(൨൦) ൫. മഹാവഗ്ഗോ

൧. സോതാനുഗതസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സോതാനുഗതാനന്തി പസാദസോതം ഓദഹിത്വാ ഞാണസോതേന വവത്ഥപിതാനം. ചത്താരോ ആനിസംസാ പാടികങ്ഖാതി ചത്താരോ ഗുണാനിസംസാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ. ഇദം പന ഭഗവതാ അത്ഥുപ്പത്തിവസേന ആരദ്ധം. കതരഅത്ഥുപ്പത്തിവസേനാതി? ഭിക്ഖൂനം ധമ്മസ്സവനായ അനുപസങ്കമനഅത്ഥുപ്പത്തിവസേന. പഞ്ചസതാ കിര ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലിങ്ഗവചനവിഭത്തിപദബ്യഞ്ജനാദീഹി കഥേന്തോ അമ്ഹേഹി ഞാതമേവ കഥേസ്സതി, അഞ്ഞാതം കിം കഥേസ്സതീ’’തി ധമ്മസ്സവനത്ഥം ന ഗച്ഛന്തി. സത്ഥാ തം പവത്തിം സുത്വാ തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോഥ, സക്കച്ചം ധമ്മം സുണാഥ, സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്താനഞ്ച സജ്ഝായന്താനഞ്ച ഇമേ ഏത്തകാ ആനിസംസാ’’തി ദസ്സേന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ ധമ്മം പരിയാപുണാതീതി സുത്തം ഗേയ്യന്തിആദികം നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനഭൂതം തന്തിധമ്മം വളഞ്ജേതി. സോതാനുഗതാ ഹോന്തീതി സോതം അനുപ്പത്താ അനുപവിട്ഠാ ഹോന്തി. മനസാനുപേക്ഖിതാതി ചിത്തേന ഓലോകിതാ. ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാതി അത്ഥതോ ച കാരണതോ ച പഞ്ഞായ സുട്ഠു പടിവിദ്ധാ പച്ചക്ഖം കതാ. മുട്ഠസ്സതി കാലം കുരുമാനോതി നയിദം ബുദ്ധവചനം അനുസ്സരണസതിയാ അഭാവേന വുത്തം, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം പന സന്ധായ വുത്തം. പുഥുജ്ജനോ ഹി മുട്ഠസ്സതി കാലം കരോതി നാമ. ഉപപജ്ജതീതി സുദ്ധസീലേ പതിട്ഠിതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തതി. ധമ്മപദാ പ്ലവന്തീതി അന്തരാഭവേ നിബ്ബത്തമുട്ഠസ്സതിനോ, യേപി പുബ്ബേ സജ്ഝായമൂലികാ വാചാപരിചിതബുദ്ധവചനധമ്മാ, തേ സബ്ബേ പസന്നേ ആദാസേ ഛായാ വിയ പ്ലവന്തി, പാകടാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോതി ബുദ്ധവചനാനുസ്സരണസതിയാ ഉപ്പാദോ ദന്ധോ ഗരു. അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി, നിബ്ബാനഗാമീ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോതി ഇദ്ധിസമ്പന്നോ ചിത്തസ്സ വസിഭാവപത്തോ ഖീണാസവോ. അയം വാ സോ ധമ്മവിനയോതി ഏത്ഥ വിഭാവനത്ഥോ വാ-സദ്ദോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ധമ്മവിനയേ. ബ്രഹ്മചരിയം അചരിന്തി ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസിം. ഇദമ്പി ബുദ്ധവചനം മയാ പുബ്ബേ വളഞ്ജിതന്തി ബുദ്ധവചനാനുസ്സരണവസേനേതം വുത്തം. ദേവപുത്തോതി പഞ്ചാലചണ്ഡോ വിയ ഹത്ഥകമഹാബ്രഹ്മാ വിയ സനങ്കുമാരബ്രഹ്മാ വിയ ച ഏകോ ധമ്മകഥികദേവപുത്തോ. ഓപപാതികോ ഓപപാതികം സാരേതീതി പഠമം ഉപ്പന്നോ ദേവപുത്തോ പച്ഛാ ഉപ്പന്നം സാരേതി. സഹപംസുകീളികാതി ഏതേന നേസം ദീഘരത്തം കതപരിചയഭാവം ദസ്സേതി. സമാഗച്ഛേയ്യുന്തി സാലായ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛേയ്യും. ഏവം വദേയ്യാതി സാലായ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ പഠമതരം നിസിന്നോ പച്ഛാ ആഗതം ഏവം വദേയ്യ. സേസമേത്ഥ പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨. ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൨. ദുതിയേ ഠാനാനീതി കാരണാനി. ഠാനേഹീതി കാരണേഹി. സോചേയ്യന്തി സുചിഭാവോ. സംവസമാനോതി ഏകതോ വസമാനോ. ന സന്തതകാരീതി ന സതതകാരീ. ന സന്തതവുത്തി സീലേസൂതി സതതം സബ്ബകാലം സീലജീവിതം ന ജീവതീതി അത്ഥോ. സംവോഹാരമാനോതി കഥേന്തോ. ഏകേന ഏകോ വോഹരതീതി ഏകേന സദ്ധിം ഏകോ ഹുത്വാ കഥേതി. വോക്കമതീതി ഓക്കമതി. പുരിമവോഹാരാ പച്ഛിമവോഹാരന്തി പുരിമകഥായ പച്ഛിമകഥം, പുരിമകഥായ ച പച്ഛിമകഥാ, പച്ഛിമകഥായ ച പുരിമകഥാ ന സമേതീതി അത്ഥോ.

ഞാതിബ്യസനേനാതിആദീസു ഞാതീനം ബ്യസനം ഞാതിബ്യസനം, ഞാതിവിനാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. രോഗബ്യസനേ പന രോഗോയേവ ആരോഗ്യവിനാസനതോ ബ്യസനം രോഗബ്യസനം. അനുപരിവത്തന്തീതി അനുബന്ധന്തി. ലാഭോ ചാതിആദീസു ഏകം അത്തഭാവം ലാഭോ അനുപരിവത്തതി, ഏകം അലാഭോതി ഏവം നയോ നേതബ്ബോ. സാകച്ഛായമാനോതി പഞ്ഹപുച്ഛനവിസ്സജ്ജനവസേന സാകച്ഛം കരോന്തോ. യഥാതി യേനാകാരേന. ഉമ്മഗ്ഗോതി പഞ്ഹുമ്മഗ്ഗോ. അഭിനീഹാരോതി പഞ്ഹാഭിസങ്ഖരണവസേന ചിത്തസ്സ അഭിനീഹാരോ. സമുദാഹാരോതി പഞ്ഹപുച്ഛനം. സന്തന്തി പച്ചനീകസന്തതായ സന്തം കത്വാ ന കഥേതീതി അത്ഥോ. പണീതന്തി അതപ്പകം. അതക്കാവചരന്തി യഥാ തക്കേന നയഗ്ഗാഹേന ഗഹേതും സക്കാ ഹോതി, ഏവം ന കഥേതീതി അത്ഥോ. നിപുണന്തി സണ്ഹം. പണ്ഡിതവേദനീയന്തി പണ്ഡിതേഹി ജാനിതബ്ബകം. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩. ഭദ്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൩. തതിയേ ഉപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ ഹുത്വാ മാലാഗന്ധവിലേപനം ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിസ്സാമീതി ഉപസങ്കമി. മാ അനുസ്സവേനാതിആദീസു അനുസ്സവവചനേന മമ കഥം മാ ഗണ്ഹഥാതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സാരമ്ഭോതി കരണുത്തരിയലക്ഖണോ സാരമ്ഭോ. അലോഭാദയോ ലോഭാദിപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാ. കുസലധമ്മൂപസമ്പദായാതി കുസലധമ്മാനം സമ്പാദനത്ഥായ, പടിലാഭത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമേ ചേപി, ഭദ്ദിയ, മഹാസാലാതി പുരതോ ഠിതേ സാലരുക്ഖേ ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥത്താ ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. സത്ഥരി പന ദേസനം വിനിവട്ടേന്തേ ഭദ്ദിയോ സോതാപന്നോ ജാതോതി.

൪. സാമുഗിയാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൪. ചതുത്ഥേ സാമുഗിയാതി സാമുഗനിഗമവാസിനോ. ബ്യഗ്ഘപജ്ജാതി തേ ആലപന്തോ ഏവമാഹ. കോലനഗരസ്സ ഹി കോലരുക്ഖേ ഹാരേത്വാ കതത്താ കോലനഗരന്തി ച ബ്യഗ്ഘപഥേ മാപിതത്താ ബ്യഗ്ഘപജ്ജന്തി ച ദ്വേ നാമാനി. ഏതേസഞ്ച പുബ്ബപുരിസാ തത്ഥ വസിംസൂതി ബ്യഗ്ഘപജ്ജവാസിതായ ബ്യഗ്ഘപജ്ജവാസിനോ ബ്യഗ്ഘപജ്ജാതി വുച്ചന്തി. തേ ആലപന്തോ ഏവമാഹ. പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനീതി പാരിസുദ്ധിഅത്ഥായ പധാനിയങ്ഗാനി പദഹിതബ്ബവീരിയസ്സ അങ്ഗാനി, കോട്ഠാസാതി അത്ഥോ. സീലപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗന്തി സീലപരിസോധനവീരിയസ്സേതം നാമം. തഞ്ഹി സീലപാരിസുദ്ധിപരിപൂരണത്ഥായ പധാനിയങ്ഗന്തി സീലപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമി. യോ തത്ഥ ഛന്ദോതിആദീസു യോ തസ്മിം അനുഗ്ഗണ്ഹനേ കത്തുകാമതാഛന്ദോതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സതിസമ്പജഞ്ഞം പനേത്ഥ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വീരിയപഗ്ഗഹനത്ഥം വുത്തം. രജനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം വിരാജേതീതി രാഗപച്ചയേസു ഇട്ഠാരമ്മണേസു യഥാ ചിത്തം വിരജ്ജതി, ഏവം കരോതി. വിമോചനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം വിമോചേതീതി യേഹി ആരമ്മണേഹി ചിത്തം വിമോചേതബ്ബം, തേസു യഥാ വിമുച്ചതി, ഏവം കരോതി. വിരാജേത്വാതി ഏത്ഥ മഗ്ഗക്ഖണേ വിരാജേതി നാമ, ഫലക്ഖണേ വിരത്തം നാമ ഹോതി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാവിമുത്തിം ഫുസതീതി ഹേതുനാ നയേന അരഹത്തഫലവിമുത്തിം ഞാണഫസ്സേന ഫുസതീതി.

