(൧൯) ൪. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. യോധാജീവസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ഠാനകുസലോതി യേന ഠാനേന ഠിതോ അവിരാധേത്വാ വിജ്ഝിതും സക്കോതി, തസ്മിം ഠാനേ കുസലോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨. പാടിഭോഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ദുതിയേ നത്ഥി കോചി പാടിഭോഗോതി അഹം തേ പാടിഭോഗോതി ഏവം പാടിഭോഗോ ഭവിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ജരാധമ്മന്തി ജരാസഭാവം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൩. സുതസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. തതിയേ നത്ഥി തതോ ദോസോതി തസ്മിം ദോസോ നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

൪. അഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. ചതുത്ഥേ കിച്ഛാജീവിതകാരണട്ഠേന രോഗോവ രോഗാതങ്കോ നാമ. ഫുട്ഠസ്സാതി തേന രോഗാതങ്കേന സമന്നാഗതസ്സ. ഉരത്താളിം കന്ദതീതി ഉരം താളേത്വാ രോദതി. അകതകല്യാണോതിആദീസു കല്യാണം വുച്ചതി പുഞ്ഞകമ്മം, തം അകതം ഏതേനാതി അകതകല്യാണോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. പുഞ്ഞകമ്മമേവ ഹി കോസല്ലസമ്ഭൂതത്താ കുസലം, ഭീതസ്സ പരിത്തായകത്താ ഭീരുത്താണന്തി വുച്ചതി. കതപാപോതിആദീസു പാപം വുച്ചതി ലാമകം അകുസലകമ്മം. ലുദ്ദന്തി കക്ഖളകമ്മം. കിബ്ബിസന്തി സമലം അപരിസുദ്ധകമ്മം. കങ്ഖീ ഹോതീതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേസു ചേവ സിക്ഖായ ച പുബ്ബന്തേ ച അപരന്തേ ച പുബ്ബന്താപരന്തേ ച പടിച്ചസമുപ്പാദേ ചാതി അട്ഠസു ഠാനേസു കങ്ഖായ സമന്നാഗതോ ഹോതി. വിചികിച്ഛീതി വിചികിച്ഛായ സമന്നാഗതോ സാസനസദ്ധമ്മേ ന നിട്ഠം ഗതോ, ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന നിട്ഠം ഗന്തും ന സക്കോതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൫. ബ്രാഹ്മണസച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. പഞ്ചമേ ബ്രാഹ്മണസച്ചാനീതി ബ്രാഹ്മണാനം സച്ചാനി തഥാനി. സോ തേന ന സമണോതി മഞ്ഞതീതി സോ ഖീണാസവോ തേന സച്ചേന ‘‘അഹം സമണോ’’തി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി ന മഞ്ഞതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യദേവ തത്ഥ സച്ചം, തദഭിഞ്ഞായാതി യം തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ പാണാ അവജ്ഝാ’’തി പടിപത്തിയാ സച്ചം തഥം അവിപരീതം. ഇമിനാ വചീസച്ചം അബ്ഭന്തരം കത്വാ പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനം ദസ്സേതി. തദഭിഞ്ഞായാതി തം ഉഭയമ്പി അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ ജാനിത്വാ. അനുദ്ദയായ അനുകമ്പായ പടിപന്നോ ഹോതീതി അനുദ്ദയത്ഥായ ച അനുകമ്പത്ഥായ ച യാ പടിപദാ, തം പടിപന്നോ ഹോതി, പൂരേത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. സേസപടിപദാസുപി ഏസേവ നയോ.

