(൭) ൨. പത്തകമ്മവഗ്ഗോ

൧. പത്തകമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അനിട്ഠപടിക്ഖേപേന ഇട്ഠാ. മനേ കമന്തി പവിസന്തീതി കന്താ. മനം അപ്പായന്തി പവഡ്ഢേന്തീതി മനാപാ. ദുല്ലഭാതി പരമദുല്ലഭാ. ഭോഗാതി ഭുഞ്ജിതബ്ബാ രൂപാദയോ വിസയാ. സഹധമ്മേനാതി ധമ്മേനേവ സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജന്തു, മാ ധമ്മൂപഘാതം കത്വാ അധമ്മേനാതി. അഥവാ സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന, തേന തേന സേനാപതിസേട്ഠിട്ഠാനാദികാരണേന സദ്ധിംയേവ ഉപ്പജ്ജന്തൂതി അത്ഥോ. യസോതി പരിവാരസമ്പത്തി. സഹ ഞാതീഭീതി ഞാതകേഹി സദ്ധിം. സഹ ഉപജ്ഝായേഹീതി സുഖദുക്ഖേസു ഉപനിജ്ഝായിതബ്ബത്താ ഉപജ്ഝായസങ്ഖാതേഹി സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തേഹി സദ്ധിം.

അകിച്ചം കരോതീതി അകാതബ്ബം കരോതി. കിച്ചം അപരാധേതീതി കത്തബ്ബയുത്തകം കിച്ചം അകരോന്തോ തം അപരാധേതി നാമ. ധംസതീതി പതതി പരിഹായതി. അഭിജ്ഝാവിസമലോഭന്തി അഭിജ്ഝാസങ്ഖാതം വിസമലോഭം. പജഹതീതി നുദതി നീഹരതി. മഹാപഞ്ഞോതി മഹന്തപഞ്ഞോ. പുഥുപഞ്ഞോതി പുഥുലപഞ്ഞോ. ആപാതദസോതി തം തം അത്ഥം ആപാതേതി തമേവ പസ്സതി, സുഖുമമ്പിസ്സ അത്ഥജാതം ആപാതം ആഗച്ഛതിയേവാതി അത്ഥോ.

ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹീതി ഉട്ഠാനസങ്ഖാതേന വീരിയേന അധിഗതേഹി. ബാഹാബലപരിചിതേഹീതി ബാഹാബലേന പരിചിതേഹി വഡ്ഢിതേഹി. സേദാവക്ഖിത്തേഹീതി അവക്ഖിത്തസേദേഹി, സേദം മുഞ്ചിത്വാ വായാമേന പയോഗേന സമധിഗതേഹീതി അത്ഥോ. ധമ്മികേഹീതി ധമ്മയുത്തേഹി. ധമ്മലദ്ധേഹീതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേ അകോപേത്വാ ലദ്ധേഹി. പത്തകമ്മാനീതി യുത്തകമ്മാനി അനുച്ഛവികകമ്മാനി. സുഖേതീതി സുഖിതം കരോതി. പീണേതീതി പീണിതം ബലസമ്പന്നം കരോതി. ഠാനഗതം ഹോതീതി കാരണഗതം ഹോതി. കിം പന തന്തി? ചതൂസു പത്തകമ്മേസു ഏകം ഭോഗേഹി കത്തബ്ബകമ്മം ഭോഗജാതമേവ ഠാനഗതം. പത്തഗതന്തി യുത്തപ്പത്തട്ഠാനഗതം. ആയതനസോ പരിഭുത്തന്തി കാരണേനേവ പരിഭുത്തം ഭോഗജാതം ഹോതി.

പരിയോധായ സംവത്തതീതി പിദഹിത്വാ വത്തതി. യഥാ അഗ്ഗിആദീഹി ഉപ്പന്നാസു ആപദാസു, ഏവം ആദിത്തഗേഹനിബ്ബാപനാദീനം അത്ഥായ ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ താസം ആപദാനം മഗ്ഗം പിദഹതി നിവാരേതി. സോത്ഥിം അത്താനം കരോതീതി നിരുപദ്ദവം ഖേമം അത്താനം കരോതി. ഞാതിബലിന്തി ഞാതകാനം ബലിം. അതിഥിബലിന്തി ആഗന്തുകാനം ബലിം. പുബ്ബപേതബലിന്തി പരലോകഗതാനം ഞാതകാനം ബലിം. രാജബലിന്തി രഞ്ഞോ കത്തബ്ബയുത്തകം രാജബലിം. ദേവതാബലിന്തി ദേവതാനം കത്തബ്ബബലിം. സബ്ബമേതം തേസം തേസം യഥാനുച്ഛവികവസേന ദാതബ്ബദാനസ്സ അധിവചനം.

ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാതി അധിവാസനക്ഖന്തിയഞ്ച സുസീലതായ ച നിവിട്ഠാ. ഏകമത്താനം ദമേന്തീതി ഏകം അത്തനോവ അത്തഭാവം ഇന്ദ്രിയദമേന ദമേന്തി. സമേന്തീതി അത്തനോ ചിത്തം കിലേസവൂപസമനേന സമേന്തി. പരിനിബ്ബാപേന്തീതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേനേവ പരിനിബ്ബാപേന്തി. ഉദ്ധഗ്ഗികന്തിആദീസു ഉപരൂപരിഭൂമീസു ഫലദാനവസേന ഉദ്ധമഗ്ഗമസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗികാ. സഗ്ഗസ്സ ഹിതാതി തത്രുപപത്തിജനനതോ സോവഗ്ഗികാ. നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുഖോവ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകാ. സുട്ഠു അഗ്ഗാനം ദിബ്ബവണ്ണാദീനം ദസന്നം വിസേസാനം നിബ്ബത്തനതോ സഗ്ഗസംവത്തനികാ, ഏവരൂപം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ.

അരിയധമ്മേ ഠിതോതി പഞ്ചസീലധമ്മേ പതിട്ഠിതോ. പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീതി പരലോകം ഗന്ത്വാ യത്ഥ സഗ്ഗേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹാതി, തത്ഥ മോദതി. സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ വാ ഹോന്തു അനാഗാമീ വാ, സബ്ബേസം അയം പടിപദാ ലബ്ഭതേവാതി.

൨. ആനണ്യസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദുതിയേ അധിഗമനീയാനീതി പത്തബ്ബാനി. കാമഭോഗിനാതി വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച പരിഭുഞ്ജന്തേന. അത്ഥിസുഖാദീസു അത്ഥീതി ഉപ്പജ്ജനകസുഖം അത്ഥിസുഖം നാമ. ഭോഗേ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകസുഖം ഭോഗസുഖം നാമ. അനണോസ്മീതി ഉപ്പജ്ജനകസുഖം ആനണ്യസുഖം നാമ. നിദ്ദോസോ അനവജ്ജോസ്മീതി ഉപ്പജ്ജനകസുഖം അനവജ്ജസുഖം നാമ.

ഭുഞ്ജന്തി ഭുഞ്ജമാനോ. പഞ്ഞാ വിപസ്സതീതി പഞ്ഞായ വിപസ്സതി. ഉഭോ ഭാഗേതി ദ്വേ കോട്ഠാസേ, ഹേട്ഠിമാനി തീണി ഏകം കോട്ഠാസം, അനവജ്ജസുഖം ഏകം കോട്ഠാസന്തി ഏവം പഞ്ഞായ പസ്സമാനോ ദ്വേ കോട്ഠാസേ ജാനാതീതി അത്ഥോ. അനവജ്ജസുഖസ്സേതന്തി ഏതം തിവിധമ്പി സുഖം അനവജ്ജസുഖസ്സ സോളസിം കലം നാഗ്ഘതീതി.

൩. ബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. തതിയം തികനിപാതേ വണ്ണിതമേവ. സപുബ്ബദേവതാനീതി പദമത്തമേവ ഏത്ഥ വിസേസോതി. ചതുത്ഥേ സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൫. രൂപസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. പഞ്ചമേ രൂപേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ രൂപപ്പമാണോ നാമ. രൂപപ്പസന്നോതി തസ്സേവ അത്ഥവചനം. ഘോസേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ഘോസപ്പമാണോ നാമ. ചീവരലൂഖപത്തലൂഖേസു പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ലൂഖപ്പമാണോ നാമ. ധമ്മേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ധമ്മപ്പമാണോ നാമ. ഇതരാനി തേസംയേവ അത്ഥവചനാനി. സബ്ബസത്തേ ച തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ രൂപപ്പമാണാ, ഏകോ ന രൂപപ്പമാണോ. പഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ചത്താരോ കോട്ഠാസാ ഘോസപ്പമാണാ, ഏകോ ന ഘോസപ്പമാണോ. ദസ കോട്ഠാസേ കത്വാ നവ കോട്ഠാസാ ലൂഖപ്പമാണാ, ഏകോ ന ലൂഖപ്പമാണോ. സതസഹസ്സം കോട്ഠാസേ കത്വാ പന ഏകോ കോട്ഠാസോവ ധമ്മപ്പമാണോ, സേസാ ന ധമ്മപ്പമാണാതി വേദിതബ്ബാ.