൫. വപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. പഞ്ചമേ വപ്പോതി ദസബലസ്സ ചൂളപിതാ സക്യരാജാ. നിഗണ്ഠസാവകോതി വേസാലിയം സീഹസേനാപതി വിയ നാളന്ദായം ഉപാലിഗഹപതി വിയ ച നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ ഉപട്ഠാകോ. കായേന സംവുതോതി കായദ്വാരസ്സ സംവുതത്താ പിഹിതത്താ കായേന സംവുതോ നാമ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അവിജ്ജാവിരാഗാതി അവിജ്ജായ ഖയവിരാഗേന. വിജ്ജുപ്പാദാതി മഗ്ഗവിജ്ജായ ഉപ്പാദേന. തം ഠാനന്തി തം കാരണം. അവിപക്കവിപാകന്തി അലദ്ധവിപാകവാരം. തതോനിദാനന്തി തംഹേതു തപ്പച്ചയാ. ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യുന്തി ദുക്ഖവേദനായ പച്ചയഭൂതാ കിലേസാ അസ്സവേയ്യും, തസ്സ പുരിസസ്സ ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി അത്ഥോ. അഭിസമ്പരായന്തി ദുതിയേ അത്തഭാവേ. കായസമാരമ്ഭപച്ചയാതി കായകമ്മപച്ചയേന. ആസവാതി കിലേസാ. വിഘാതപരിളാഹാതി ഏത്ഥ വിഘാതോതി ദുക്ഖം. പരിളാഹോതി കായികചേതസികോ പരിളാഹോ. ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതീതി ഞാണവജ്ഝം കമ്മം ഞാണഫസ്സേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ ഖയം ഗമേതി, വിപാകവജ്ഝം കമ്മം വിപാകഫസ്സേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ ഖയം ഗമേതി. നിജ്ജരാതി കിലേസജീരണകപടിപദാ. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധ ഠത്വാ അയം ഭിക്ഖു ഖീണാസവോ കാതബ്ബോ, ചത്താരി മഹാഭൂതാനി നീഹരിത്വാ ചതുസച്ചവവത്ഥാനം ദസ്സേത്വാ യാവ അരഹത്തഫലം കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം.

ഇദാനി പന തസ്സ ഖീണാസവസ്സ സതതവിഹാരേ ദസ്സേതും ഏവം സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സാതി ഹേതുനാ കാരണേന സമ്മാ വിമുത്തസ്സ. സതതവിഹാരാതി നിച്ചവിഹാരാ നിബദ്ധവിഹാരാ. നേവ സുമനോ ഹോതീതി ഇട്ഠാരമ്മണേ രാഗവസേന ന സോമനസ്സജാതോ ഹോതി. ന ദുമ്മനോതി അനിട്ഠാരമ്മണേ പടിഘവസേന ന ദോമനസ്സജാതോ ഹോതി. ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോതി സതിസമ്പജഞ്ഞപരിഗ്ഗഹിതായ മജ്ഝത്താകാരലക്ഖണായ ഉപേക്ഖായ തേസു ആരമ്മണേസു ഉപേക്ഖകോ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ വിഹരതി.

കായപരിയന്തികന്തി കായന്തികം കായപരിച്ഛിന്നം, യാവ പഞ്ചദ്വാരകായോ പവത്തതി, താവ പവത്തം പഞ്ചദ്വാരികവേദനന്തി അത്ഥോ. ജീവിതപരിയന്തികന്തി ജീവിതന്തികം ജീവിതപരിച്ഛിന്നം, യാവ ജീവിതം പവത്തതി, താവ പവത്തം മനോദ്വാരികവേദനന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ പഞ്ചദ്വാരികവേദനാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പഠമം നിരുജ്ഝതി, മനോദ്വാരികവേദനാ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നിരുജ്ഝതി. സാ ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപസ്മിംയേവ പതിട്ഠാതി. പഞ്ചദ്വാരികാ പവത്തേ പഞ്ചദ്വാരവസേന പവത്തമാനാ പഠമവയേ വീസതിവസ്സകാലേ രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനവസേന അധിമത്താ ബലവതീ ഹോതി, പണ്ണാസവസ്സകാലേ ഠിതാ ഹോതി, സട്ഠിവസ്സകാലതോ പട്ഠായ പരിഹായമാനാ, അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ മന്ദാ ഹോതി. തദാ ഹി സത്താ ‘‘ചിരരത്തം ഏകതോ നിസീദിമ്ഹാ നിപജ്ജിമ്ഹാ’’തി വദന്തേപി ന ജാനാമാതി വദന്തി. അധിമത്താനിപി രൂപാദിആരമ്മണാനി ന പസ്സാമ, സുഗന്ധദുഗ്ഗന്ധം വാ സാദുഅസാദും വാ ഥദ്ധമുദുകം വാതി ന ജാനാമാതിപി വദന്തി. ഇതി നേസം പഞ്ചദ്വാരികവേദനാ ഭഗ്ഗാ ഹോതി, മനോദ്വാരികാ പവത്തതി. സാപി അനുപുബ്ബേന പരിഹായമാനാ മരണസമയേ ഹദയകോടിംയേവ നിസ്സായ പവത്തതി. യാവ പനേസാ പവത്തതി, താവ സത്തോ ജീവതീതി വുച്ചതി. യദാ നപ്പവത്തതി, തദാ ‘‘മതോ നിരുദ്ധോ’’തി വുച്ചതി.

സ്വായമത്ഥോ വാപിയാ ദീപേതബ്ബോ – യഥാ ഹി പുരിസോ പഞ്ചഉദകമഗ്ഗസമ്പന്നം വാപിം കരേയ്യ. പഠമം ദേവേ വുട്ഠേ പഞ്ചഹി ഉദകമഗ്ഗേഹി ഉദകം പവിസിത്വാ അന്തോവാപിയം ആവാടേ പൂരേയ്യ. പുനപ്പുനം ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകമഗ്ഗേ പൂരേത്വാ ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തം ഓത്ഥരിത്വാ ഉദകം തിട്ഠേയ്യ തതോ തതോ വിസ്സന്ദമാനം. അഥ നിദ്ധമനതുമ്ബേ വിവരിത്വാ ഖേത്തേസു കമ്മേ കയിരമാനേ ഉദകം നിക്ഖമന്തം, സസ്സപാകകാലേ ഉദകം നിക്ഖന്തം ഉദകം പരിഹീനം, ‘‘മച്ഛേ ഗണ്ഹാമാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജേയ്യ. തതോ കതിപാഹേന ആവാടേസുയേവ ഉദകം സണ്ഠഹേയ. യാവ പന തം ആവാടേസു ഹോതി, താവ മഹാവാപിയം ഉദകം അത്ഥീതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. യദാ പന തത്ഥ ഛിജ്ജതി, തദാ ‘‘വാപിയം ഉദകം നത്ഥീ’’തി വുച്ചതി. ഏവം സമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

പഠമം ദേവേ വസ്സന്തേ പഞ്ചഹി മഗ്ഗേഹി ഉദകേ പവിസന്തേ ആവാടാനം പൂരണകാലോ വിയ ഹി പഠമമേവ പടിസന്ധിക്ഖണേ മനോദ്വാരികവേദനായ വത്ഥുരൂപേ പതിട്ഠിതകാലോ, പുനപ്പുനം ദേവേ വസ്സന്തേ പഞ്ചമഗ്ഗാനം പൂരണകാലോ വിയ പവത്തേ പഞ്ചദ്വാരികവേദനായ പവത്തി, ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തം അജ്ഝോത്ഥരണം വിയ പഠമവയേ വീസതിവസ്സകാലേ രജ്ജനാദിവസേന തസ്സ അധിമത്തബലവഭാവോ, യാവ വാപിതോ ഉദകം ന നിഗ്ഗച്ഛതി, താവ പൂരായ വാപിയാ ഠിതകാലോ വിയ പഞ്ഞാസവസ്സകാലേ തസ്സ ഠിതകാലോ, നിദ്ധമനതുമ്ബേസു വിവടേസു കമ്മേ കയിരമാനേ ഉദകസ്സ നിക്ഖമനകാലോ വിയ സട്ഠിവസ്സകാലതോ പട്ഠായ തസ്സ പരിഹാനി, ഉദകേ ഭട്ഠേ ഉദകമഗ്ഗേസു പരിത്തഉദകസ്സ ഠിതകാലോ വിയ അസീതിനവുതികാലേ പഞ്ചദ്വാരികവേദനായ മന്ദകാലോ, ആവാടേസുയേവ ഉദകസ്സ പതിട്ഠിതകാലോ വിയ ഹദയവത്ഥുകോടിം നിസ്സായ മനോദ്വാരേ വേദനായ പവത്തികാലോ, ആവാടേസു പരിത്തേപി ഉദകേ സതി ‘‘വാപിയം ഉദകം അത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബകാലോ വിയ യാവ സാ പവത്തതി, താവ ‘‘സത്തോ ജീവതീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ പന ആവാടേസു ഉദകേ ഛിന്നേ ‘‘നത്ഥി വാപിയം ഉദക’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം മനോദ്വാരികവേദനായ അപ്പവത്തമാനായ സത്തോ മതോതി വുച്ചതി. ഇമം വേദനം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദിയമാനോ’’തി.

കായസ്സ ഭേദാതി കായസ്സ ഭേദേന. ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാതി ജീവിതക്ഖയതോ ഉദ്ധം. ഇധേവാതി പടിസന്ധിവസേന പരതോ അഗന്ത്വാ ഇധേവ. സീതീ ഭവിസ്സന്തീതി പവത്തിവിപ്ഫന്ദനദരഥരഹിതാനി സീതാനി അപ്പവത്തനധമ്മാനി ഭവിസ്സന്തി.

