(൧൮) ൩. സഞ്ചേതനിയവഗ്ഗോ

൧. ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൧. തതിയസ്സ പഠമേ കായേതി കായദ്വാരേ, കായവിഞ്ഞത്തിയാ സതീതി അത്ഥോ. കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതിആദീസു കായസഞ്ചേതനാ നാമ കായദ്വാരേ ചേതനാ പകപ്പനാ. സാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലവസേന അട്ഠവിധാ, അകുസലവസേന ദ്വാദസവിധാതി വീസതിവിധാ. തഥാ വചീസഞ്ചേതനാ, തഥാ മനോസഞ്ചേതനാ. അപിചേത്ഥ നവ മഹഗ്ഗതചേതനാപി ലബ്ഭന്തി. കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതി കായസഞ്ചേതനാപച്ചയാ. ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖന്തി അട്ഠകുസലകമ്മപച്ചയാ നിയകജ്ഝത്തേ സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, ദ്വാദസഅകുസലകമ്മപച്ചയാ ദുക്ഖം. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. അവിജ്ജാപച്ചയാവാതി അവിജ്ജാകാരണേനേവ. സചേ ഹി അവിജ്ജാ ഛാദയമാനാ പച്ചയോ ഹോതി, ഏവം സന്തേ തീസു ദ്വാരേസു സുഖദുക്ഖാനം പച്ചയഭൂതാ ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി മൂലഭൂതായ അവിജ്ജായ വസേനേതം വുത്തം.

സാമം വാതിആദീസു പരേഹി അനാണത്തോ സയമേവ അഭിസങ്ഖരോന്തോ സാമം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി നാമ. യം പന പരേ സമാദപേത്വാ ആണാപേത്വാ കാരേന്തി, തസ്സ തം കായസങ്ഖാരം പരേ അഭിസങ്ഖരോന്തി നാമ. യോ പന കുസലം കുസലന്തി അകുസലം അകുസലന്തി കുസലവിപാകം കുസലവിപാകോതി അകുസലവിപാകം അകുസലവിപാകോതി ജാനന്തോ കായദ്വാരേ വീസതിവിധം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അയം സമ്പജാനോ അഭിസങ്ഖരോതി നാമ. യോ ഏവം അജാനന്തോ അഭിസങ്ഖരോതി, അയം അസമ്പജാനോ അഭിസങ്ഖരോതി നാമ. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ അസമ്പജാനകമ്മം ഏവം വേദിതബ്ബം – ദഹരദാരകാ ‘‘മാതാപിതൂഹി കതം കരോമാ’’തി ചേതിയം വന്ദന്തി, പുപ്ഫപൂജം കരോന്തി, ഭിക്ഖുസങ്ഘം വന്ദന്തി, തേസം കുസലന്തി അജാനന്താനമ്പി തം കുസലമേവ ഹോതി. തഥാ മിഗപക്ഖിആദയോ തിരച്ഛാനാ ധമ്മം സുണന്തി, സങ്ഘം വന്ദന്തി, ചേതിയം വന്ദന്തി, തേസം ജാനന്താനമ്പി അജാനന്താനമ്പി തം കുസലമേവ ഹോതി. ദഹരദാരകാ പന മാതാപിതരോ ഹത്ഥപാദേഹി പഹരന്തി, ഭിക്ഖൂനം തലസത്തികം ഉഗ്ഗിരന്തി, ദണ്ഡം ഖിപന്തി, അക്കോസന്തി. ഗാവിയോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുബന്ധന്തി, സുനഖാ അനുബന്ധന്തി, ഡംസന്തി, സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ അനുബന്ധന്തി, ജീവിതാ വോരോപേന്തി. തേസം ജാനന്താനമ്പി അജാനന്താനമ്പി അകുസലകമ്മം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി തീസുപി ദ്വാരേസു ആയൂഹനചേതനാ സമോധാനേതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം – കായദ്വാരേ സയംകതമൂലികാ വീസതി ചേതനാ, ആണത്തിമൂലികാ വീസതി, സമ്പജാനമൂലികാ വീസതി, അസമ്പജാനമൂലികാ വീസതീതി അസീതി ചേതനാ ഹോന്തി, തഥാ വചീദ്വാരേ. മനോദ്വാരേ പന ഏകേകസ്മിമ്പി വികപ്പേ ഏകൂനതിംസ കത്വാ സതഞ്ച സോളസ ച ഹോന്തി. ഇതി സബ്ബാപി തീസു ദ്വാരേസു ദ്വേ സതാനി ഛസത്തതി ച ചേതനാ. താ സബ്ബാപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി, തംസമ്പയുത്തോ വേദയിതാകാരോ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ജാനനാകാരോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, കായോ ഉപാദാരൂപം, തസ്സ പച്ചയാ ചതസ്സോ ധാതുയോ ചത്താരി ഭൂതാനീതി ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചം നാമ.

ഇമേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അവിജ്ജാ അനുപതിതാതി ഇമേസു വുത്തപ്പഭേദേസു ചേതനാധമ്മേസു അവിജ്ജാ സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ച അനുപതിതാ. ഏവം വട്ടഞ്ചേവ വട്ടമൂലികാ ച അവിജ്ജാ ദസ്സിതാ ഹോതി.