സബ്ബേ കാമാതി സബ്ബേ വത്ഥുകാമകിലേസകാമാ. ഇതി വദം ബ്രാഹ്മണോ സച്ചമാഹാതി ഏവമ്പി വദന്തോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ സച്ചമേവ ആഹ. സബ്ബേ ഭവാതി കാമഭവാദയോ തയോപി. നാഹം ക്വചനീതി ഏത്ഥ പന ചതുക്കോടികസുഞ്ഞതാ കഥിതാ. അയഞ്ഹി ‘‘നാഹം ക്വചനീ’’തി ക്വചി അത്താനം ന പസ്സതി, കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിന്തി അത്തനോ അത്താനം കസ്സചി പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതി, ഭാതിട്ഠാനേ ഭാതരം, സഹായട്ഠാനേ സഹായം, പരിക്ഖാരട്ഠാനേ വാ പരിക്ഖാരം മഞ്ഞിത്വാ ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ന ച മമ ക്വചനീതി ഏത്ഥ മമസദ്ദം താവ ഠപേത്വാ ‘‘ന ച ക്വചനി പരസ്സ ച അത്താനം ക്വചി ന പസ്സതീ’’തി അയമത്ഥോ. ഇദാനി ‘‘മമസദ്ദം ആഹരിത്വാ മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനം നത്ഥീ’’തി സോ പരസ്സ അത്താ മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനഭാവേ അത്ഥീതി ന പസ്സതി, അത്തനോ ഭാതിട്ഠാനേ ഭാതരം, സഹായട്ഠാനേ സഹായം, പരിക്ഖാരട്ഠാനേ വാ പരിക്ഖാരന്തി കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ പരസ്സ അത്താനം ഇമിനാ കിഞ്ചനഭാവേന ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏവമയം യസ്മാ നേവ കത്ഥചി അത്താനം പസ്സതി, ന തം പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതി, ന പരസ്സ അത്താനം പസ്സതി, ന പരസ്സ അത്താനം അത്തനോ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതീതി. ഇതി വദം ബ്രാഹ്മണോതി ഏവം ചതുക്കോടികം സുഞ്ഞതം വദന്തോപി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ പടിപദായ സമ്മാ പടിവിദ്ധത്താ സച്ചമേവ ആഹ, ന മുസാതി സബ്ബേസുപി വാരേസു മഞ്ഞനാനം പഹീനത്തായേവ ന മഞ്ഞതീതി ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആകിഞ്ചഞ്ഞംയേവ പടിപദന്തി കിഞ്ചനഭാവവിരഹിതം നിപ്പലിബോധം നിഗ്ഗഹണമേവ പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി പൂരേത്വാ ഠിതോ.

ഇമാനി ഖോ പരിബ്ബാജകാ ചത്താരി ബ്രാഹ്മണസച്ചാനി മയാ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദിതാനീതി യാനി തുമ്ഹേ ഭോവാദിബ്രാഹ്മണാനം സച്ചാനി വദേഥ, തേഹി അഞ്ഞാനി മയാ ഇമാനി ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണസ്സ ചത്താരി സച്ചാനി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സോളസവിധേന കിച്ചേന ജാനിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ പവേദിതാനി ദേസിതാനി ജോതിതാനീതി അത്ഥോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതൂസുപി ഠാനേസു ഖീണാസവസ്സ വചീസച്ചമേവ കഥിതന്തി.