ഥൂണം പടിച്ചാതി രുക്ഖം പടിച്ച. കുദ്ദാലപിടകം ആദായാതി കുദ്ദാലഞ്ച ഖണിത്തിഞ്ച പച്ഛിഞ്ച ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ദേസനാ പന കുദ്ദാലവസേനേവ കതാ. മൂലേ ഛിന്ദേയ്യാതി മൂലമ്ഹി കുദ്ദാലേന ഛിന്ദേയ്യ. പലിഖണേയ്യാതി ഖണിത്തിയാ സമന്താ ഖണേയ്യ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – രുക്ഖോ വിയ ഹി അത്തഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ, രുക്ഖം പടിച്ച ഛായാ വിയ കുസലാകുസലം കമ്മം, ഛായം അപ്പവത്തം കാതുകാമോ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, കുദ്ദാലോ വിയ പഞ്ഞാ, പിടകം വിയ സമാധി, ഖണിത്തി വിയ വിപസ്സനാ, ഖണിത്തിയാ മൂലാനം പലിഖണനകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജായ ഛേദനകാലോ, ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കരണകാലോ വിയ ഖന്ധവസേന ദിട്ഠകാലോ, ഫാലനകാലോ വിയ ആയതനവസേന ദിട്ഠകാലോ, സകലീകരണകാലോ വിയ ധാതുവസേന ദിട്ഠകാലോ, വാതാതപേന വിസോസനകാലോ വിയ കായികചേതസികസ്സ വീരിയസ്സ കരണകാലോ, അഗ്ഗിനാ ഡഹനകാലോ വിയ ഞാണേന കിലേസാനം ഡഹനകാലോ, മസികരണകാലോ വിയ വത്തമാനക-പഞ്ചക്ഖന്ധകാലോ, മഹാവാതേ ഓഫുനനകാലോ വിയ നദീസോതേ പവാഹനകാലോ വിയ ച ഛിന്നമൂലകാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപ്പടിസന്ധികനിരോധോ, ഓഫുനനപ്പവാഹനേഹി അപഞ്ഞത്തികഭാവൂപഗമോ വിയ പുനബ്ഭവേ വിപാകക്ഖന്ധാനം അനുപ്പാദേന അപണ്ണത്തികഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി സത്ഥരി ദേസനം വിനിവട്ടേന്തേ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ ഏതം ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ ഉദയത്ഥികോതി വഡ്ഢിഅത്ഥികോ. അസ്സപണിയം പോസേയ്യാതി പഞ്ച അസ്സപോതസതാനി കിണിത്വാ പച്ഛാ വിക്കിണിസ്സാമീതി പോസേയ്യ. സഹസ്സഗ്ഘനകസ്സ അസ്സസ്സ പഞ്ചസതമത്തം ഉപകരണം ഗന്ധമാലാദിവസേന പോസാവനികംയേവ അഗമാസി. അഥസ്സ തേ അസ്സാ ഏകദിവസേനേവ രോഗം ഫുസിത്വാ സബ്ബേ ജീവിതക്ഖയം പാപുണേയ്യുന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഏവമാഹ. ഉദയഞ്ചേവ നാധിഗച്ഛേയ്യാതി വഡ്ഢിഞ്ച ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ ദിന്നമൂലഞ്ച കിഞ്ചി ന ലഭേയ്യ. പയിരുപാസിന്തി ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിം. സ്വാഹം ഉദയഞ്ചേവ നാധിഗച്ഛിന്തി സോ അഹം നേവ ഉദയം ന ഗേഹതോ ദിന്നധനം അധിഗച്ഛിം, പണിയഅസ്സജഗ്ഗനകോ നാമ ജാതോസ്മീതി ദസ്സേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൬. സാള്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൬. ഛട്ഠേ ദ്വയേനാതി ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹി. ഓഘസ്സ നിത്ഥരണന്തി ചതുരോഘനിത്ഥരണം. തപോജിഗുച്ഛാഹേതൂതി ദുക്കരകാരികസങ്ഖാതേന തപേന പാപജിഗുച്ഛനഹേതു. അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞങ്ഗന്തി ഏകം സമണധമ്മകോട്ഠാസം. അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാതിആദീസു പുരിമേഹി തീഹി പദേഹി കായികവാചസികചേതസികസീലാനം അപരിസുദ്ധതം ദസ്സേത്വാ പച്ഛിമേന പദേന അപരിസുദ്ധാജീവതം ദസ്സേതി. ഞാണദസ്സനായാതി മഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതായ ദസ്സനായ. അനുത്തരായ സമ്ബോധായാതി അരഹത്തായ, അരഹത്തഞാണഫസ്സേന ഫുസിതും അഭബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. സാലലട്ഠിന്തി സാലരുക്ഖം. നവന്തി തരുണം. അകുക്കുച്ചകജാതന്തി ‘‘ഭവേയ്യ നു ഖോ, ന ഭവേയ്യാ’’തി അജനേതബ്ബകുക്കുച്ചം. ലേഖണിയാ ലിഖേയ്യാതി അവലേഖനമത്തകേന അവലിഖേയ്യ. ധോവേയ്യാതി ഘംസേയ്യ. അന്തോ അവിസുദ്ധാതി അബ്ഭന്തരേ അസുദ്ധാ അപനീതസാരാ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – സാലലട്ഠി വിയ ഹി അത്തഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ, നദീസോതം വിയ സംസാരസോതം, പാരം ഗന്തുകാമപുരിസോ വിയ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ഠിതപുരിസോ, സാലലട്ഠിയാ ബഹിദ്ധാ സുപരികമ്മകതകാലോ വിയ ബഹിദ്ധാ തപചരണം ഗാള്ഹം കത്വാ ഗഹിതകാലോ, അന്തോ അസുദ്ധകാലോ വിയ അബ്ഭന്തരേ സീലാനം അപരിസുദ്ധകാലോ, സാലലട്ഠിയാ സംസീദിത്വാ അധോഗമനം വിയ ദിട്ഠിഗതികസ്സ സംസാരസോതേ സംസീദനം വേദിതബ്ബം.

ഫിയാരിത്തം ബന്ധേയ്യാതി ഫിയഞ്ച അരിത്തഞ്ച യോജേയ്യ. ഏവമേവാതി ഏത്ഥാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – സാലലട്ഠി വിയ അത്തഭാവോ, നദീസോതം വിയ സംസാരസോതം, പാരം ഗന്തുകാമപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, ബഹിദ്ധാ സുപരികമ്മകതകാലോ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു സംവരസ്സ പച്ചുപട്ഠിതകാലോ, അന്തോ സുവിസോധിതഭാവോ വിയ അബ്ഭന്തരേ പരിസുദ്ധസീലഭാവോ, ഫിയാരിത്തബന്ധനം വിയ കായികചേതസികവീരിയകരണം, സോത്ഥിനാ പാരിമതീരഗമനം വിയ അനുപുബ്ബേന സീലം പൂരേത്വാ സമാധിം പൂരേത്വാ പഞ്ഞം പൂരേത്വാ നിബ്ബാനഗമനം ദട്ഠബ്ബം.

കണ്ഡചിത്രകാനീതി സരലട്ഠിസരരജ്ജുസരപാസാദസരസാണിസരപോക്ഖരണിസരപദുമാനീതി അനേകാനി കണ്ഡേഹി കത്തബ്ബചിത്രാനി. അഥ ഖോ സോ തീഹി ഠാനേഹീതി സോ ഏവം ബഹൂനി കണ്ഡചിത്രകാനി ജാനന്തോപി ന രാജാരഹോ ഹോതി, തീഹിയേവ പന ഠാനേഹി ഹോതീതി അത്ഥോ. സമ്മാസമാധി ഹോതീതി മഗ്ഗസമാധിനാ ച ഫലസമാധിനാ ച സമാഹിതോ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സമ്മാദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. ഇദം ദുക്ഖന്തിആദീഹി ചതൂഹി സച്ചേഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി കഥിതാനി. അയം പന മഗ്ഗേനേവ അവിരാധിതം വിജ്ഝതി നാമാതി വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. അവിജ്ജാക്ഖന്ധം പദാലേതീതി അരഹത്തമഗ്ഗേന പദാലേതി നാമാതി വുച്ചതി. ഇമിനാ ഹി ഹേട്ഠാ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജാക്ഖന്ധോ പദാലിതോ, ഇധ പന പദാലിതം ഉപാദായ പദാലേതീതി വത്തും വട്ടതീതി.

൭. മല്ലികാദേവീസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. സത്തമേ മല്ലികാ ദേവീതി പസേനദിരഞ്ഞോ ദേവീ. യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോതി യേന ഇധേകച്ചാ ഇത്ഥീ. ദുബ്ബണ്ണാതി ബീഭച്ഛവണ്ണാ. ദുരൂപാതി ദുസ്സണ്ഠിതാ. സുപാപികാതി സുട്ഠു പാപികാ സുട്ഠു ലാമികാ. ദസ്സനായാതി പസ്സിതും. ദലിദ്ദാതി ധനദലിദ്ദാ. അപ്പസ്സകാതി സകേന ധനേന രഹിതാ. അപ്പഭോഗാതി ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡകരഹിതാ. അപ്പേസക്ഖാതി അപ്പപരിവാരാ. അഡ്ഢാതി ഇസ്സരാ. മഹദ്ധനാതി വളഞ്ജനകധനേന മഹദ്ധനാ. മഹാഭോഗാതി ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡഭോഗേന മഹാഭോഗാ. മഹേസക്ഖാതി മഹാപരിവാരാ. അഭിരൂപാതി ഉത്തമരൂപാ. ദസ്സനീയാതി ദസ്സനയുത്താ. പാസാദികാതി ദസ്സനേന പാസാദികാ. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി വണ്ണേന ചേവ സരീരസണ്ഠാനേന ച.

അഭിസജ്ജതീതി ലഗ്ഗതി. ബ്യാപജ്ജതീതി പകതിം പജഹതി. പതിത്ഥീയതീതി കോധവസേന ഥിനഭാവം ഥദ്ധഭാവം ആപജ്ജതി. ന ദാതാ ഹോതീതി ന ദായികാ ഹോതി. സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യന്തി ഏത്ഥ സേയ്യാതി മഞ്ചപല്ലങ്കാദിസയനം. ആവസഥോതി ആവസഥാഗാരം. പദീപേയ്യം വുച്ചതി വട്ടിതേലാദിപദീപൂപകരണം. ഇസ്സാമനികാതി ഇസ്സായ സമ്പയുത്തചിത്താ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കോധനാ അഹോസിന്തി കോധമനാ അഹോസിം. അനിസ്സാമനികാ അഹോസിന്തി ഇസ്സാവിരഹിതചിത്താ അഹോസിം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൮. അത്തന്തപസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൮. അട്ഠമേ അത്തന്തപാദീസു അത്താനം തപതി ദുക്ഖാപേതീതി അത്തന്തപോ. അത്തനോ പരിതാപനാനുയോഗം അത്തപരിതാപനാനുയോഗം. പരം തപതീതി പരന്തപോ. പരേസം പരിതാപനാനുയോഗം പരപരിതാപനാനുയോഗം. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. നിച്ഛാതോതി ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാ, സാ അസ്സ നത്ഥീതി നിച്ഛാതോ. സബ്ബകിലേസാനം നിബ്ബുതത്താ നിബ്ബുതോ. അന്തോ താപനകിലേസാനം അഭാവാ സീതലോ ജാതോതി സീതീഭൂതോ. ഝാനമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസുഖാനി പടിസംവേദേതീതി സുഖപ്പടിസംവേദീ. ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാതി സേട്ഠഭൂതേന അത്തനാ.

അചേലകോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഓരബ്ഭികാദീസു ഉരബ്ഭാ വുച്ചന്തി ഏളകാ, ഉരബ്ഭേ ഹനതീതി ഓരബ്ഭികോ. സൂകരികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ലുദ്ദോതി ദാരുണോ കക്ഖളോ. മച്ഛഘാതകോതി മച്ഛബന്ധോ കേവട്ടോ. ബന്ധനാഗാരികോതി ബന്ധനാഗാരഗോപകോ. കുരൂരകമ്മന്താതി ദാരുണകമ്മന്താ.

മുദ്ധാവസിത്തോതി ഖത്തിയാഭിസേകേന മുദ്ധനി അഭിസിത്തോ. പുരത്ഥിമേന നഗരസ്സാതി നഗരതോ പുരത്ഥിമായ ദിസായ. സന്ഥാഗാരന്തി യഞ്ഞസാലം. ഖരാജിനം നിവാസേത്വാതി സഖുരം അജിനചമ്മം നിവാസേത്വാ. സപ്പിതേലേനാതി സപ്പിനാ ചേവ തേലേന ച. ഠപേത്വാ ഹി സപ്പിം അവസേസോ യോ കോചി സ്നേഹോ തേലന്തി വുച്ചതി. കണ്ഡുവമാനോതി നഖാനം ഛിന്നത്താ കണ്ഡുവിതബ്ബകാലേ തേന കണ്ഡുവമാനോ. അനന്തരഹിതായാതി അസന്ഥതായ. സരൂപവച്ഛായാതി സദിസവച്ഛായ. സചേ ഗാവീ സേതാ ഹോതി, വച്ഛോപി സേതകോവ. സചേ കപിലാ വാ രത്താ വാ, വച്ഛകോപി താദിസോവാതി ഏവം സരൂപവച്ഛായ. സോ ഏവമാഹാതി സോ രാജാ ഏവം വദേതി. വച്ഛതരാതി തരുണവച്ഛകഭാവം അതിക്കന്താ ബലവവച്ഛാ. വച്ഛതരീസുപി ഏസേവ നയോ. ബരിഹിസത്ഥായാതി പരിക്ഖേപകരണത്ഥായ ചേവ യഞ്ഞഭൂമിയം അത്ഥരണത്ഥായ ച.

ചതുത്ഥപുഗ്ഗലം ബുദ്ധുപ്പാദതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. തം ധമ്മന്തി തം വുത്തപ്പകാരസമ്പദം ധമ്മം. സുണാതി, ഗഹപതി, വാതി കസ്മാ പഠമം ഗഹപതിം നിദ്ദിസതി? നിഹതമാനത്താ ഉസ്സന്നത്താ ച. യേഭുയ്യേന ഹി ഖത്തിയകുലതോ പബ്ബജിതാ ജാതിം നിസ്സായ മാനം കരോന്തി. ബ്രാഹ്മണകുലാ പബ്ബജിതാ മന്തേ നിസ്സായ മാനം കരോന്തി, ഹീനജച്ചകുലാ പബ്ബജിതാ അത്തനോ വിജാതിതായ പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തി. ഗഹപതിദാരകാ പന കച്ഛേഹി സേദം മുഞ്ചന്തേഹി പിട്ഠിയാ ലോണം പുപ്ഫമാനായ ഭൂമിം കസിത്വാ താദിസസ്സ മാനസ്സ അഭാവതോ നിഹതമാനദപ്പാ ഹോന്തി. തേ പബ്ബജിത്വാ മാനം വാ ദപ്പം വാ അകത്വാ യഥാബലം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്താ സക്കോന്തി അരഹത്തേ പതിട്ഠാതും. ഇതരേഹി ച കുലേഹി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതാ ന ബഹുകാ, ഗഹപതികാവ ബഹുകാ. ഇതി നിഹതമാനത്താ ഉസ്സന്നത്താ ച പഠമം ഗഹപതിം നിദ്ദിസതീതി.

അഞ്ഞതരസ്മിം വാതി ഇതരേസം വാ കുലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം. പച്ചാജാതോതി പതിജാതോ. തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതീതി പരിസുദ്ധം ധമ്മം സുത്വാ ധമ്മസാമിമ്ഹി തഥാഗതേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത ഭഗവാ’’തി സദ്ധം പടിലഭതി. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. സമ്ബാധോ ഘരാവാസോതി സചേപി സട്ഠിഹത്ഥേ ഘരേ യോജനസതന്തരേപി വാ ദ്വേ ജായമ്പതികാ വസന്തി, തഥാപി നേസം സകിഞ്ചനസപലിബോധട്ഠേന ഘരാവാസോ സമ്ബാധോവ. രജാപഥോതി രാഗരജാദീനം ഉട്ഠാനട്ഠാനന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. ആഗമനപഥോതിപി വട്ടതി. അലഗ്ഗനട്ഠേന അബ്ഭോകാസോ വിയാതി അബ്ഭോകാസോ. പബ്ബജിതോ ഹി കൂടാഗാരരതനപാസാദദേവവിമാനാദീസു പിഹിതദ്വാരവാതപാനേസു പടിച്ഛന്നേസു വസന്തോപി നേവ ലഗ്ഗതി ന സജ്ജതി ന ബജ്ഝതി. തേന വുത്തം – ‘‘അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ’’തി. അപിച സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ കുസലകിരിയായ യഥാസുഖം ഓകാസാഭാവതോ, രജാപഥോ അസംവുതസങ്കാരട്ഠാനം വിയ രജാനം, കിലേസരജാനം സന്നിപാതട്ഠാനതോ. അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ കുസലകിരിയായ യഥാസുഖം ഓകാസസബ്ഭാവതോ.

നയിദം സുകരം…പേ… പബ്ബജേയ്യന്തി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപകഥാ – യദേതം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകമ്പി ദിവസം അഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം, ഏകദിവസമ്പി ച കിലേസമലേന അമലിനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം, സങ്ഖലിഖിതം ലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം ചരിതബ്ബം. ഇദം ന സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്തപരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസേ ച മസ്സുഞ്ച ഓഹാരേത്വാ കസായരസപീതതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ പരിദഹിത്വാ അഗാരസ്മാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യന്തി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അഗാരസ്സ ഹിതം കസിവണിജ്ജാദികമ്മം അഗാരിയന്തി വുച്ചതി, തഞ്ച പബ്ബജ്ജായ നത്ഥി, തസ്മാ പബ്ബജ്ജാ അനഗാരിയാതി ഞാതബ്ബാ, തം അനഗാരിയം. പബ്ബജേയ്യന്തി പടിപജ്ജേയ്യം.

അപ്പം വാതി സഹസ്സതോ ഹേട്ഠാ ഭോഗക്ഖന്ധോ അപ്പോ നാമ ഹോതി, സഹസ്സതോ പട്ഠായ മഹാ. ആബന്ധനട്ഠേന ഞാതിയേവ ഞാതിപരിവട്ടോ. സോ വീസതിയാ ഹേട്ഠാ അപ്പോ നാമ ഹോതി, വീസതിയാ പട്ഠായ മഹാ. ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി യാ ഭിക്ഖൂനം അധിസീലസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ, തഞ്ച, യത്ഥ ചേതേ സഹ ജീവന്തി, ഏകജീവികാ സഭാഗവുത്തിനോ ഹോന്തി, തം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസങ്ഖാതം സാജീവഞ്ച തത്ഥ സിക്ഖനഭാവേന സമാപന്നോതി ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ. സമാപന്നോതി സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാ തദുഭയം ഉപഗതോതി അത്ഥോ.

പാണാതിപാതം പഹായാതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഇമേസം ഭേദായാതി യേസം ഇതോതി വുത്താനം സന്തികേ സുതം, തേസം ഭേദായ. ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാതി ദ്വിന്നം മിത്താനം വാ സമാനുപജ്ഝായകാദീനം വാ കേനചിദേവ കാരണേന ഭിന്നാനം ഏകമേകം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഈദിസേ കുലേ ജാതാനം ഏവം ബഹുസ്സുതാനം ഇദം ന യുത്ത’’ന്തിആദീനി വത്വാ സന്ധാനം കത്താ. അനുപ്പദാതാതി സന്ധാനാനുപ്പദാതാ, ദ്വേ ജനേ സമഗ്ഗേ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഏവരൂപേ കുലേ ജാതാനം ഏവരൂപേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാനം അനുച്ഛവികമേത’’ന്തിആദീനി വത്വാ ദള്ഹീകമ്മം കത്താതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗോ ആരാമോ അസ്സാതി സമഗ്ഗാരാമോ. യത്ഥ സമഗ്ഗാ നത്ഥി, തത്ഥ വസിതുമ്പി ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗരാമോതിപി പാളി, അയമേവ അത്ഥോ. സമഗ്ഗരതോതി സമഗ്ഗേസു രതോ, തേ പഹായ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗേ ദിസ്വാപി സുത്വാപി നന്ദതീതി സമഗ്ഗനന്ദീ. സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാതി യാ വാചാ സത്തേ സമഗ്ഗേയേവ കരോതി, തം സാമഗ്ഗിഗുണപരിദീപികമേവ വാചം ഭാസതി, ന ഇതരന്തി.

നേലാതി ഏലം വുച്ചതി ദോസോ, നാസ്സാ ഏലന്തി നേലാ, നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ ‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ’’തി (ഉദാ. ൬൫) ഏത്ഥ വുത്തനേലം വിയ. കണ്ണസുഖാതി ബ്യഞ്ജനമധുരതായ കണ്ണാനം സുഖാ, സൂചിവിജ്ഝനം വിയ കണ്ണസൂലം ന ജനേതി. അത്ഥമധുരതായ സകലസരീരേ കോപം അജനേത്വാ പേമം ജനേതീതി പേമനീയാ. ഹദയം ഗച്ഛതി അപ്പടിഹഞ്ഞമാനാ സുഖേന ചിത്തം പവിസതീതി ഹദയങ്ഗമാ. ഗുണപരിപുണ്ണതായ പുരേ ഭവാതി പോരീ. പുരേ സംവഡ്ഢനാരീ വിയ സുകുമാരാതിപി പോരീ. പുരസ്സ ഏസാതിപി പോരീ, നഗരവാസീനം കഥാതി അത്ഥോ. നഗരവാസിനോ ഹി യുത്തകഥാ ഹോന്തി, പിതിമത്തം പിതാതി, ഭാതിമത്തം ഭാതാതി വദന്തി. ഏവരൂപീ കഥാ ബഹുനോ ജനസ്സ കന്താ ഹോതീതി ബഹുജനകന്താ. കന്തഭാവേനേവ ബഹുജനസ്സ മനാപാ ചിത്തവുഡ്ഢികരാതി ബഹുജനമനാപാ.

കാലേ വദതീതി കാലവാദീ, വത്തബ്ബയുത്തകാലം സല്ലക്ഖേത്വാ വദതീതി അത്ഥോ. ഭൂതം തച്ഛം സഭാവമേവ വദതീതി ഭൂതവാദീ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅത്ഥസന്നിസ്സിതമേവ കത്വാ വദതീതി അത്ഥവാദീ. നവലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതം കത്വാ വദതീതി ധമ്മവാദീ. സംവരവിനയപഹാനവിനയസന്നിസ്സിതം കത്വാ വദതീതി വിനയവാദീ. നിധാനം വുച്ചതി ഠപനോകാസോ, നിധാനമസ്സാ അത്ഥീതി നിധാനവതീ. ഹദയേ നിധേതബ്ബയുത്തകം വാചം ഭാസിതാതി അത്ഥോ. കാലേനാതി ഏവരൂപിം ഭാസമാനോപി ച ‘‘അഹം നിധാനവതിം വാചം ഭാസിസ്സാമീ’’തി ന അകാലേന ഭാസതി, യുത്തകാലം പന അവേക്ഖിത്വാവ ഭാസതീതി അത്ഥോ. സാപദേസന്തി സഉപമം, സകാരണന്തി അത്ഥോ. പരിയന്തവതിന്തി പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ, യഥാസ്സാ പരിച്ഛേദോ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഭാസതീതി അത്ഥോ. അത്ഥസംഹിതന്തി അനേകേഹിപി നയേഹി വിഭജന്തേന പരിയാദാതും അസക്കുണേയ്യതായ അത്ഥസമ്പന്നം ഭാസതി. യം വാ സോ അത്ഥവാദീ അത്ഥം വദതി, തേന അത്ഥേന സംഹിതത്താ അത്ഥസംഹിതം വാചം ഭാസതി, ന അഞ്ഞം നിക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞം ഭാസതീതി വുത്തം ഹോതി.

ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാതി മൂലബീജം ഖന്ധബീജം ഫളുബീജം അഗ്ഗബീജം ബീജബീജന്തി പഞ്ചവിധസ്സ ബീജഗാമസ്സ ചേവ യസ്സ കസ്സചി നീലതിണരുക്ഖാദികസ്സ ഭൂതഗാമസ്സ ച സമാരമ്ഭാ, ഛേദനഭേദനപചനാദിഭാവേന വികോപനാ പടിവിരതോതി അത്ഥോ.

ഏകഭത്തികോതി പാതരാസഭത്തം സായമാസഭത്തന്തി ദ്വേ ഭത്താനി. തേസു പാതരാസഭത്തം അന്തോമജ്ഝന്ഹികേന പരിച്ഛിന്നം, ഇതരം മജ്ഝന്ഹികതോ ഉദ്ധം അന്തോഅരുണേന. തസ്മാ അന്തോമജ്ഝന്ഹികേ ദസക്ഖത്തും ഭുഞ്ജമാനോപി ഏകഭത്തികോവ ഹോതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഏകഭത്തികോ’’തി. രത്തിയാ ഭോജനം രത്തി, തതോ ഉപരതോതി രത്തൂപരതോ. അതിക്കന്തേ മജ്ഝന്ഹികേ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ഭോജനം വികാലഭോജനം നാമ, തതോ വിരതത്താ വിരതോ വികാലഭോജനാ.

ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. രജതന്തി കഹാപണോ ലോഹമാസകോ ജതുമാസകോ ദാരുമാസകോതി യേ വോഹാരം ഗച്ഛന്തി. തസ്സ ഉഭയസ്സാപി പടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ, നേവ തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, ന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി, ന ഉപനിക്ഖിത്തം സാദിയതീതി അത്ഥോ.

ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാതി സാലിവീഹിയവഗോധൂമകങ്ഗുവരകകുദ്രൂസകസങ്ഖാതസ്സ സത്തവിധസ്സപി ആമകധഞ്ഞസ്സ പടിഗ്ഗഹണാ. ന കേവലഞ്ച ഏതേസം പടിഗ്ഗഹണമേവ, ആമസനമ്പി ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതിയേവ. ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ അഞ്ഞത്ര ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാ ആമകമംസമച്ഛാനം പടിഗ്ഗഹണമേവ ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതി, നോ ആമസനന്തി.

ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ ഇത്ഥീതി പുരിസന്തരഗതാ, ഇതരാ കുമാരികാ നാമ, താസം പടിഗ്ഗഹണമ്പി ആമസനമ്പി അകപ്പിയമേവ. ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ ദാസിദാസവസേനേവ തേസം പടിഗ്ഗഹണം ന വട്ടതി, ‘‘കപ്പിയകാരകം ദമ്മി, ആരാമികം ദമ്മീ’’തി ഏവം വുത്തേ പന വട്ടതി. അജേളകാദീസുപി ഖേത്തവത്ഥുപരിയോസാനേസു കപ്പിയാകപ്പിയനയോ വിനയവസേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. തത്ഥ ഖേത്തം നാമ യസ്മിം പുബ്ബണ്ണം രുഹതി. വത്ഥു നാമ യസ്മിം അപരണ്ണം രുഹതി. യത്ഥ വാ ഉഭയമ്പി രുഹതി, തം ഖേത്തം. തദത്ഥായ അകതഭൂമിഭാഗോ വത്ഥു. ഖേത്തവത്ഥുസീസേന ചേത്ഥ വാപി-തളാകാദീനിപി സങ്ഗഹിതാനേവ.

ദൂതേയ്യം വുച്ചതി ദൂതകമ്മം ഗിഹീനം പണ്ണം വാ സാസനം വാ ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഗമനം. പഹിണഗമനം വുച്ചതി ഘരാ ഘരം പേസിതസ്സ ഖുദ്ദകഗമനം. അനുയോഗോ നാമ തദുഭയകരണം. തസ്മാ ദുതേയ്യപഹിണഗമനാനം അനുയോഗോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കയവിക്കയാതി കയാ ച വിക്കയാ ച. തുലാകൂടാദീസു കൂടന്തി വഞ്ചനം. തത്ഥ തുലാകൂടം താവ രൂപകൂടം, അങ്ഗകൂടം, ഗഹണകൂടം, പടിച്ഛന്നകൂടന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ രൂപകൂടം നാമ ദ്വേ തുലാ സമരൂപാ കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ മഹതിയാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ഖുദ്ദികായ ദേതി. അങ്ഗകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ പച്ഛാഭാഗേ ഹത്ഥേന തുലം അക്കമതി, ദദന്തോ പുബ്ബഭാഗേ. ഗഹണകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ മൂലേ രജ്ജും ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ അഗ്ഗേ. പടിച്ഛന്നകൂടം നാമ തുലം സുസിരം കത്വാ അന്തോ അയചുണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ തം പച്ഛാഭാഗേ കരോതി, ദദന്തോ അഗ്ഗഭാഗേ.

കംസോ വുച്ചതി സുവണ്ണപാതി, തായ വഞ്ചനം കംസകൂടം. കഥം? ഏകം സുവണ്ണപാതിം കത്വാ അഞ്ഞാ ദ്വേ തിസ്സോ ലോഹപാതിയോ സുവണ്ണവണ്ണാ കരോതി. തതോ ജനപദം ഗന്ത്വാ കിഞ്ചിദേവ അഡ്ഢകുലം പവിസിത്വാ ‘‘സുവണ്ണഭാജനാനി കിണഥാ’’തി വത്വാ അഗ്ഘേ പുച്ഛിതേ സമഗ്ഘതരം ദാതുകാമാ ഹോന്തി. തതോ തേഹി ‘‘കഥം ഇമേസം സുവണ്ണഭാവോ ജാനിതബ്ബോ’’തി വുത്തേ ‘‘വീമംസിത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി സുവണ്ണപാതിം പാസാണേ ഘംസിത്വാ സബ്ബപാതിയോ ദത്വാ ഗച്ഛതി.

മാനകൂടം നാമ ഹദയഭേദ-സിഖാഭേദ-രജ്ജുഭേദവസേന തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ ഹദയഭേദോ സപ്പിതേലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ ഹേട്ഠാഛിദ്ദേന മാനേന ‘‘സണികം ആസിഞ്ചാ’’തി വത്വാ അത്തനോ ഭാജനേ ബഹും പഗ്ഘരാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ഛിദ്ദം പിധായ സീഘം പൂരേത്വാ ദേതി. സിഖാഭേദോ തിലതണ്ഡുലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ സണികം സിഖം ഉസ്സാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ വേഗേന പൂരേത്വാ സിഖം ഛിന്ദന്തോ ദേതി. രജ്ജുഭേദോ ഖേത്തവത്ഥുമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. ലഞ്ജം അലഭന്താ ഹി ഖേത്തം അമഹന്തമ്പി മഹന്തം കത്വാ മിനന്തി.

ഉക്കോടനാദീസു ഉക്കോടനന്തി സാമികേ അസ്സാമികേ കാതും ലഞ്ജഗ്ഗഹണം. വഞ്ചനന്തി തേഹി തേഹി ഉപായേഹി പരേസം വഞ്ചനം. തത്രിദമേകം വത്ഥു – ഏകോ കിര ലുദ്ദകോ മിഗഞ്ച മിഗപോതകഞ്ച ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതി. തമേകോ ധുത്തോ ‘‘കിം ഭോ മിഗോ അഗ്ഘതി, കിം മിഗപോതകോ’’തി ആഹ. ‘‘മിഗോ ദ്വേ കഹാപണേ, മിഗപോതകോ ഏക’’ന്തി ച വുത്തേ ഏകം കഹാപണം ദത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിവത്തോ ‘‘ന മേ ഭോ മിഗപോതകേനത്ഥോ, മിഗം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. തേന ഹി ദ്വേ കഹാപണേ ദേഹീതി. സോ ആഹ – ‘‘നനു തേ ഭോ മയാ പഠമം ഏകോ കഹാപണോ ദിന്നോ’’തി? ആമ ദിന്നോതി. ഇമമ്പി മിഗപോതകം ഗണ്ഹ, ഏവം സോ ച കഹാപണോ അയഞ്ച കഹാപണഗ്ഘനകോ മിഗപോതകോ’’തി ദ്വേ കഹാപണാ ഭവിസ്സന്തീതി. സോ ‘‘കാരണം വദതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ മിഗം അദാസീതി. നികതീതി യോഗവസേന വാ മായാവസേന വാ അപാമങ്ഗം പാമങ്ഗന്തി, അമണിം മണിന്തി, അസുവണ്ണം സുവണ്ണന്തി കത്വാ പതിരൂപകേന വഞ്ചനം. സാചിയോഗോതി കുടിലയോഗോ. ഏതേസംയേവ ഉക്കോടനാദീനമേതം നാമം. തസ്മാ ഉക്കോടനസാചിയോഗോ വഞ്ചനസാചിയോഗോ നികതിസാചിയോഗോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കേചി അഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞസ്സ പരിവത്തനം സാചിയോഗോതി വദന്തി, തം പന വഞ്ചനേനേവ സങ്ഗഹിതം.

ഛേദനാദീസു ഛേദനന്തി ഹത്ഥച്ഛേദനാദി. വധോതി മാരണം. ബന്ധോതി രജ്ജുബന്ധനാദീഹി ബന്ധനം. വിപരാമോസോതി ഹിമവിപരാമോസോ, ഗുമ്ബവിപരാമോസോതി ദുവിധോ. യം ഹിമപാതസമയേ ഹിമേന പടിച്ഛന്നാ ഹുത്വാ മഗ്ഗപ്പടിപന്നം ജനം മുസന്തി, അയം ഹിമവിപരാമോസോ. യം ഗുമ്ബാദീഹി പടിച്ഛന്നാ മുസന്തി, അയം ഗുമ്ബവിപരാമോസോ. ആലോപോ വുച്ചതി ഗാമനിഗമാദീനം വിലോപകരണം. സഹസാകാരോതി സാഹസികകിരിയാ, ഗേഹം പവിസിത്വാ മനുസ്സാനം ഉരേ സത്ഥം ഠപേത്വാ ഇച്ഛിതഭണ്ഡഗ്ഗഹണം. ഏവമേതസ്മാ ഛേദന…പേ… സഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി.

സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതീതി സ്വായം ഭിക്ഖു ഹേട്ഠാ വുത്തേന ചതൂസു പച്ചയേസു ദ്വാദസവിധേന ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇമിനാ പന ദ്വാദസവിധേന ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസേന സമന്നാഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അട്ഠ പരിക്ഖാരാ വട്ടന്തി – തീണി ചീവരാനി, പത്തോ, ദന്തകട്ഠച്ഛേദനവാസി, ഏകാ സൂചി, കായബന്ധനം പരിസ്സാവനന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തിചീവരഞ്ച പത്തോ ച, വാസി സൂചി ച ബന്ധനം;

പരിസ്സാവനേന അട്ഠേതേ, യുത്തയോഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി.

തേ സബ്ബേ കായപരിഹാരികാപി ഹോന്തി, കുച്ഛിപരിഹാരികാപി. കഥം? തിചീവരം താവ നിവാസേത്വാ പാരുപിത്വാ ച വിചരണകാലേ കായം പരിഹരതി പോസേതീതി കായപരിഹാരികം ഹോതി. ചീവരകണ്ണേന ഉദകം പരിസ്സാവേത്വാ പിവനകാലേ, ഖാദിതബ്ബഫലാഫലം ഗഹണകാലേ ച കുച്ഛിം പരിഹരതി പോസേതീതി കുച്ഛിപരിഹാരികം ഹോതി. പത്തോപി തേന ഉദകം ഉദ്ധരിത്വാ ന്ഹാനകാലേ കുടിപരിഭണ്ഡകരണകാലേ ച കായപരിഹാരികോ ഹോതി, ആഹാരം ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജനകാലേ കുച്ഛിപരിഹാരികോ. വാസിപി തായ ദന്തകട്ഠച്ഛേദനകാലേ മഞ്ചപീഠാനം അങ്ഗപാദചീവരകുടിദണ്ഡകസജ്ജനകാലേ ച കായപരിഹാരികാ ഹോതി, ഉച്ഛുച്ഛേദനനാളികേരാദിതച്ഛനകാലേ കുച്ഛിപരിഹാരികാ. സൂചിപി ചീവരസിബ്ബനകാലേ കായപരിഹാരികാ ഹോതി, പൂവം വാ ഫലം വാ വിജ്ഝിത്വാ ഖാദനകാലേ കുച്ഛിപരിഹാരികാ. കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ വിചരണകാലേ കായപരിഹാരികം, ഉച്ഛുആദീനി ബന്ധിത്വാ ഗഹണകാലേ കുച്ഛിപരിഹാരികം. പരിസ്സാവനം തേന ഉദകം പരിസ്സാവേത്വാ ന്ഹാനകാലേ സേനാസനപരിഭണ്ഡകരണകാലേ ച കായപരിഹാരികം, പാനീയപാനകപരിസ്സാവനകാലേ തേനേവ തിലതണ്ഡുലപുഥുകാദീനി ഗഹേത്വാ ഖാദനകാലേ ച കുച്ഛിപരിഹാരികം. അയം താവ അട്ഠപരിക്ഖാരികസ്സ പരിക്ഖാരമത്താ.

നവപരിക്ഖാരികസ്സ പന സേയ്യം പവിസന്തസ്സ തത്രട്ഠകപച്ചത്ഥരണം വാ കുഞ്ചികാ വാ വട്ടതി. ദസപരിക്ഖാരികസ്സ നിസീദനം വാ ചമ്മഖണ്ഡം വാ വട്ടതി. ഏകാദസപരിക്ഖാരികസ്സ കത്തരയട്ഠി വാ തേലനാളികാ വാ വട്ടതി. ദ്വാദസപരിക്ഖാരികസ്സ ഛത്തം വാ ഉപാഹനം വാ വട്ടതി. ഏതേസു ച അട്ഠപരിക്ഖാരികോവ സന്തുട്ഠോ, ഇതരേ അസന്തുട്ഠാ മഹിച്ഛാ മഹാഭാരാതി ന വത്തബ്ബാ. ഏതേപി അപ്പിച്ഛാവ സന്തുട്ഠാവ സുഭരാവ സല്ലഹുകവുത്തിനോവ. ഭഗവാ പന ന ഇമം സുത്തം തേസം വസേന കഥേസി, അട്ഠപരിക്ഖാരികസ്സ വസേന കഥേസി. സോ ഹി ഖുദ്ദകവാസിഞ്ച സൂചിഞ്ച പരിസ്സാവനേ പക്ഖിപിത്വാ പത്തസ്സ അന്തോ ഠപേത്വാ പത്തം അംസകൂടേ ലഗ്ഗേത്വാ തിചീവരം കായപ്പടിബദ്ധം കത്വാ യേനിച്ഛകം സുഖം പക്കമതി, പടിനിവത്തിത്വാ ഗഹേതബ്ബം നാമസ്സ ന ഹോതി. ഇതി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സല്ലഹുകവുത്തിതം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേനാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കായപരിഹാരികേനാതി കായപരിഹരണമത്തകേന. കുച്ഛിപരിഹാരികേനാതി കുച്ഛിപരിഹരണമത്തകേന. സമാദായേവ പക്കമതീതി തം അട്ഠപരിക്ഖാരമത്തകം സബ്ബം ഗഹേത്വാവ കായപ്പടിബദ്ധം കത്വാവ ഗച്ഛതി, ‘‘മമ വിഹാരോ പരിവേണം ഉപട്ഠാകോ’’തിസ്സ സങ്ഗോ വാ ബന്ധോ വാ ന ഹോതി. സോ ജിയാ മുത്തോ സരോ വിയ, യൂഥാ അപക്കന്തോ മത്തഹത്ഥീ വിയ ഇച്ഛിതിച്ഛിതം സേനാസനം, വനസണ്ഡം, രുക്ഖമൂലം, നവം പബ്ഭാരം പരിഭുഞ്ജന്തോ ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, സബ്ബിരിയാപഥേസു ഏകോ അദുതിയോ.

‘‘ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതി,

സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേന;

പരിസ്സയാനം സഹിതാ അഛമ്ഭീ,

ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. (സു. നി. ൪൨; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസോ ൧൨൮) –

ഏവം വണ്ണിതം ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പതം ആപജ്ജതി.

ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ സാധേന്തോ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ പക്ഖീ സകുണോതി പക്ഖയുത്തോ സകുണോ. ഡേതീതി ഉപ്പതതി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – സകുണാ നാമ ‘‘അസുകസ്മിം പദേസേ രുക്ഖോ പരിപക്കഫലോ’’തി ഞത്വാ നാനാദിസാഹി ആഗന്ത്വാ നഖപക്ഖതുണ്ഡാദീഹി തസ്സ ഫലാനി വിജ്ഝന്താ വിധുനന്താ ഖാദന്തി, ‘‘ഇദം അജ്ജതനായ, ഇദം സ്വാതനായ ഭവിസ്സതീ’’തി നേസം ന ഹോതി. ഫലേ പന ഖീണേ നേവ രുക്ഖസ്സ ആരക്ഖം ഠപേന്തി, ന തത്ഥ പക്ഖം വാ പത്തം വാ നഖം വാ തുണ്ഡം വാ ഠപേന്തി, അഥ ഖോ തസ്മിം രുക്ഖേ അനപേക്ഖാ ഹുത്വാ യോ യം ദിസാഭാഗം ഇച്ഛതി, സോ തേന സപത്തഭാരോവ ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവമേവ അയം ഭിക്ഖു നിസ്സങ്ഗോ നിരപേക്ഖോയേവ പക്കമതി, സമാദായേവ പക്കമതി. അരിയേനാതി നിദ്ദോസേന. അജ്ഝത്തന്തി സകേ അത്തഭാവേ. അനവജ്ജസുഖന്തി നിദ്ദോസസുഖം.

സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം പസ്സിത്വാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൫) വുത്തം. അബ്യാസേകസുഖന്തി കിലേസേഹി അനാസിത്തസുഖം, അവികിണ്ണസുഖന്തിപി വുത്തം. ഇന്ദ്രിയസംവരസുഖം ഹി ദിട്ഠാദീസു ദിട്ഠമത്താദിവസേന പവത്തതായ അവികിണ്ണം ഹോതി.

സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേതി സോ മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം സംവരേന സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഇമേസു അഭിക്കന്തപടിക്കന്താദീസു സത്തസു ഠാനേസു സതിസമ്പജഞ്ഞവസേന സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. തത്ഥ അഭിക്കന്തന്തി പുരതോ ഗമനം. പടിക്കന്തന്തി പച്ഛാഗമനം.

സമ്പജാനകാരീ ഹോതീതി സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം, സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം, ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം, അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി ഇമേസം ചതുന്നം സതിസമ്പയുത്താനം സമ്പജഞ്ഞാനം വസേന സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വായേവ താനി അഭിക്കന്തപടിക്കന്താനി കരോതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ഇച്ഛന്തേന ദീഘനികായേ സാമഞ്ഞഫലവണ്ണനാതോ വാ മജ്ഝിമനികായേ സതിപട്ഠാനവണ്ണനാതോ വാ ഗഹേതബ്ബോ.

സോ ഇമിനാ ചാതിആദിനാ കിം ദസ്സേതി? അരഞ്ഞവാസസ്സ പച്ചയസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. യസ്സ ഹി ഇമേ ചത്താരോ പച്ചയാ നത്ഥി, തസ്സ അരഞ്ഞവാസോ ന ഇജ്ഝതി, തിരച്ഛാനഗതേഹി വാ വനചരകേഹി വാ സദ്ധിം വത്ഥബ്ബതം ആപജ്ജതി. അരഞ്ഞേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ‘‘കിം ഏവരൂപസ്സ പാപഭിക്ഖുനോ അരഞ്ഞവാസേനാ’’തി ഭേരവസദ്ദം സാവേന്തി, ഹത്ഥേഹി സീസം പഹരിത്വാ പലായനാകാരം കരോന്തി. ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച പാപകമ്മമകാസീ’’തി അയസോ പത്ഥരതി. യസ്സ പനേതേ ചത്താരോ പച്ചയാ അത്ഥി, തസ്സ അരഞ്ഞവാസോ ഇജ്ഝതി. സോ ഹി അത്തനോ സീലം പച്ചവേക്ഖന്തോ കിഞ്ചി കാളകം വാ തിലകം വാ അപസ്സന്തോ പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ തം ഖയതോ വയതോ സമ്മസന്തോ അരിയഭൂമിം ഓക്കമതി. അരഞ്ഞേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ അത്തമനാ വണ്ണം ഭാസന്തി. ഇതിസ്സ ഉദകേ പക്ഖിത്തതേലബിന്ദു വിയ യസോ വിത്ഥാരികോ ഹോതി.

തത്ഥ വിവിത്തന്തി സുഞ്ഞം, അപ്പസദ്ദം, അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി അത്ഥോ. ഏതദേവ ഹി സന്ധായ വിഭങ്ഗേ ‘‘വിവിത്തന്തി സന്തികേ ചേപി സേനാസനം ഹോതി, തഞ്ച അനാകിണ്ണം ഗഹട്ഠേഹി പബ്ബജിതേഹി, തേന തം വിവിത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൬) വുത്തം. സേതി ചേവ ആസതി ച ഏത്ഥാതി സേനാസനം. മഞ്ചപീഠാനമേതം അധിവചനം. തേനാഹ – ‘‘സേനാസനന്തി മഞ്ചോപി സേനാസനം, പീഠമ്പി, ഭിസിപി, ബിമ്ബോഹനമ്പി, വിഹാരോപി, അഡ്ഢയോഗോപി, പാസാദോപി, ഹമ്മിയമ്പി, ഗുഹാപി, അട്ടോപി, മാളോപി, ലേണമ്പി, വേളുഗുമ്ബോപി, രുക്ഖമൂലമ്പി, മണ്ഡപോപി സേനാസനം, യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തി, സബ്ബമേതം സേനാസന’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൭). അപിച വിഹാരോ, അഡ്ഢയോഗോ, പാസാദോ, ഹമ്മിയം, ഗുഹാതി ഇദം വിഹാരസേനാസനം നാമ. മഞ്ചോ, പീഠം, ഭിസി, ബിമ്ബോഹനന്തി ഇദം മഞ്ചപീഠസേനാസനം നാമ. ചിമിലികാ, ചമ്മഖണ്ഡോ, തിണസന്ഥാരോ, പണ്ണസന്ഥാരോതി ഇദം സന്ഥതസേനാസനം നാമ. യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തീതി ഏതം ഓകാസസേനാസനം നാമാതി ഏവം ചതുബ്ബിധം സേനാസനം ഹോതി. തം സബ്ബമ്പി സേനാസനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവ.

ഇമസ്സ പന സകുണസദിസസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുച്ഛവികം ദസ്സേന്തോ അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അരഞ്ഞന്തി ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) ‘‘ഇദം ഭിക്ഖുനീനം വസേന ആഗതം അരഞ്ഞം. ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) ഇദം പന ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപം. തസ്സ ലക്ഖണം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ധുതങ്ഗനിദ്ദേസേ വുത്തം. രുക്ഖമൂലന്തി യംകിഞ്ചി സീതച്ഛായം വിവിത്തം രുക്ഖമൂലം. പബ്ബതന്തി സേലം. തത്ഥ ഹി ഉദകസോണ്ഡീസു ഉദകകിച്ചം കത്വാ സീതായ രുക്ഖച്ഛായായ നിസിന്നസ്സ നാനാദിസാസു ഖായമാനാസു സീതേന വാതേന ബീജിയമാനസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. കന്ദരന്തി കം വുച്ചതി ഉദകം, തേന ദാരിതം ഉദകഭിന്നം പബ്ബതപദേസം, യം നിതമ്ബന്തിപി നദീനികുഞ്ജന്തിപി വദന്തി. തത്ഥ ഹി രജതപട്ടസദിസാ വാലികാ ഹോതി, മത്ഥകേ മണിവിതാനം വിയ വനഗഹനം, മണിക്ഖന്ധസദിസം ഉദകം സന്ദതി. ഏവരൂപം കന്ദരം ഓരുയ്ഹ പാനീയം പിവിത്വാ ഗത്താനി സീതാനി കത്വാ വാലികം ഉസ്സാപേത്വാ പംസുകൂലചീവരം പഞ്ഞാപേത്വാ നിസിന്നസ്സ സമണധമ്മം കരോതോ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. ഗിരിഗുഹന്തി ദ്വിന്നം പബ്ബതാനം അന്തരം, ഏകസ്മിംയേവ വാ ഉമങ്ഗസദിസം മഹാവിവരം. സുസാനലക്ഖണം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൪) വുത്തം. വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസന്തി ന വപന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തിആദി. അബ്ഭോകാസന്തി അച്ഛന്നം. ആകങ്ഖമാനോ പനേത്ഥ ചീവരകുടിം കത്വാ വസതി. പലാലപുഞ്ജന്തി പലാലരാസിം. മഹാപലാലപുഞ്ജതോ ഹി പലാലം നിക്കഡ്ഢിത്വാ പബ്ഭാരലേണസദിസേ ആലയേ കരോന്തി, ഗച്ഛഗുമ്ബാദീനമ്പി ഉപരി പലാലം പക്ഖിപിത്വാ ഹേട്ഠാ നിസിന്നാ സമണധമ്മം കരോന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

പച്ഛാഭത്തന്തി ഭത്തസ്സ പച്ഛതോ. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോതി പിണ്ഡപാതപരിയേസനതോ പടിക്കന്തോ. പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം. ആഭുജിത്വാതി ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉപരിമസരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാ. ഏവഞ്ഹി നിസിന്നസ്സ ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി ന പണമന്തി. അഥസ്സ യാ തേസം പണമനപച്ചയാ ഖണേ ഖണേ വേദനാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. താസു ന ഉപ്പജ്ജമാനാസു ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം ന പരിപതതി, വുദ്ധിം ഫാതിം ഉപഗച്ഛതി. പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപയിത്വാ, മുഖസമീപേ വാ കത്വാതി അത്ഥോ. തേനേവ വിഭങ്ഗേ വുത്തം – ‘‘അയം സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി സൂപട്ഠിതാ നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ. തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (വിഭ. ൫൩൭). അഥ വാ ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ. സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ. തേന വുച്ചതി – ‘പരിമുഖം സതി’’’ന്തി ഏവം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൬൪) വുത്തനയേന പനേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്രായം സങ്ഖേപോ ‘‘പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം സതിം കത്വാ’’തി.

അഭിജ്ഝം ലോകേതി ഏത്ഥ ലുജ്ജന-പലുജ്ജനട്ഠേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ലോകോ. തസ്മാ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു രാഗം പഹായ കാമച്ഛന്ദം വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. വിഗതാഭിജ്ഝേനാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീനത്താ വിഗതാഭിജ്ഝേന, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസദിസേനാതി അത്ഥോ. അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതീതി അഭിജ്ഝാതോ ചിത്തം പരിമോചേതി, യഥാ നം സാ മുഞ്ചതി ചേവ മുഞ്ചിത്വാ ച ന പുന ഗണ്ഹാതി, ഏവം കരോതീതി അത്ഥോ. ബ്യാപാദപദോസം പഹായാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ബ്യാപജ്ജതി ഇമിനാ ചിത്തം പൂതികുമ്മാസാദയോ വിയ പുരിമപകതിം പജഹതീതി ബ്യാപാദോ. വികാരപ്പത്തിയാ പദുസ്സതി, പരം വാ പദൂസേതി വിനാസേതീതി പദോസോ. ഉഭയമ്പേതം കോധസ്സേവ അധിവചനം. ഥിനം ചിത്തഗേലഞ്ഞം, മിദ്ധം ചേതസികഗേലഞ്ഞം. ഥിനഞ്ച മിദ്ധഞ്ച ഥിനമിദ്ധം. ആലോകസഞ്ഞീതി രത്തിമ്പി ദിവാപി ദിട്ഠആലോകസഞ്ജാനനസമത്ഥായ വിഗതനീവരണായ പരിസുദ്ധായ സഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. സതോ സമ്പജാനോതി സതിയാ ച ഞാണേന ച സമന്നാഗതോ. ഇദം ഉഭയം ആലോകസഞ്ഞായ ഉപകാരകത്താ വുത്തം. ഉദ്ധച്ചഞ്ച കുക്കുച്ചഞ്ച ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം. തിണ്ണവിചികിച്ഛോതി വിചികിച്ഛം തരിത്വാ അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ. ‘‘കഥമിദം കഥമിദ’’ന്തി ഏവം നപ്പവത്തതീതി അകഥംകഥീ. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി അനവജ്ജേസു ധമ്മേസു. ‘‘ഇമേ നു ഖോ കുസലാ, കഥമിമേ കുസലാ’’തി ഏവം ന വിചികിച്ഛതി ന കങ്ഖതീതി അത്ഥോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. ഇമേസു പന നീവരണേസു വചനത്ഥലക്ഖണാദിഭേദതോ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൭൧-൭൨) വുത്തം. പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേതി യസ്മാ ഇമേ പഞ്ച നീവരണാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനുപ്പന്നായ ലോകിയലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തി, ഉപ്പന്നാപി അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച വാ അഭിഞ്ഞാ ഉച്ഛിന്ദിത്വാ പാതേന്തി. തസ്മാ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാതി വുച്ചന്തി. വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാനി.

