(൧൭) ൨. പടിപദാവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ സുഖപടിക്ഖേപേന ദുക്ഖാ പടിപജ്ജിതബ്ബതോ പടിപദാ ഏതിസ്സാതി ദുക്ഖാപടിപദാ. അസീഘപ്പവത്തിതായ ഗരുഭാവേന ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഏതിസ്സാതി ദന്ധാഭിഞ്ഞാ. ഇമിനാവ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൨. വിത്ഥാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൨. ദുതിയേ അഭിക്ഖണന്തി അഭിണ്ഹം. ആനന്തരിയന്തി അനന്തരവിപാകദായകം മഗ്ഗസമാധിം. ആസവാനം ഖയായാതി അരഹത്തഫലത്ഥായ. പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി വിപസ്സനാപഞ്ചമകാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ഹി ഏത്ഥ വിപസ്സനാപഞ്ഞാവ പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി അധിപ്പേതം. സേസമേത്ഥ പാളിവസേന ഉത്താനമേവ.

ഇമാസം പന പടിപദാനം അയം ആവിഭാവകഥാ – ഇധ ഭിക്ഖു പുബ്ബേ അകതാഭിനിവേസോ പുബ്ബഭാഗേ രൂപപരിഗ്ഗഹേ കിലമതി, അരൂപപരിഗ്ഗഹേ കിലമതി, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ കിലമതി, തീസു അദ്ധാസു കിലമതി, മഗ്ഗാമഗ്ഗേ കിലമതി. ഏവം പഞ്ചസു ഠാനേസു കിലമന്തോ വിപസ്സനം പാപുണാതി. വിപസ്സനം പത്വാപി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ, ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ, ഭയതുപട്ഠാനേ, ആദീനവാനുപസ്സനേ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനേ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേ, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണേ, അനുലോമഞാണേ, ഗോത്രഭുഞാണേതി ഇമേസു നവസു വിപസ്സനാഞാണേസുപി കിലമിത്വാവ ലോകുത്തരമഗ്ഗം പാപുണാതി. തസ്സ സോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഏവം ദുക്ഖേന ഗരുഭാവേന സച്ഛികതത്താ ദുക്ഖപടിപദോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോ നാമ ജാതോ. യോ പന പുബ്ബഭാഗേ പഞ്ചസു ഞാണേസു കിലമന്തോ അപരഭാഗേ നവസു വിപസ്സനാഞാണേസു അകിലമിത്വാവ മഗ്ഗം സച്ഛികരോതി, തസ്സ സോ മഗ്ഗോ ഏവം ദുക്ഖേന അഗരുഭാവേന സച്ഛികതത്താ ദുക്ഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ നാമ ജാതോ. ഇമിനാ ഉപായേന ഇതരാപി ദ്വേ വേദിതബ്ബാ.

ഗോണപരിയേസകഉപമാഹി ചേതാ വിഭാവേതബ്ബാ – ഏകസ്സ ഹി പുരിസസ്സ ചത്താരോ ഗോണാ പലായിത്വാ അടവിം പവിട്ഠാ. സോ സകണ്ടകേ സഗഹനേ വനേ തേ പരിയേസന്തോ ഗഹനമഗ്ഗേനേവ കിച്ഛേന കസിരേന ഗന്ത്വാ ഗഹനട്ഠാനേയേവ നിലീനേ ഗോണേപി കിച്ഛേന കസിരേന അദ്ദസ. ഏകോ കിച്ഛേന ഗന്ത്വാ അബ്ഭോകാസേ ഠിതേ ഖിപ്പമേവ അദ്ദസ. അപരോ അബ്ഭോകാസമഗ്ഗേന സുഖേന ഗന്ത്വാ ഗഹനട്ഠാനേ നിലീനേ കിച്ഛേന കസിരേന അദ്ദസ. അപരോ അബ്ഭോകാസമഗ്ഗേനേവ സുഖേന ഗന്ത്വാ അബ്ഭോകാസേ ഠിതേയേവ ഖിപ്പം അദ്ദസ. തത്ഥ ചത്താരോ ഗോണാ വിയ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ ദട്ഠബ്ബാ, ഗോണപരിയേസകോ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, ഗഹനമഗ്ഗേന കിച്ഛേന കസിരേന ഗമനം വിയ പുബ്ബഭാഗേ പഞ്ചസു ഞാണേസു കിലമതോ ദുക്ഖാപടിപദാ. ഗഹനട്ഠാനേ നിലീനാനം കിച്ഛേനേവ ദസ്സനം വിയ അപരഭാഗേ നവസു ഞാണേസു കിലമന്തസ്സ അരിയമഗ്ഗാനം ദസ്സനം. ഇമിനാ ഉപായേന സേസഉപമാപി യോജേതബ്ബാ.