൬. ഉമ്മഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. ഛട്ഠേ പരികസ്സതീതി ആകഡ്ഢിയതി. ഉമ്മഗ്ഗോതി ഉമ്മുജ്ജനം, പഞ്ഞാഗമനന്തി അത്ഥോ. പഞ്ഞാ ഏവ വാ ഉമ്മുജ്ജനട്ഠേന ഉമ്മഗ്ഗോതി വുച്ചതി. സാവ പടിഭാനട്ഠേന പടിഭാനം. ചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നസ്സ വസം ഗച്ഛതീതി യേ ചിത്തസ്സ വസം ഗച്ഛന്തി, തേസംയേവേത്ഥ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായാതി അത്ഥഞ്ച പാളിഞ്ച ജാനിത്വാ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതീതി ലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനുച്ഛവികധമ്മം സഹ സീലേന പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി. നിബ്ബേധികപഞ്ഞോതി നിബ്ബിജ്ഝനകപഞ്ഞോ. ഇദം ദുക്ഖന്തി ഠപേത്വാ തണ്ഹം സേസം തേഭൂമകക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖന്തി സുതം ഹോതി. പഞ്ഞായാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ. അയം ദുക്ഖസമുദയോതി വട്ടമൂലകതണ്ഹാ തസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമുദയോതി സുതം ഹോതി. ഇമിനാ ഉപായേന സേസദ്വയേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേന അരഹത്തഫലം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൭. വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. സത്തമേ തോദേയ്യസ്സാതി തുദിഗാമവാസികസ്സ. പരിസതീതി സന്നിപതിതായ പരിസായ. പരൂപാരമ്ഭം വത്തേന്തീതി പരഗരഹം പവത്തേന്തി കഥേന്തി. ബാലോ അയം രാജാതിആദി യം തേ ഉപാരമ്ഭം വത്തേന്തി, തസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സമണേ രാമപുത്തേതി ഉദകേ രാമപുത്തേ. അഭിപ്പസന്നോതി അതിക്കമ്മ പസന്നോ. പരമനിപച്ചകാരന്തി ഉത്തമനിപാതകിരിയം നീചവുത്തിം. പരിഹാരകാതി പരിചാരകാ. യമകോതിആദീനി തേസം നാമാനി. തേസു ഹി ഏകോ യമകോ നാമ, ഏകോ മോഗ്ഗല്ലോ നാമ, ഏകോ ഉഗ്ഗോ നാമ, ഏകോ നാവിന്ദകീ നാമ, ഏകോ ഗന്ധബ്ബോ നാമ, ഏകോ അഗ്ഗിവേസ്സോ നാമ. ത്യാസ്സുദന്തി ഏത്ഥ അസ്സുദന്തി നിപാതമത്തം, തേ അത്തനോ പരിസതി നിസിന്നേതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന നേതീതി ഇമിനാ കാരണേന അനുനേതി ജാനാപേതി. കരണീയാധികരണീയേസൂതി പണ്ഡിതേഹി കത്തബ്ബകിച്ചേസു ച അതിരേകകത്തബ്ബകിച്ചേസു ച. വചനീയാധിവചനീയേസൂതി വത്തബ്ബേസു ച അതിരേകവത്തബ്ബേസു ച. അലമത്ഥദസതരേഹീതി ഏത്ഥ അത്ഥേ പസ്സിതും സമത്ഥാ അലമത്ഥദസാ, തേ അതിസിത്വാ ഠിതാ അലമത്ഥദസതരാ, തേഹി അലമത്ഥദസതരേഹി. അലമത്ഥദസതരോതി അലമത്ഥദസതായ ഉത്തരിതരോ, ഛേകേഹി ഛേകതരോ പണ്ഡിതേഹി പണ്ഡിതതരോതി പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ. അഥസ്സ തേ പടിപുച്ഛന്താ ഏവം ഭോതിആദിമാഹംസു. ഇതി ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ സപ്പുരിസതായ തം ഏളേയ്യരാജാനമ്പി തസ്സ പരിവാരികേപി ഉദകമ്പി രാമപുത്തം പസംസി. അന്ധോ വിയ ഹി അസപ്പുരിസോ, ചക്ഖുമാ വിയ സപ്പുരിസോ. യഥാ അന്ധോ നേവ അനന്ധം ന അന്ധം പസ്സതി, ഏവം അസപ്പുരിസോ നേവ സപ്പുരിസം ന അസപ്പുരിസം ജാനാതി. യഥാ ചക്ഖുമാ അന്ധമ്പി അനന്ധമ്പി പസ്സതി, ഏവം സപ്പുരിസോ സപ്പുരിസമ്പി അസപ്പുരിസമ്പി ജാനാതി. തോദേയ്യോപി സപ്പുരിസതായ അസപ്പുരിസേ അഞ്ഞാസീതി ഇമമത്ഥവസം പടിച്ച തുട്ഠമാനസോ ബ്രാഹ്മണോ അച്ഛരിയം ഭോ, ഗോതമാതിആദീനി വത്വാ തഥാഗതസ്സ ഭാസിതം അനുമോദിത്വാ പക്കാമി.