രൂപേ പമാണിംസൂതി യേ രൂപം ദിസ്വാ പസന്നാ, തേ രൂപേ പമാണിംസു നാമ, പസീദിംസൂതി അത്ഥോ. ഘോസേന അന്വഗൂതി ഘോസേന അനുഗതാ, ഘോസപ്പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നാതി അത്ഥോ. ഛന്ദരാഗവസൂപേതാതി ഛന്ദസ്സ ച രാഗസ്സ ച വസം ഉപേതാ. അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതീതി നിയകജ്ഝത്തേ തസ്സ ഗുണം ന ജാനാതി. ബഹിദ്ധാ ച ന പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാപിസ്സ പടിപത്തിം ന പസ്സതി. സമന്താവരണോതി സമന്തതോ ആവാരിതോ, സമന്താ വാ ആവരണമസ്സാതി സമന്താവരണോ. ഘോസേന വുയ്ഹതീതി ഘോസേന നിയതി, ന ഗുണേന. അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതീതി നിയകജ്ഝത്തേ ഗുണം ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ പനസ്സ പടിപത്തിം പസ്സതി. ബഹിദ്ധാ ഫലദസ്സാവീതി തസ്സ പരേഹി കതം ബഹിദ്ധാ സക്കാരഫലം പസ്സന്തോ. വിനീവരണദസ്സാവീതി വിവടദസ്സാവീ. ന സോ ഘോസേന വുയ്ഹതീതി സോ ഘോസേന ന നീയതി.

൬. സരാഗസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ഛട്ഠേ മോഹജം ചാപവിദ്ദസൂതി മോഹജം ചാപി അവിദ്ദസൂ അപണ്ഡിതാ. സവിഘാതന്തി സദുക്ഖം. ദുഖുദ്രയന്തി ആയതിഞ്ച ദുക്ഖവഡ്ഢിദായകം. അചക്ഖുകാതി പഞ്ഞാചക്ഖുരഹിതാ. യഥാ ധമ്മാ തഥാ സന്താതി യഥാ രാഗാദയോ ധമ്മാ ഠിതാ, തഥാ സഭാവാവ ഹുത്വാ. ന തസ്സേവന്തി മഞ്ഞരേതി മയം ഏവംസന്താ ഏവംസഭാവാതി തസ്സ ന മഞ്ഞരേ, ന മഞ്ഞന്തീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേപി ഗാഥാസുപി വട്ടമേവ കഥിതം.

൭. അഹിരാജസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. സത്തമേ ഇമാനി ചത്താരി അഹിരാജകുലാനീതി ഇദം ദട്ഠവിസാനേവ സന്ധായ വുത്തം. യേ ഹി കേചി ദട്ഠവിസാ, സബ്ബേതേ ഇമേസം ചതുന്നം അഹിരാജകുലാനം അബ്ഭന്തരഗതാവ ഹോന്തി. അത്തഗുത്തിയാതി അത്തനോ ഗുത്തത്ഥായ. അത്തരക്ഖായാതി അത്തനോ രക്ഖണത്ഥായ. അത്തപരിത്തായാതി അത്തനോ പരിത്താണത്ഥായ. പരിത്തം നാമ അനുജാനാമീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി യഥാ തം പരിത്തം കാതബ്ബം, തം ദസ്സേന്തോ വിരൂപക്ഖേഹി മേതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിരൂപക്ഖേഹീതി വിരൂപക്ഖനാഗകുലേഹി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അപാദകേഹീതി അപാദകസത്തേഹി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബേ സത്താതി ഇതോ പുബ്ബേ ഏത്തകേന ഠാനേന ഓദിസ്സകമേത്തം കഥേത്വാ ഇദാനി അനോദിസ്സകമേത്തം കഥേതും ഇദമാരദ്ധം. തത്ഥ സത്താ പാണാ ഭൂതാതി സബ്ബാനേതാനി പുഗ്ഗലവേവചനാനേവ. ഭദ്രാനി പസ്സന്തