമ്മം. സുണാതി, ഗഹപതി, വാതി കസ്മാ പഠമം ഗഹപതിം നിദ്ദിസതി? നിഹതമാനത്താ ഉസ്സന്നത്താ ച. യേഭുയ്യേന ഹി ഖത്തിയകുലതോ പബ്ബജിതാ ജാതിം നിസ്സായ മാനം കരോന്തി. ബ്രാഹ്മണകുലാ പബ്ബജിതാ മന്തേ നിസ്സായ മാനം കരോന്തി, ഹീനജച്ചകുലാ പബ്ബജിതാ അത്തനോ വിജാതിതായ പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തി. ഗഹപതിദാരകാ പന കച്ഛേഹി സേദം മുഞ്ചന്തേഹി പിട്ഠിയാ ലോണം പുപ്ഫമാനായ ഭൂമിം കസിത്വാ താദിസസ്സ മാനസ്സ അഭാവതോ നിഹതമാനദപ്പാ ഹോന്തി. തേ പബ്ബജിത്വാ മാനം വാ ദപ്പം വാ അകത്വാ യഥാബലം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്താ സക്കോന്തി അരഹത്തേ പതിട്ഠാതും. ഇതരേഹി ച കുലേഹി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതാ ന ബഹുകാ, ഗഹപതികാവ ബഹുകാ. ഇതി നിഹതമാനത്താ ഉസ്സന്നത്താ ച പഠമം ഗഹപതിം നിദ്ദിസതീതി.

അഞ്ഞതരസ്മിം വാതി ഇതരേസം വാ കുലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം. പച്ചാജാതോതി പതിജാതോ. തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതീതി പരിസുദ്ധം ധമ്മം സുത്വാ ധമ്മസാമിമ്ഹി തഥാഗതേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത ഭഗവാ’’തി സദ്ധം പടിലഭതി. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. സമ്ബാധോ ഘരാവാസോതി സചേപി സട്ഠിഹത്ഥേ ഘരേ യോജനസതന്തരേപി വാ ദ്വേ ജായമ്പതികാ വസന്തി, തഥാപി നേസം സകിഞ്ചനസപലിബോധട്ഠേന ഘരാവാസോ സമ്ബാധോവ. രജാപഥോതി രാഗരജാദീനം ഉട്ഠാനട്ഠാനന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. ആഗമനപഥോതിപി വട്ടതി. അലഗ്ഗനട്ഠേന അബ്ഭോകാസോ വിയാതി അബ്ഭോകാസോ. പബ്ബജിതോ ഹി കൂടാഗാരരതനപാസാദദേവവിമാനാദീസു പിഹിതദ്വാരവാതപാനേസു പടിച്ഛന്നേസു വസന്തോപി നേവ ലഗ്ഗതി ന സജ്ജതി ന ബജ്ഝതി. തേന വുത്തം – ‘‘അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ’’തി. അപിച സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ കുസലകിരിയായ യഥാസുഖം ഓകാസാഭാവതോ, രജാപഥോ അസംവുതസങ്കാരട്ഠാനം വിയ രജാനം, കിലേസരജാനം സന്നിപാതട്ഠാനതോ. അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ കുസലകിരിയായ യഥാസുഖം ഓകാസസബ്ഭാവതോ.

നയിദം സുകരം…പേ… പബ്ബജേയ്യന്തി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപകഥാ – യദേതം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകമ്പി ദിവസം അഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം, ഏകദിവസമ്പി ച കിലേസമലേന അമലിനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം, സങ്ഖലിഖിതം ലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം ചരിതബ്ബം. ഇദം ന സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്തപരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസേ ച മസ്സുഞ്ച ഓഹാരേത്വാ കസായരസപീതതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ പരിദഹിത്വാ അഗാരസ്മാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യന്തി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അഗാരസ്സ ഹിതം കസിവണിജ്ജാദികമ്മം അഗാരിയന്തി വുച്ചതി, തഞ്ച പബ്ബജ്ജായ നത്ഥി, തസ്മാ പബ്ബജ്ജാ അനഗാരിയാതി ഞാതബ്ബാ, തം അനഗാരിയം. പബ്ബജേയ്യന്തി പടിപജ്ജേയ്യം.

അപ്പം വാതി സഹസ്സതോ ഹേട്ഠാ ഭോഗക്ഖന്ധോ അപ്പോ നാമ ഹോതി, സഹസ്സതോ പട്ഠായ മഹാ. ആബന്ധനട്ഠേന ഞാതിയേവ ഞാതിപരിവട്ടോ. സോ വീസതിയാ ഹേട്ഠാ അപ്പോ നാമ ഹോതി, വീസതിയാ പട്ഠായ മഹാ. ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി യാ ഭിക്ഖൂനം അധിസീലസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ, തഞ്ച, യത്ഥ ചേതേ സഹ ജീവന്തി, ഏകജീവികാ സഭാഗവുത്തിനോ ഹോന്തി, തം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസങ്ഖാതം സാജീവഞ്ച തത്ഥ സിക്ഖനഭാവേന സമാപന്നോതി ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ. സമാപന്നോതി സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാ തദുഭയം ഉപഗതോതി അത്ഥോ.