൮. ഉപകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൮. അട്ഠമേ ഉപകോതി തസ്സ നാമം. മണ്ഡികാപുത്തോതി മണ്ഡികായ പുത്തോ. ഉപസങ്കമീതി സോ കിര ദേവദത്തസ്സ ഉപട്ഠാകോ, ‘‘കിം നു ഖോ സത്ഥാ മയി അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതേ വണ്ണം കഥേസ്സതി, ഉദാഹു അവണ്ണ’’ന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം ഉപസങ്കമി. ‘‘നേരയികോ ദേവദത്തോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൮) വചനം സുത്വാ സത്ഥാരം ഘട്ടേതുകാമോ ഉപസങ്കമീതിപി വദന്തി. പരൂപാരമ്ഭം വത്തേതീതി പരഗരഹം കഥേതി. സബ്ബോ സോ ന ഉപപാദേതീതി സബ്ബോപി സോ കുസലധമ്മം ന ഉപ്പാദേതി, അത്തനോ വാ വചനം ഉപപാദേതും അനുച്ഛവികം കാതും ന സക്കോതി. അനുപപാദേന്തോ ഗാരയ്ഹോ ഹോതീതി കുസലം ധമ്മം ഉപ്പാദേതും അസക്കോന്തോ അത്തനോ ച വചനം ഉപപന്നം അനുച്ഛവികം കാതും അസക്കോന്തോ ഗാരയ്ഹോ ഹോതി. ഉപവജ്ജോതി ഉപവദിതബ്ബോ ച ഹോതി, വജ്ജേന വാ ഉപേതോ ഹോതി, സദോസോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

അഥ ഭഗവാ തസ്സ വാദം ഗഹേത്വാ തസ്സേവ ഗീവായ പടിമുഞ്ചന്തോ പരൂപാരമ്ഭന്തിആദിമാഹ. ഉമ്മുജ്ജമാനകംയേവാതി ഉദകതോ സീസം ഉക്ഖിപന്തംയേവ. തത്ഥ അപരിമാണാ പദാതിആദീസു തസ്മിം അകുസലന്തി പഞ്ഞാപനേ പദാനിപി അക്ഖരാനിപി ധമ്മദേസനാപി അപരിമാണായേവ. ഇതിപിദം അകുസലന്തി ഇദമ്പി അകുസലം ഇദമ്പി അകുസലം ഇമിനാപി കാരണേന ഇമിനാപി കാരണേന അകുസലന്തി ഏവം അകുസലപഞ്ഞത്തിയം ആഗതാനിപി അപരിമാണാനി. അഥാപി അഞ്ഞേനാകാരേന തഥാഗതോ തം ധമ്മം ദേസേയ്യ, ഏവമ്പിസ്സ ദേസനാ അപരിമാണാ ഭവേയ്യ. യഥാഹ – ‘‘അപരിയാദിന്നാവസ്സ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ, അപരിയാദിന്നം ധമ്മപദബ്യഞ്ജന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൬൧). ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യാവ ധംസീ വതായന്തി യാവ ഗുണധംസീ വത അയം. ലോണകാരദാരകോതി ലോണകാരഗാമദാരകോ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ ഹി നാമ. ആസാദേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതീതി ഘട്ടേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി. അപേഹീതി അപഗച്ഛ, മാ മേ പുരതോ അട്ഠാസി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഗീവായ ഗണ്ഹാപേത്വാ നിക്കഡ്ഢാപേസിയേവാതി.