ഏത്താവതാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഇദാനി ഥുതിം കരോന്തോ അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അസേസവിരാഗനിരോധാതി അസേസവിരാഗേന ചേവ അസേസനിരോധേന ച. സോ കായോ ന ഹോതീതി ഖീണാസവസ്സ കായേന കരണകമ്മം പഞ്ഞായതി, ചേതിയങ്ഗണസമ്മജ്ജനം ബോധിയങ്ഗണസമ്മജ്ജനം അഭിക്കമനം പടിക്കമനം വത്താനുവത്തകരണന്തി ഏവമാദി. കായദ്വാരേ പനസ്സ വീസതി ചേതനാ അവിപാകധമ്മതം ആപജ്ജന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘സോ കായോ ന ഹോതി, യം പച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി. കായദ്വാരപ്പവത്താ ഹി ചേതനാ ഇധ കായോതി അധിപ്പേതാ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഖേത്തന്തിആദീനിപി കുസലാകുസലകമ്മസ്സേവ നാമാനി. തഞ്ഹി വിപാകസ്സ വിരുഹനട്ഠാനട്ഠേന ഖേത്തം, പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു, കാരണട്ഠേന ആയതനം, അധികരണട്ഠേന അധികരണന്തി വുച്ചതി.

ഇതി സത്ഥാ ഏത്തകേന ഠാനേന തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹിതകമ്മം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ കമ്മസ്സ വിപച്ചനട്ഠാനം ദസ്സേതും ചത്താരോമേ ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തഭാവപ്പടിലാഭാതി പടിലദ്ധഅത്തഭാവാ. അത്തസഞ്ചേതനാ കമതീതി അത്തനാ പകപ്പിതചേതനാ വഹതി പവത്തതി.

അത്തസഞ്ചേതനാഹേതു തേസം സത്താനം തമ്ഹാ കായാ ചുതി ഹോതീതിആദീസു ഖിഡ്ഡാപദോസികാ ദേവാ അത്തസഞ്ചേതനാഹേതു ചവന്തി. തേസഞ്ഹി നന്ദനവനചിത്തലതാവനഫാരുസകവനാദീസു ദിബ്ബരതിസമപ്പിതാനം കീളന്താനം പാനഭോജനേ സതി സമ്മുസ്സതി, തേ ആഹാരുപച്ഛേദേന ആതപേ ഖിത്തമാലാ വിയ മിലായന്തി. മനോപദോസികാ ദേവാ പരസഞ്ചേതനാഹേതു ചവന്തി, ഏതേ ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ. തേസു കിര ഏകോ ദേവപുത്തോ ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമീ’’തി സപരിവാരോ രഥേന വീഥിം പടിപജ്ജതി. അഥഞ്ഞോ നിക്ഖമന്തോ തം പുരതോ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭോ, അയം കപണോ അദിട്ഠപുബ്ബം വിയ ഏതം ദിസ്വാ പീതിയാ ഉദ്ധുമാതോ വിയ ഗജ്ജമാനോ വിയ ച ഗച്ഛതീ’’തി കുജ്ഝതി. പുരതോ ഗച്ഛന്തോപി നിവത്തിത്വാ തം കുദ്ധം ദിസ്വാ കുദ്ധാ നാമ സുവിജാനാ ഹോന്തീതി കുദ്ധഭാവമസ്സ ഞത്വാ ‘‘ത്വം കുദ്ധോ മയ്ഹം കിം കരിസ്സസി, അയം സമ്പത്തി മയാ ദാനസീലാദീനം വസേന ലദ്ധാ, ന തുയ്ഹം വസേനാ’’തി പടികുജ്ഝതി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കുദ്ധേ ഇതരോ അകുദ്ധോ രക്ഖതി, ഉഭോസു പന കുദ്ധേസു ഏകസ്സ കോധോ ഇതരസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്സപി കോധോ ഇതരസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ഉഭോ കന്ദന്താനംയേവ ഓരോധാനം ചവന്തി. മനുസ്സാ അത്തസഞ്ചേതനാ ച പരസഞ്ചേതനാ ച ഹേതു ചവന്തി, അത്തസഞ്ചേതനായ ച പരസഞ്ചേതനായ ച ഹേതുഭൂതായ ചവന്തീതി അത്ഥോ. മനുസ്സാ ഹി കുജ്ഝിത്വാ അത്തനാവ അത്താനം ഹത്ഥേഹിപി ദണ്ഡേഹിപി പഹരന്തി, രജ്ജുബന്ധനാദീഹിപി ബന്ധന്തി, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദന്തി, വിസമ്പി ഖാദന്തി, പപാതേപി പതന്തി, ഉദകമ്പി പവിസന്തി, അഗ്ഗിമ്പി പവിസന്തി, പരേപി ദണ്ഡേന വാ സത്ഥനേ വാ പഹരിത്വാ മാരേന്തി. ഏവം തേസു അത്തസഞ്ചേതനാപി പരസഞ്ചേതനാപി കമതി.

കതമേ തേന ദേവാ ദട്ഠബ്ബാതി കതമേ നാമ തേ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാതി അത്ഥോ. തേന വാ അത്തഭാവേന കതമേ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാതിപി അത്ഥോ. കസ്മാ പന ഥേരോ ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, കിം അത്തനാ കഥേതും നപ്പഹോതീതി? പഹോതി, ഇദം പന പദം അത്തനോ സഭാവേന ബുദ്ധവിസയം പഞ്ഹന്തി ഥേരോ ന കഥേസി. തേന ദട്ഠബ്ബാതി തേന അത്തഭാവേന ദട്ഠബ്ബാ. അയം പന പഞ്ഹോ ഹേട്ഠാ കാമാവചരേപി രൂപാവചരേപി ലബ്ഭതി, ഭവഗ്ഗേന പന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കഥിതോ നിപ്പദേസേന കഥിതോ ഹോതീതി ഭഗവതാ ഏവം കഥിതോ.

ആഗന്താരോ ഇത്ഥത്തന്തി ഇത്ഥഭാവം കാമാവചരപഞ്ചക്ഖന്ധഭാവമേവ ആഗന്താരോ, നേവ തത്രൂപപത്തികാ ന ഉപരൂപപത്തികാ ഹോന്തി. അനാഗന്താരോ ഇത്ഥത്തന്തി ഇമം ഖന്ധപഞ്ചകം അനാഗന്താരോ, ഹേട്ഠൂപപത്തികാ ന ഹോന്തി, തത്രൂപപത്തികാ വാ ഉപരൂപപത്തികാ വാ തത്ഥേവ വാ പരിനിബ്ബായിനോ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ഹേട്ഠിമഭവേ നിബ്ബത്താനം വസേന ഉപരൂപപത്തികാ വേദിതബ്ബാ. ഭവഗ്ഗേ പനേതം നത്ഥി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൨. വിഭത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൨. ദുതിയേ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതി പഞ്ചസു അത്ഥേസു പഭേദഗതം ഞാണം. ഓധിസോതി കാരണസോ. ബ്യഞ്ജനസോതി അക്ഖരസോ. അനേകപരിയായേനാതി അനേകേഹി കാരണേഹി. ആചിക്ഖാമീതി കഥേമി. ദേസേമീതി പാകടം കത്വാ കഥേമി. പഞ്ഞാപേമീതി ജാനാപേമി. പട്ഠപേമീതി പട്ഠപേത്വാ പവത്തേത്വാ കഥേമി. വിവരാമീതി വിവടം കത്വാ കഥേമി. വിഭജാമീതി വിഭജിത്വാ കഥേമി. ഉത്താനീകരോമീതി ഗമ്ഭീരം ഉത്താനകം കത്വാ കഥേമി. സോ മം പഞ്ഹേനാതി സോ മം പഞ്ഹേന ഉപഗച്ഛതു. അഹം വേയ്യാകരണേനാതി അഹമസ്സ പഞ്ഹകഥനേന ചിത്തം ആരാധേസ്സാമി. യോ നോ ധമ്മാനം സുകുസലോതി യോ അമ്ഹാകം അധിഗതധമ്മാനം സുകുസലോ സത്ഥാ, സോ ഏസ സമ്മുഖീഭൂതോ. യദി മയാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ന സച്ഛികതാ, ‘‘സച്ഛികരോഹി താവ സാരിപുത്താ’’തി വത്വാ മം പടിബാഹിസ്സതീതി സത്ഥു പുരതോ നിസിന്നകോവ സീഹനാദം നദതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമാസു ച പന പടിസമ്ഭിദാസു തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ലോകിയാ, അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ലോകിയലോകുത്തരാതി.

൩. മഹാകോട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൩. തതിയേ ഫസ്സായതനാനന്തി ഫസ്സാകരാനം, ഫസ്സസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനാനന്തി അത്ഥോ. അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീതി ഏതേസു അസേസതോ നിരുദ്ധേസു തതോ പരം കോചി അപ്പമത്തകോപി കിലേസോ അത്ഥീതി പുച്ഛതി. നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീതി ഇധാപി ‘‘അപ്പമത്തകോപി കിലേസോ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമേ പന ചത്താരോപി പഞ്ഹേ സസ്സതുച്ഛേദഏകച്ചസസ്സതഅമരാവിക്ഖേപവസേന പുച്ഛതി. തേനസ്സ ഥേരോ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം പടിബാഹന്തോ മാ ഹേവന്തി ആഹ. ഏത്ഥ ഹിഇതി നിപാതമത്തം, ഏവം മാ ഭണീതി അത്ഥോ. അത്തൂപലദ്ധിവസേനേവ ‘‘അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചി അഞ്ഞോ കോചി അത്താ നാമ അത്ഥീ’’തി സസ്സതാദിആകാരേന പുച്ഛതി. കിം പനേസ അത്തൂപലദ്ധികോതി? ന അത്തൂപലദ്ധികോ. ഏവംലദ്ധികോ പന തത്ഥേകോ ഭിക്ഖു നിസിന്നോ, സോ പുച്ഛിതും ന സക്കോതി. തസ്സ ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജാപനത്ഥം ഏവം പുച്ഛതി. യേപി ച അനാഗതേ ഏവംലദ്ധികാ ഭവിസ്സന്തി, തേസം ‘‘ബുദ്ധകാലേപേസോ പഞ്ഹോ മഹാസാവകേഹി വിസ്സജ്ജിതോ’’തി വചനോകാസുപച്ഛേദനത്ഥം പുച്ഛതിയേവ.

അപ്പപഞ്ചം പപഞ്ചേതീതി ന പപഞ്ചേതബ്ബട്ഠാനേ പപഞ്ചം കരോതി, അനാചരിതബ്ബം മഗ്ഗം ചരതി. താവതാ പപഞ്ചസ്സ ഗതീതി യത്തകാ ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം ഗതി, തത്തകാവ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനപ്പഭേദസ്സ പപഞ്ചസ്സ ഗതി. ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ പപഞ്ചനിരോധോ പപഞ്ചവൂപസമോതി ഏതേസു ഛസു ആയതനേസു സബ്ബസോ നിരുദ്ധേസു പപഞ്ചാപി നിരുദ്ധാവ ഹോന്തി, വൂപസന്താവ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ആരുപ്പേ പന പുഥുജ്ജനദേവതാനം കിഞ്ചാപി പഞ്ച ഫസ്സായതനാനി നിരുദ്ധാനി, ഛട്ഠസ്സ പന അനിരുദ്ധത്താ തയോപി പപഞ്ചാ അപ്പഹീനാവ. അപിച പഞ്ചവോകാരഭവവസേനേവ പഞ്ഹോ കഥിതോതി. ചതുത്ഥേ ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൫. ഉപവാണസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൫-൧൭൬. പഞ്ചമേ വിജ്ജായന്തകരോ ഹോതീതി വിജ്ജായ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകരോ ഹോതി, സകലം വട്ടദുക്ഖം പരിച്ഛിന്നം പരിവടുമം കത്വാ തിട്ഠതീതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സഉപാദാനോതി സഗഹണോവ ഹുത്വാ. അന്തകരോ അഭവിസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം കത്വാ ഠിതോ അഭവിസ്സ. ചരണസമ്പന്നോതി പന്നരസധമ്മഭേദേന ചരണേന സമന്നാഗതോ. യഥാഭൂതം ജാനം പസ്സം അന്തകരോ ഹോതീതി യഥാസഭാവം മഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ പസ്സിത്വാ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം കത്വാ ഠിതോ നാമ ഹോതീതി അരഹത്തനികൂടേന പഞ്ഹം നിട്ഠപേസി. ഛട്ഠം ഹേട്ഠാ ഏകകനിപാതവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൭. രാഹുലസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൭. സത്തമേ അജ്ഝത്തികാതി കേസാദീസു വീസതിയാ കോട്ഠാസേസു ഥദ്ധാകാരലക്ഖണാ പഥവീധാതു. ബാഹിരാതി ബഹിദ്ധാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധേസു പാസാണപബ്ബതാദീസു ഥദ്ധാകാരലക്ഖണാ പഥവീധാതു. ഇമിനാവ നയേന സേസാപി ധാതുയോ വേദിതബ്ബാ. നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താതി ഇദം തയം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹപടിക്ഖേപവസേന വുത്തം. സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബന്തി ഹേതുനാ കാരണേന മഗ്ഗപഞ്ഞായ പസ്സിതബ്ബം. ദിസ്വാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പസ്സിത്വാ. അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി മഗ്ഗവജ്ഝതണ്ഹം സമൂലകം ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധമ്പി സംയോജനം വിവത്തയി ഉബ്ബത്തേത്വാ പജഹി. സമ്മാ മാനാഭിസമയാതി ഹേതുനാ കാരണേന നവവിധസ്സ മാനസ്സ പഹാനാഭിസമയാ. അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖം പരിച്ഛിന്നം പരിവടുമം അകാസി, കത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ഇതി സത്ഥാരാ സംയുത്തമഹാനികായേ രാഹുലോവാദേ (സം. നി. ൩.൯൧ ആദയോ) വിപസ്സനാ കഥിതാ, ചൂളരാഹുലോവാദേപി (മ. നി. ൩.൪൧൬ ആദയോ) വിപസ്സനാ കഥിതാ, അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദേ (മ. നി. ൨.൧൦൭ ആദയോ) ദഹരസ്സേവ സതോ മുസാവാദാ വേരമണീ കഥിതാ, മഹാരാഹുലോവാദേ (മ. നി. ൨.൧൧൩ ആദയോ) വിപസ്സനാ കഥിതാ. ഇമസ്മിം അങ്ഗുത്തരമഹാനികായേ അയം ചതുകോടികസുഞ്ഞതാ നാമ കഥിതാതി.

൮. ജമ്ബാലീസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൮. അട്ഠമേ സന്തം ചേതോവിമുത്തിന്തി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം അഞ്ഞതരം സമാപത്തിം. സക്കായനിരോധന്തി തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതസ്സ സക്കായസ്സ നിരോധം, നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ. ന പക്ഖന്ദതീതി ആരമ്മണവസേന ന പക്ഖന്ദതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ന പാടികങ്ഖോതി ന പാടികങ്ഖിതബ്ബോ. ലേപഗതേനാതി ലേപമക്ഖിതേന.

ഇമസ്മിഞ്ച പനത്ഥേ നദീപാരം ഗന്തുകാമപുരിസോപമ്മം ആഹരിതബ്ബം – ഏകോ കിര പുരിസോ ചണ്ഡസോതായ വാളമച്ഛാകുലായ നദിയാ പാരം ഗന്തുകാമോ ‘‘ഓരിമം തീരം സാസങ്കം സപ്പടിഭയം, പാരിമം തീരം ഖേമം അപ്പടിഭയം, കിം നു ഖോ കത്വാ പാരം ഗമിസ്സാമീ’’തി പടിപാടിയാ ഠിതേ അട്ഠ കകുധരുക്ഖേ ദിസ്വാ ‘‘സക്കാ ഇമായ രുക്ഖപടിപാടിയാ ഗന്തു’’ന്തി മനസികത്വാ ‘‘കകുധരുക്ഖാ നാമ മട്ഠസാഖാ ഹോന്തി, സാഖായ ഹത്ഥാ ന സണ്ഠഹേയ്യു’’ന്തി നിഗ്രോധപിലക്ഖരുക്ഖാദീനം അഞ്ഞതരസ്സ ലാഖായ ഹത്ഥപാദേ മക്ഖേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന ഏകം സാഖം ഗണ്ഹി. ഹത്ഥോ തത്ഥേവ ലഗി. പുന വാമഹത്ഥേന ദക്ഖിണപാദേന വാമപാദേനാതി ചത്താരോപി ഹത്ഥപാദാ തത്ഥേവ ലഗിംസു. സോ അധോസിരോ ലമ്ബമാനോ ഉപരിനദിയം ദേവേ വുട്ഠേ പുണ്ണായ നദിയാ സോതേ നിമുഗ്ഗോ കുമ്ഭീലാദീനം ഭക്ഖോ അഹോസി.

തത്ഥ നദീസോതം വിയ സംസാരസോതം ദട്ഠബ്ബം, സോതസ്സ പാരം ഗന്തുകാമപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, ഓരിമതീരം വിയ സക്കായോ, പാരിമതീരം വിയ നിബ്ബാനം, പടിപാടിയാ ഠിതാ അട്ഠ കകുധരുക്ഖാ വിയ അട്ഠ സമാപത്തിയോ, ലേപമക്ഖിതേന ഹത്ഥേന സാഖാഗഹണം വിയ ഝാനവിപസ്സനാനം പാരിപന്ഥികേ അസോധേത്വാ സമാപത്തിസമാപജ്ജനം, ചതൂഹി ഹത്ഥപാദേഹി സാഖായ ബദ്ധസ്സ ഓലമ്ബനം വിയ പഠമജ്ഝാനേ നികന്തിയാ ലഗ്ഗകാലോ, ഉപരിസോതേ വുട്ഠി വിയ ഛസു ദ്വാരേസു കിലേസാനം ഉപ്പന്നകാലോ, നദിയാ പുണ്ണായ സോതേ നിമുഗ്ഗസ്സ കുമ്ഭീലാദീനം ഭക്ഖഭൂതകാലോ വിയ സംസാരസോതേ നിമുഗ്ഗസ്സ ചതൂസു അപായേസു ദുക്ഖാനുഭവനകാലോ വേദിതബ്ബോ.

സുദ്ധേന ഹത്ഥേനാതി സുധോതേന പരിസുദ്ധഹത്ഥേന. ഇമസ്മിമ്പി അത്ഥേ താദിസമേവ ഓപമ്മം കാതബ്ബം – തഥേവ ഹി പാരം ഗന്തുകാമോ പുരിസോ ‘‘കകുധരുക്ഖാ നാമ മട്ഠസാഖാ, കിലിട്ഠഹത്ഥേന ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹത്ഥോ പരിഗലേയ്യാ’’തി ഹത്ഥപാദേ സുധോതേ കത്വാ ഏകം സാഖം ഗണ്ഹിത്വാ പഠമം രുക്ഖം ആരുള്ഹോ. തതോ ഓതരിത്വാ ദുതിയം…പേ… തതോ ഓതരിത്വാ അട്ഠമം, അട്ഠമരുക്ഖതോ ഓതരിത്വാ പാരിമതീരേ ഖേമന്തഭൂമിം ഗതോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമേഹി രുക്ഖേഹി പാരിമതീരം ഗമിസ്സാമീ’’തി തസ്സ പുരിസസ്സ ചിന്തിതകാലോ വിയ യോഗിനോ ‘‘അട്ഠ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ അരഹത്തം ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തിതകാലോ, സുദ്ധേന ഹത്ഥേന സാഖാഗഹണം വിയ ഝാനവിപസ്സനാനം പാരിപന്ഥികധമ്മേ സോധേത്വാ സമാപത്തിസമാപജ്ജനം. തത്ഥ പഠമരുക്ഖാരോഹണകാലോ വിയ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തികാലോ, പഠമരുക്ഖതോ ഓരുയ്ഹ ദുതിയം ആരുള്ഹകാലോ വിയ പഠമജ്ഝാനേ നികന്തിയാ അബദ്ധസ്സ തതോ വുട്ഠായ ദുതിയജ്ഝാനസമാപന്നകാലോ…പേ… സത്തമരുക്ഖതോ ഓരുയ്ഹ അട്ഠമം ആരുള്ഹകാലോ വിയ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയം നികന്തിയാ അബദ്ധസ്സ തതോ വുട്ഠായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപന്നകാലോ. അട്ഠമരുക്ഖതോ ഓരുയ്ഹ പാരിമതീരം ഖേമന്തഭൂമിം ഗതകാലോ വിയ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നികന്തിയാ അബദ്ധസ്സ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തപ്പത്തകാലോ വേദിതബ്ബോ.