പാണാതിപാതം പഹായാതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഇമേസം ഭേദായാതി യേസം ഇതോതി വുത്താനം സന്തികേ സുതം, തേസം ഭേദായ. ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാതി ദ്വിന്നം മിത്താനം വാ സമാനുപജ്ഝായകാദീനം വാ കേനചിദേവ കാരണേന ഭിന്നാനം ഏകമേകം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഈദിസേ കുലേ ജാതാനം ഏവം ബഹുസ്സുതാനം ഇദം ന യുത്ത’’ന്തിആദീനി വത്വാ സന്ധാനം കത്താ. അനുപ്പദാതാതി സന്ധാനാനുപ്പദാതാ, ദ്വേ ജനേ സമഗ്ഗേ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഏവരൂപേ കുലേ ജാതാനം ഏവരൂപേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാനം അനുച്ഛവികമേത’’ന്തിആദീനി വത്വാ ദള്ഹീകമ്മം കത്താതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗോ ആരാമോ അസ്സാതി സമഗ്ഗാരാമോ. യത്ഥ സമഗ്ഗാ നത്ഥി, തത്ഥ വസിതുമ്പി ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗരാമോതിപി പാളി, അയമേവ അത്ഥോ. സമഗ്ഗരതോതി സമഗ്ഗേസു രതോ, തേ പഹായ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗേ ദിസ്വാപി സുത്വാപി നന്ദതീതി സമഗ്ഗനന്ദീ. സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാതി യാ വാചാ സത്തേ സമഗ്ഗേയേവ കരോതി, തം സാമഗ്ഗിഗുണപരിദീപികമേവ വാചം ഭാസതി, ന ഇതരന്തി.

നേലാതി ഏലം വുച്ചതി ദോസോ, നാസ്സാ ഏലന്തി നേലാ, നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ ‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ’’തി (ഉദാ. ൬൫) ഏത്ഥ വുത്തനേലം വിയ. കണ്ണസുഖാതി ബ്യഞ്ജനമധുരതായ കണ്ണാനം സുഖാ, സൂചിവിജ്ഝനം വിയ കണ്ണസൂലം ന ജനേതി. അത്ഥമധുരതായ സകലസരീരേ കോപം അജനേത്വാ പേമം ജനേതീതി പേമനീയാ. ഹദയം ഗച്ഛതി അപ്പടിഹഞ്ഞമാനാ സുഖേന ചിത്തം പവിസതീതി ഹദയങ്ഗമാ. ഗുണപരിപുണ്ണതായ പുരേ ഭവാതി പോരീ. പുരേ സംവഡ്ഢനാരീ വിയ സുകുമാരാതിപി പോരീ. പുരസ്സ ഏസാതിപി പോരീ, നഗരവാസീനം കഥാതി അത്ഥോ. നഗരവാസിനോ ഹി യുത്തകഥാ ഹോന്തി, പിതിമത്തം പിതാതി, ഭാതിമത്തം ഭാതാതി വദന്തി. ഏവരൂപീ കഥാ ബഹുനോ ജനസ്സ കന്താ ഹോതീതി ബഹുജനകന്താ. കന്തഭാവേനേവ ബഹുജനസ്സ മനാപാ ചിത്തവുഡ്ഢികരാതി ബഹുജനമനാപാ.

കാലേ വദതീതി കാലവാദീ, വത്തബ്ബയുത്തകാലം സല്ലക്ഖേത്വാ വദതീതി അത്ഥോ. ഭൂതം തച്ഛം സഭാവമേവ വദതീതി ഭൂതവാദീ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅത്ഥസന്നിസ്സിതമേവ കത്വാ വദതീതി അത്ഥവാദീ. നവലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതം കത്വാ വദതീതി ധമ്മവാദീ. സംവരവിനയപഹാനവിനയസന്നിസ്സിതം കത്വാ വദതീതി വിനയവാദീ. നിധാനം വുച്ചതി ഠപനോകാസോ, നിധാനമസ്സാ അത്ഥീതി നിധാനവതീ. ഹദയേ നിധേതബ്ബയുത്തകം വാചം ഭാസിതാതി അത്ഥോ. കാലേനാതി ഏവരൂപിം ഭാസമാനോപി ച ‘‘അഹം നിധാനവതിം വാചം ഭാസിസ്സാമീ’’തി ന അകാലേന ഭാസതി, യുത്തകാലം പന അവേക്ഖിത്വാവ ഭാസതീതി അത്ഥോ. സാപദേസന്തി സഉപമം, സകാരണന്തി അത്ഥോ. പരിയന്തവതിന്തി പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ, യഥാസ്സാ പരിച്ഛേദോ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഭാസതീതി അത്ഥോ. അത്ഥസംഹിതന്തി അനേകേഹിപി നയേഹി വിഭജന്തേന പരിയാദാതും അസക്കുണേയ്യതായ അത്ഥസമ്പന്നം ഭാസതി. യം വാ സോ അത്ഥവാദീ അത്ഥം വദതി, തേന അത്ഥേന സംഹിതത്താ അത്ഥസംഹിതം വാചം ഭാസതി, ന അഞ്ഞം നിക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞം ഭാസതീതി വുത്തം ഹോതി.

ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാതി മൂലബീജം ഖന്ധബീജം ഫളുബീജം അഗ്ഗബീജം ബീജബീജന്തി പഞ്ചവിധസ്സ ബീജഗാമസ്സ ചേവ യസ്സ കസ്സചി നീലതിണരുക്ഖാദികസ്സ ഭൂതഗാമസ്സ ച സമാരമ്ഭാ, ഛേദനഭേദനപചനാദിഭാവേന വികോപനാ പടിവിരതോതി അത്ഥോ.