൩. അസുഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൩. തതിയേ അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതീതി അത്തനോ കരജകായേ ‘‘യഥാ ഏതം, തഥാ ഇദ’’ന്തി ഇമിനാ നയേന ബഹിദ്ധാ ദിട്ഠാനം ദസന്നം അസുഭാനം ഉപസംഹരണവസേന അസുഭാനുപസ്സീ വിഹരതി, അത്തനോ കായം അസുഭതോ പടികൂലതോ ഞാണേന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീതി നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേന കബളീകാരാഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ. സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീതി സബ്ബസ്മിമ്പി തേധാതുകേ ലോകസന്നിവാസേ അനഭിരതായ ഉക്കണ്ഠിതസഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീതി സബ്ബേപി തേഭൂമകസങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ. മരണസഞ്ഞാതി മരണം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതീതി നിയകജ്ഝത്തേ സുട്ഠു ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. ഏത്താവതാ ബലവവിപസ്സനാ കഥിതാ. സേഖബലാനീതി സിക്ഖനകാനം ബലാനി. സേസമേത്ഥ പാളിവസേന ഉത്താനമേവ. ‘‘അസുഭാനുപസ്സീ’’തിആദീനി പന ദുക്ഖായ പടിപദായ ദസ്സനത്ഥം വുത്താനി, പഠമജ്ഝാനാദീനി സുഖായ. അസുഭാദീനി ഹി പടികൂലാരമ്മണാനി, തേസു പന പകതിയാവ സമ്പിയായമാനം ചിത്തം അല്ലീയതി. തസ്മാ താനി ഭാവേന്തോ ദുക്ഖപടിപദം പടിപന്നോ നാമ ഹോതി. പഠമജ്ഝാനാദീനി പണീതസുഖാനി, തസ്മാ താനി പടിപന്നോ സുഖപടിപദം പടിപന്നോ നാമ ഹോതി.

അയം പനേത്ഥ സബ്ബസാധാരണാ ഉപമാ – സങ്ഗാമാവചരപുരിസോ ഹി ഫലകകോട്ഠകം കത്വാ പഞ്ചാവുധാനി സന്നയ്ഹിത്വാ സങ്ഗാമം പവിസതി, സോ അന്തരാ വിസ്സമിതുകാമോ ഫലകകോട്ഠകം പവിസിത്വാ വിസ്സമതി ചേവ പാനഭോജനാദീനി ച പടിസേവതി. തതോ പുന സങ്ഗാമം പവിസിത്വാ കമ്മം കരോതി. തത്ഥ സങ്ഗാമോ വിയ കിലേസസങ്ഗാമോ ദട്ഠബ്ബോ, ഫലകകോട്ഠകോ വിയ പഞ്ചനിസ്സയബലാനി, സങ്ഗാമപവിസനപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, പഞ്ചാവുധസന്നാഹോ വിയ വിപസ്സനാപഞ്ചമാനി ഇന്ദ്രിയാനി, സങ്ഗാമം പവിസനകാലോ വിയ വിപസ്സനായ കമ്മകരണകാലോ, വിസ്സമിതുകാമസ്സ ഫലകകോട്ഠകം പവിസിത്വാ വിസ്സമനപാനഭോജനാനി പടിസേവനകാലോ വിയ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ നിരസ്സാദക്ഖണേ പഞ്ച ബലാനി നിസ്സായ ചിത്തം സമ്പഹംസനകാലോ, വിസ്സമിത്വാ ഖാദിത്വാ പിവിത്വാ ച പുന സങ്ഗാമസ്സ പവിസനകാലോ വിയ പഞ്ചഹി ബലേഹി ചിത്തം സമ്പഹംസേത്വാ പുന വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തസ്സ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തഗ്ഗഹണകാലോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ബലാനി ചേവ ഇന്ദ്രിയാനി ച മിസ്സകാനേവ കഥിതാനീതി.