അവിജ്ജാപ്പഭേദം മനസി കരോതീതി അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണഭൂതായ ഗണബഹലമഹാഅവിജ്ജായ പഭേദസങ്ഖാതം അരഹത്തം മനസി കരോതി. ന പക്ഖന്ദതീതി ആരമ്മണവസേനേവ ന പക്ഖന്ദതി. ജമ്ബാലീതി ഗാമതോ നിക്ഖന്തസ്സ മഹാഉദകസ്സ പതിട്ഠാനഭൂതോ മഹാആവാടോ. അനേകവസ്സഗണികാതി ഗാമസ്സ വാ നഗരസ്സ വാ ഉപ്പന്നകാലേയേവ ഉപ്പന്നത്താ അനേകാനി വസ്സഗണാനി ഉപ്പന്നായ ഏതിസ്സാതി അനേകവസ്സഗണികാ. ആയമുഖാനീതി ചതസ്സോ പവിസനകന്ദരാ. അപായമുഖാനീതി അപവാഹനച്ഛിദ്ദാനി. ന ആളിപ്പഭേദോ പാടികങ്ഖോതി ന പാളിപ്പഭേദോ പാടികങ്ഖിതബ്ബോ. ന ഹി തതോ ഉദകം ഉട്ഠായ പാളിം ഭിന്ദിത്വാ കചവരം ഗഹേത്വാ മഹാസമുദ്ദം പാപുണാതി.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥം ഉയ്യാനഗവേസകഓപമ്മം ആഹരിതബ്ബം. ഏകോ കിര നഗരവാസികോ കുലപുത്തോ ഉയ്യാനം ഗവേസന്തോ നഗരതോ നാതിദൂരേ നച്ചാസന്നേ മഹന്തം ജമ്ബാലിം അദ്ദസ. സോ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ രമണീയം ഉയ്യാനം ഭവിസ്സതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ കുദ്ദാലം ആദായ ചത്താരിപി കന്ദരാനി പിധായ അപവാഹനച്ഛിദ്ദാനി വിവരിത്വാ അട്ഠാസി. ദേവോ ന സമ്മാ വസ്സി, അവസേസഉദകം അപവാഹനച്ഛിദ്ദേന പരിസ്സവിത്വാ ഗതം. ചമ്മഖണ്ഡപിലോതികാദീനി തത്ഥേവ പൂതികാനി ജാതാനി, പാണകാ സണ്ഠിതാ, സമന്താ അനുപഗമനീയാ ജാതാ. ഉപഗതാനമ്പി നാസാപുടേ പിധായ പക്കമിതബ്ബം ഹോതി. സോ കതിപാഹേന ആഗന്ത്വാ പടിക്കമ്മ ഠിതോ ഓലോകേത്വാ ‘‘ന സക്കാ ഉപഗന്തു’’ന്തി പക്കാമി.

തത്ഥ നഗരവാസീ കുലപുത്തോ വിയ യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ, ഉയ്യാനം ഗവേസന്തേന ഗാമദ്വാരേ ജമ്ബാലിയാ ദിട്ഠകാലോ വിയ ചാതുമഹാഭൂതികകായോ, ആയമുഖാനം പിഹിതകാലോ വിയ ധമ്മസ്സവനോദകസ്സ അലദ്ധകാലോ, അപായമുഖാനം വിവടകാലോ വിയ ഛദ്വാരികസംവരസ്സ വിസ്സട്ഠകാലോ, ദേവസ്സ സമ്മാ അവുട്ഠകാലോ വിയ സപ്പായകമ്മട്ഠാനസ്സ അലദ്ധകാലോ, അവസേസഉദകസ്സ അപായമുഖേഹി പരിസ്സവിത്വാ ഗതകാലോ വിയ അബ്ഭന്തരേ ഗുണാനം പരിഹീനകാലോ, ഉദകസ്സ ഉട്ഠായ പാളിം ഭിന്ദിത്വാ കചവരം ആദായ മഹാസമുദ്ദം പാപുണിതും അസമത്ഥകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജാപാളിം ഭിന്ദിത്വാ കിലേസരാസിം വിധമിത്വാ നിബ്ബാനം സച്ഛികാതും അസമത്ഥകാലോ, ചമ്മഖണ്ഡപിലോതികാദീനം തത്ഥേവ പൂതിഭാവോ വിയ അബ്ഭന്തരേ രാഗാദികിലേസേഹി പരിപൂരിതകാലോ, തസ്സ ആഗന്ത്വാ ദിസ്വാ വിപ്പടിസാരിനോ ഗതകാലോ വിയ വട്ടസമങ്ഗിപുഗ്ഗലസ്സ വട്ടേ അഭിരതകാലോ വേദിതബ്ബോ.