൯. സച്ഛികരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. നവമേ കായേനാതി നാമകായേന. സച്ഛികരണീയാതി പച്ചക്ഖം കാതബ്ബാ. സതിയാതി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയാ. ചക്ഖുനാതി ദിബ്ബചക്ഖുനാ. പഞ്ഞായാതി ഝാനപഞ്ഞായ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ സച്ഛികാതബ്ബാ, വിപസ്സനാപഞ്ഞായ മഗ്ഗപഞ്ഞാ, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഫലപഞ്ഞാ, ഫലപഞ്ഞായ പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ സച്ഛികാതബ്ബാ, പത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. ആസവാനം ഖയസങ്ഖാതം പന അരഹത്തം പച്ചവേക്ഖണവസേന പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞായ സച്ഛികരണീയം നാമാതി.

൧൦. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. ദസമേ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതന്തി യതോ യതോ അനുവിലോകേതി, തതോ തതോ തുണ്ഹീഭൂതമേവ. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി പടിപത്തിസമ്പന്നേ ഭിക്ഖൂ പസന്നേഹി ചക്ഖൂഹി അനുവിലോകേത്വാ ഉപ്പന്നധമ്മപാമോജ്ജോ ഥോമേതുകാമതായ ആമന്തേസി. അപലാപാതി പലാപരഹിതാ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. സുദ്ധാതി നിമ്മലാ. സാരേ പതിട്ഠിതാതി സീലാദിസാരേ പതിട്ഠിതാ. അലന്തി യുത്തം. യോജനഗണനാനീതി ഏകം യോജനം യോജനമേവ, ദസപി യോജനാനി യോജനാനേവ. തതോ ഉദ്ധം ‘‘യോജനഗണനാനീ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന യോജനസതമ്പി യോജനസഹസ്സമ്പി അധിപ്പേതം. പുടോസേനാപീതി പുടോസം വുച്ചതി പാഥേയ്യം, പാഥേയ്യം ഗഹേത്വാപി ഉപസങ്കമിതും യുത്തമേവാതി അത്ഥോ. പുടംസേനാതിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – പുടോ അംസേ അസ്സാതി പുടംസോ, തേന പുടംസേന, അംസേന പാഥേയ്യപുടം വഹന്തേനാപീതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി ഏവരൂപേഹി ഏവരൂപേഹി ച ഗുണേഹി സമന്നാഗതാ ഏത്ഥ ഭിക്ഖൂ അത്ഥീതി ദസ്സേതും സന്തി ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദേവപ്പത്താതി ഉപപത്തിദേവനിബ്ബത്തകം ദിബ്ബവിഹാരം ദിബ്ബവിഹാരേന ച അരഹത്തം പത്താ. ബ്രഹ്മപ്പത്താതി നിദ്ദോസട്ഠേന ബ്രഹ്മഭാവസാധകം ബ്രഹ്മവിഹാരം ബ്രഹ്മവിഹാരേന ച അരഹത്തം പത്താ. ആനേഞ്ജപ്പത്താതി അനിഞ്ജനഭാവസാധകം ആനേഞ്ജം ആനേഞ്ജേന ച അരഹത്തം പത്താ. അരിയപ്പത്താതി പുഥുജ്ജനഭാവം അതിക്കമ്മ അരിയഭാവം പത്താ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദേവപ്പത്തോ ഹോതീതിആദീസു ഏവം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ ഠത്വാ ചിത്തം വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ദേവപ്പത്തോ നാമ ഹോതി, ചതൂസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു ഠത്വാ ചിത്തം വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ബ്രഹ്മപ്പത്തോ നാമ, ചതൂസു അരൂപജ്ഝാനേസു ഠത്വാ ചിത്തം വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ആനേഞ്ജപ്പത്തോ നാമ. ഇദം ദുക്ഖന്തിആദീഹി ചതൂഹി സച്ചേഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി കഥിതാനി. തസ്മാ ഇമം അരിയധമ്മം പത്തോ ഭിക്ഖു അരിയപ്പത്തോ നാമ ഹോതീതി.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.