ഇമേ ആസവാതിആദി അപരേനാപി പരിയായേന ചതുസച്ചപ്പകാസനത്ഥം വുത്തം. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീതി ഏത്താവതാ ഹേട്ഠാ തീഹി അങ്ഗേഹി ബാഹിരസമയസ്സ നിപ്ഫലഭാവം ദസ്സേത്വാ ചതുത്ഥേന അങ്ഗേന അത്തനോ സാസനസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവം പകാസേത്വാ ദേസനായ അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹി. ഇദാനി ദേസനം അപ്പേന്തോ ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

൯. തണ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൯. നവമേ ജാലിനിന്തി ജാലസദിസം. യഥാ ഹി ജാലം സമന്തതോ സംസിബ്ബിതം ആകുലബ്യാകുലം, ഏവം തണ്ഹാപീതി ജാലസദിസത്താ ജാലിനീതി വുത്താ. തയോ വാ ഭവേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതായ ഏതിസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ അത്തനോ കോട്ഠാസഭൂതം ജാലം അത്ഥീതിപി ജാലിനീ. സരിതന്തി തത്ഥ തത്ഥ സരിത്വാ സംസരിത്വാ ഠിതം. വിസടന്തി പത്ഥടം വിക്ഖിത്തം. വിസത്തികന്തി തത്ഥ തത്ഥ വിസത്തം ലഗ്ഗം ലഗിതം. അപിച ‘‘വിസമൂലാതി വിസത്തികാ. വിസഫലാതി വിസത്തികാ’’തിആദിനാപി (മഹാനി. ൩; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൨൨) നയേനേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉദ്ധസ്തോതി ഉപരി ധംസിതോ. പരിയോനദ്ധോതി സമന്താ വേഠിതോ. തന്താകുലകജാതോതി തന്തം വിയ ആകുലജാതോ. യഥാ നാമ ദുന്നിക്ഖിത്തം മൂസികച്ഛിന്നം പേസകാരാനം തന്തം തഹിം തഹിം ആകുലം ഹോതി, ‘‘ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂല’’ന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം ഹോതി, ഏവം സത്താ ഇമായ തണ്ഹായ പരിയോനദ്ധാ ആകുലബ്യാകുലാ ന സക്കോന്തി അത്തനോ നിസ്സരണമഗ്ഗം ഉജും കാതും. ഗുലാഗുണ്ഠികജാതോതി ഗുലാഗുണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജിയസുത്തം. ഗുലാ നാമ സകുണികാ, തസ്സാ കുലാവകോതിപി ഏകേ. യഥാ തദുഭയമ്പി ആകുലം അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരന്തി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം. മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതോതി മുഞ്ജതിണം വിയ പബ്ബജതിണം വിയ ച ഭൂതോ, താദിസോ ജാതോ. യഥാ താനി തിണാനി കോട്ടേത്വാ കതരജ്ജും ജിണ്ണകാലേ കത്ഥചി പതിതം ഗഹേത്വാ തേസം തിണാനം ‘‘ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂല’’ന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം. തമ്പി ച പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാ ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ബോധിസത്തേ അഞ്ഞോ സത്തോ അത്തനോ ധമ്മതായ തണ്ഹാജാലം പദാലേത്വാ അത്തനോ നിസ്സരണമഗ്ഗം ഉജും കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ഏവമയം ലോകോ തണ്ഹാജാലേന പരിയോനദ്ധോ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി. തത്ഥ അപായോതി നിരയ-തിരച്ഛാനയോനി-പേത്തിവിസയ-അസുരകായാ. സബ്ബേപി ഹി തേ വഡ്ഢിസങ്ഖാതസ്സ ആയസ്സ അഭാവതോ അപായാതി വുച്ചന്തി. തഥാ ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോ ദുഗ്ഗതി. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോ. ഇതരോ പന –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതി.

തം സബ്ബം നാതിവത്തതി നാതിക്കമതി, അഥ ഖോ ചുതിതോ പടിസന്ധിം പടിസന്ധിതോ ചുതിന്തി ഏവം പുനപ്പുനം ചുതിപടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹമാനോ തീസു ഭവേസു ചതൂസു യോനീസു പഞ്ചസു ഗതീസു സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു നവസു സത്താവാസേസു മഹാസമുദ്ദേ വാതക്ഖിത്തനാവാ വിയ യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയ ച പരിബ്ഭമതിയേവ.

അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായാതി അജ്ഝത്തികം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ. ഇദഞ്ഹി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. ബാഹിരസ്സ ഉപാദായാതി ബാഹിരം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ, ഇദമ്പി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. അസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, സതീതി, ഭിക്ഖവേ, യദേതം അജ്ഝത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമൂഹഗ്ഗാഹതോ അസ്മീതി ഹോതി, തസ്മിം സതീതി അത്ഥോ. ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതീതിആദീസു പന ഏവം സമൂഹതോ അഹന്തി ഗഹണേ സതി തതോ അനുപനിധായ ച ഉപനിധായ ചാതി ദ്വിധാ ഗഹണം ഹോതി. തത്ഥ അനുപനിധായാതി അഞ്ഞം ആകാരം അനുപഗമ്മ സകഭാവമേവ ആരമ്മണം കത്വാ ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതി, ഖത്തിയാദീസു ഇദംപകാരോ അഹന്തി ഏവം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം താവ അനുപനിധായ ഗഹണം. ഉപനിധായ ഗഹണം പന ദുവിധം ഹോതി സമതോ ച അസമതോ ച. തം ദസ്സേതും ഏവംസ്മീതി അഞ്ഞഥാസ്മീതി ച വുത്തം. തത്ഥ ഏവംസ്മീതി ഇദം സമതോ ഉപനിധായ ഗഹണം, യഥായം ഖത്തിയോ യഥായം ബ്രാഹ്മണോ, ഏവമഹമ്പീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഇദം പന അസമതോ ഗഹണം, യഥായം ഖത്തിയോ യഥായം ബ്രാഹ്മണോ, തതോ അഞ്ഞഥാ അഹം, ഹീനോ വാ അധികോ വാതി അത്ഥോ. ഇമാനി താവ പച്ചുപ്പന്നവസേന ചത്താരി തണ്ഹാവിചരിതാനി.

അസസ്മീതി സതസ്മീതി ഇമാനി പന ദ്വേ യസ്മാ അത്ഥീതി അസം, നിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. സീദതീതി സതം, അനിച്ചസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മാ സസ്സതുച്ഛേദവസേന വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഇതോ പരാനി സന്തി ഏവമാദീനി ചത്താരി സംസയപരിവിതക്കവസേന വുത്താനി. സന്തി ഹോതീതി ഏവമാദീസു അഹം സിയന്തി ഹോതീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അധിപ്പായോ പനേത്ഥ പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. അപിഹം സന്തിആദീനി പന ചത്താരി അപി നാമ അഹം ഭവേയ്യന്തി ഏവം പത്ഥനാകപ്പനവസേന വുത്താനി. താനിപി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഭവിസ്സന്തിആദീനി പന ചത്താരി അനാഗതവസേന വുത്താനി. തേസമ്പി പുരിമചതുക്കേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമേതേ –

‘‘ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ സീസഞ്ഞേ, ചത്താരോ സീസമൂലകാ;

തയോ തയോതി ഏതാനി, അട്ഠാരസ വിഭാവയേ.

ഏതേസു ഹി അസസ്മി, സതസ്മീതി ഏതേ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ നാമ. അസ്മി, സന്തി, അപിഹം സന്തി, ഭവിസ്സന്തി ഏതേ ചത്താരോ സുദ്ധസീസാ ഏവ. ഇത്ഥസ്മീതിആദയോ തയോ തയോതി ദ്വാദസ സീസമൂലകാ നാമാതി ഏവമേതേ ദ്വേ ദിട്ഠിസീസാ ചത്താരോ സുദ്ധസീസാ ദ്വാദസ സീസമൂലകാതി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. ഇമാനി താവ അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി. ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ തണ്ഹാവിചരിതേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാതി ഇമിനാ രൂപേന വാ…പേ… വിഞ്ഞാണേന വാതി ഏസ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. സേസം താദിസമേവ.

ഇതി ഏവരൂപാനി അതീതാനി ഛത്തിംസാതി ഏകമേകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അതീതേ അദ്ധനി ഛത്തിംസ. അനാഗതാനി ഛത്തിംസാതി ഏകമേകസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ ച അനാഗതേ അദ്ധനി ഛത്തിംസ. പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി ഏകസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാസമ്ഭവതോ ബഹൂനം വാ പച്ചുപ്പന്നേ അദ്ധനി ഛത്തിംസാവ. സബ്ബസത്താനം പന നിയമേനേവ അതീതേ അദ്ധനി ഛത്തിംസ, അനാഗതേ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛത്തിംസ. അനന്താ ഹി അസദിസതണ്ഹാമാനദിട്ഠിഭേദാ സത്താ. അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതം ഹോന്തീതി ഏത്ഥ പന അട്ഠസതസങ്ഖാതം തണ്ഹാവിചരിതം ഹോതീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൦. പേമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൦. ദസമേ ന ഉസ്സേനേതീതി ദിട്ഠിവസേന ന ഉക്ഖിപതി. ന പടിസേനേതീതി പടിവിരുദ്ധോ ഹുത്വാ കലഹഭണ്ഡനവസേന ന ഉക്ഖിപതി. ന ധൂപായതീതി അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ തണ്ഹാവിചരിതവസേന ന ധൂപായതി. ന പജ്ജലതീതി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ തണ്ഹാവിചരിതവസേന ന പജ്ജലതി. ന സമ്പജ്ഝായതീതി അസ്മിമാനവസേന ന സമ്പജ്ഝായതി. സേസം പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

മഹാവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.