ആളിപ്പഭേദോ പാടികങ്ഖോതി പാളിപ്പഭേദോ പാടികങ്ഖിതബ്ബോ. തതോ ഹി ഉദകം ഉട്ഠായ പാളിം ഭിന്ദിത്വാ കചവരം ആദായ മഹാസമുദ്ദം പാപുണിതും സക്ഖിസ്സതീതി അത്ഥോ.

ഇധാപി തദേവ ഓപമ്മം ആഹരിതബ്ബം. തത്ഥ ആയമുഖാനം വിവടകാലോ വിയ സപ്പായധമ്മസ്സവനസ്സ ലദ്ധകാലോ, അപായമുഖാനം പിഹിതകാലോ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു സംവരസ്സ പച്ചുപട്ഠിതകാലോ, ദേവസ്സ സമ്മാ വുട്ഠകാലോ വിയ സപ്പായകമ്മട്ഠാനസ്സ ലദ്ധകാലോ, ഉദകസ്സ ഉട്ഠായ പാളിം ഭിന്ദിത്വാ കചവരം ആദായ മഹാസമുദ്ദം പത്തകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജം ഭിന്ദിത്വാ അകുസലരാസിം വിധമിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛികതകാലോ, ആയമുഖേഹി പവിട്ഠേന ഉദകേന സരസ്സ പരിപുണ്ണകാലോ വിയ അബ്ഭന്തരേ ലോകുത്തരധമ്മേഹി പരിപുണ്ണകാലോ, സമന്തതോ വതിം കത്വാ രുക്ഖേ രോപേത്വാ ഉയ്യാനമജ്ഝേ പാസാദം മാപേത്വാ നാടകാനി പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സുഭോജനം ഭുഞ്ജന്തസ്സ നിസിന്നകാലോ വിയ ധമ്മപാസാദം ആരുയ്ഹ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നകാലോ വേദിതബ്ബോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ദേസനാ പന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സികാ കഥിതാതി.

൯. നിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൯. നവമേ ഹാനഭാഗിയാ സഞ്ഞാതിആദീസു ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി, ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൯൯) അഭിധമ്മേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തീതി യഥാസഭാവതോ മഗ്ഗഞാണേന ന ജാനന്തി.

൧൦. മഹാപദേസസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൦. ദസമേ ഭോഗനഗരേ വിഹരതീതി പരിനിബ്ബാനസമയേ ചാരികം ചരന്തോ തം നഗരം പത്വാ തത്ഥ വിഹരതി. ആനന്ദചേതിയേതി ആനന്ദയക്ഖസ്സ ഭവനട്ഠാനേ പതിട്ഠിതവിഹാരേ. മഹാപദേസേതി മഹാഓകാസേ മഹാഅപദേസേ വാ, ബുദ്ധാദയോ മഹന്തേ മഹന്തേ അപദിസിത്വാ വുത്താനി മഹാകാരണാനീതി അത്ഥോ. നേവ അഭിനന്ദിതബ്ബന്തി ഹട്ഠതുട്ഠേഹി സാധുകാരം ദത്വാ പുബ്ബേവ ന സോതബ്ബം. ഏവം കതേ ഹി പച്ഛാ ‘‘ഇദം ന സമേതീ’’തി വുച്ചമാനോപി ‘‘കിം പുബ്ബേവ അയം ധമ്മോ, ഇദാനി ന ധമ്മോ’’തി വത്വാ ലദ്ധിം ന വിസ്സജ്ജേതി. നപ്പടിക്കോസിതബ്ബന്തി ‘‘കിം ഏസ ബാലോ വദതീ’’തി ഏവം പുബ്ബേവ ന വത്തബ്ബം. ഏവം വുത്തേ ഹി വത്തും യുത്തമ്പി ന വക്ഖതി. തേനാഹ – അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാതി. പദബ്യഞ്ജനാനീതി പദസങ്ഖാതാനി ബ്യഞ്ജനാനി. സാധുകം ഉഗ്ഗഹേത്വാതി ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പാളി വുത്താ, ഇമസ്മിം ഠാനേ അത്ഥോ വുത്തോ, ഇമസ്മിം ഠാനേ അനുസന്ധി കഥിതാ, ഇമസ്മിം ഠാനേ പുബ്ബാപരം കഥിത’’ന്തി സുട്ഠു ഗഹേത്വാ. സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബാനീതി സുത്തേ ഓതരിതബ്ബാനി. വിനയേ സന്ദസ്സേതബ്ബാനീതി വിനയേ സംസന്ദേതബ്ബാനി.