൪. പഠമഖമസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൪. ചതുത്ഥേ അക്ഖമാതി അനധിവാസികപടിപദാ. ഖമാതി അധിവാസികപടിപദാ. ദമാതി ഇന്ദ്രിയദമനപടിപദാ. സമാതി അകുസലവിതക്കാനം വൂപസമനപടിപദാ. രോസന്തം പടിരോസതീതി ഘട്ടേന്തം പടിഘട്ടേതി. ഭണ്ഡന്തം പടിഭണ്ഡതീതി പഹരന്തം പടിപഹരതി. പഞ്ചമഛട്ഠാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൭. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൭. സത്തമേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഹേട്ഠിമാ തയോ മഗ്ഗാ സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ അഹേസും, അരഹത്തമഗ്ഗോ ദുക്ഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ. തസ്മാ ഏവമാഹ – ‘‘യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, ഇമം മേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി.

൮. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൮. അട്ഠമേ ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരസ്സ ഹേട്ഠിമാ തയോ മഗ്ഗാ സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, അരഹത്തമഗ്ഗോ സുഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ. തസ്മാ ‘‘യായം പടിപദാ സുഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ’’തി ആഹ. ഇമേസു പന ദ്വീസുപി സുത്തേസു മിസ്സികാവ പടിപദാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൯. സസങ്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൯. നവമേ പഠമദുതിയപുഗ്ഗലാ സുക്ഖവിപസ്സകാ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന സങ്ഖാരനിമിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി. തേസു ഏകോ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനം ബലവത്താ ഇധേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി, ഏകോ ഇന്ദ്രിയാനം ദുബ്ബലതായ ഇധ അസക്കോന്തോ അനന്തരേ അത്തഭാവേ തദേവ മൂലകമ്മട്ഠാനം പടിലഭിത്വാ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന സങ്ഖാരനിമിത്തം ഉപട്ഠപേത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി, തതിയചതുത്ഥാ സമഥയാനികാ. തേസം ഏകോ അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന ഇന്ദ്രിയാനം ബലവത്താ ഇധേവ കിലേസേ ഖേപേതി, ഏകോ ഇന്ദ്രിയാനം ദുബ്ബലത്താ ഇധ അസക്കോന്തോ അനന്തരേ അത്തഭാവേ തദേവ മൂലകമ്മട്ഠാനം പടിലഭിത്വാ അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേതീതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦. യുഗനദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൦. ദസമേ സമഥപുബ്ബങ്ഗമന്തി സമഥം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ. മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി പഠമോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ നിബ്ബത്തതി. സോ തം മഗ്ഗന്തി ഏകചിത്തക്ഖണികമഗ്ഗസ്സ ആസേവനാദീനി നാമ നത്ഥി, ദുതിയമഗ്ഗാദയോ പന ഉപ്പാദേന്തോ തമേവ ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതീതി വുച്ചതി. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമന്തി വിപസ്സനം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ സമഥം ഭാവേതി, പകതിയാ വിപസ്സനാലാഭീ വിപസ്സനായ ഠത്വാ സമാധിം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ.

യുഗനദ്ധം ഭാവേതീതി യുഗനദ്ധം കത്വാ ഭാവേതി. തത്ഥ തേനേവ ചിത്തേന സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തേനേവ സങ്ഖാരേ സമ്മസിതും ന സക്കാ. അയം പന യാവതാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി, താവതാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. യാവതാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി, താവതാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി. കഥം? പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി, സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി. തതോ വുട്ഠായ പുന സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ തതിയജ്ഝാനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. ഏവമയം സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി നാമ.

ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതന്തി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു ദസവിപസ്സനുപക്കിലേസസങ്ഖാതേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതം, സുഗ്ഗഹിതന്തി അത്ഥോ. സോ, ആവുസോ, സമയോതി ഇമിനാ സത്തന്നം സപ്പായാനം പടിലാഭകാലോ കഥിതോ. യം തം ചിത്തന്തി യസ്മിം സമയേ തം വിപസ്സനാവീഥിം ഓക്കമിത്വാ പവത്തം ചിത്തം. അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതീതി വിപസ്സനാവീഥിം പച്ചോത്ഥരിത്വാ തസ്മിംയേവ ഗോചരജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ സന്തിട്ഠതി. സന്നിസീദതീതി ആരമ്മണവസേന സമ്മാ നിസീദതി. ഏകോദി ഹോതീതി ഏകഗ്ഗം ഹോതി. സമാധിയതീതി സമ്മാ ആധിയതി സുട്ഠപിതം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

പടിപദാവഗ്ഗോ ദുതിയോ.