ഏത്ഥ ച സുത്തന്തി വിനയോ വുത്തോ. യഥാഹ – ‘‘കത്ഥ പടിക്ഖിത്തം, സാവത്ഥിയം സുത്തവിഭങ്ഗേ’’തി (ചൂളവ. ൪൫൭) വിനയോതി ഖന്ധകോ. യഥാഹ – ‘‘വിനയാതിസാരേ’’തി. ഏവം വിനയപിടകമ്പി ന പരിയാദിയതി. ഉഭതോവിഭങ്ഗാ പന സുത്തം, ഖന്ധകപരിവാരാ വിനയോതി ഏവം വിനയപിടകം പരിയാദിയതി. അഥ വാ സുത്തന്തപിടകം സുത്തം, വിനയപിടകം വിനയോതി ഏവം ദ്വേയേവ പിടകാനി പരിയാദിയന്തി. സുത്തന്താഭിധമ്മപിടകാനി വാ സുത്തം, വിനയപിടകം വിനയോതി ഏവമ്പി തീണി പിടകാനി ന താവ പരിയാദിയന്തി. അസുത്തനാമകഞ്ഹി ബുദ്ധവചനം നാമ അത്ഥി. സേയ്യഥിദം – ജാതകം പടിസമ്ഭിദാ നിദ്ദേസോ സുത്തനിപാതോ ധമ്മപദം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം വിമാനവത്ഥു പേതവത്ഥു ഥേരഗാഥാ ഥേരീഗാഥാ അപദാനന്തി.

സുദിന്നത്ഥേരോ പന ‘‘അസുത്തനാമകം ബുദ്ധവചനം നത്ഥീ’’തി തം സബ്ബം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘തീണി പിടകാനി സുത്തം, വിനയോ പന കാരണ’’ന്തി ആഹ. തതോ തം കാരണം ദസ്സേന്തോ ഇദം സുത്തമാഹരി –

‘‘യേ ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി, ഇമേ ധമ്മാ സരാഗായ സംവത്തന്തി നോ വിരാഗായ, സംയോഗായ സംവത്തന്തി നോ വിസംയോഗായ, സഉപാദാനായ സംവത്തന്തി നോ അനുപാദാനായ, മഹിച്ഛതായ സംവത്തന്തി നോ അപ്പിച്ഛതായ, അസന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി നോ സന്തുട്ഠിയാ, കോസജ്ജായ സംവത്തന്തി നോ വീരിയാരമ്ഭായ, സങ്ഗണികായ സംവത്തന്തി നോ പവിവേകായ, ആചയായ സംവത്തന്തി നോ അപചയായ. ഏകംസേന, ഗോതമി, ജാനേയ്യാസി ‘നേസോ ധമ്മോ നേസോ വിനയോ നേതം സത്ഥു സാസന’ന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി, ഇമേ ധമ്മാ വിരാഗായ സംവത്തന്തി നോ സരാഗായ, വിസംയോഗായ സംവത്തന്തി നോ സംയോഗായ. അനുപാദാനായ സംവത്തന്തി നോ സഉപാദാനായ, അപ്പിച്ഛതായ സംവത്തന്തി നോ മഹിച്ഛതായ, സന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി നോ അസന്തുട്ഠിയാ, വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി നോ കോസജ്ജായ, പവിവേകായ സംവത്തന്തി നോ സങ്ഗണികായ, അപചയായ സംവത്തന്തി നോ ആചയായ. ഏകംസേന, ഗോതമി, ജാനേയ്യാസി ‘ഏസോ ധമ്മോ ഏസോ വിനയോ ഏതം സത്ഥു സാസന’’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൦൬; അ. നി. ൮.൫൩).

തസ്മാ സുത്തേതി തേപിടകബുദ്ധവചനേ ഓതാരേതബ്ബാനി. വിനയേതി ഏതസ്മിം രാഗാദിവിനയകാരണേ സംസന്ദേതബ്ബാനീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ന ചേവ സുത്തേ ഓതരന്തീതി സുത്തപടിപാടിയാ കത്ഥചി അനാഗന്ത്വാ ഛല്ലിം ഉട്ഠപേത്വാ ഗുള്ഹവേസ്സന്തര-ഗുള്ഹഉമ്മഗ്ഗ-ഗുള്ഹവിനയവേദല്ലപിടകാനം അഞ്ഞതരതോ ആഗതാനി പഞ്ഞായന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം ആഗതാനി ഹി രാഗാദിവിനയേ ച അപഞ്ഞായമാനാനി ഛഡ്ഡേതബ്ബാനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ഇതി ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, ഛഡ്ഡേയ്യാഥാ’’തി. ഏതേനുപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥം മഹാപദേസം ധാരേയ്യാഥാതി ഇമം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥം ധമ്മസ്സ പതിട്ഠാനോകാസം ധാരേയ്യാഥാതി.

സഞ്ചേതനിയവഗ്ഗോ തതിയോ.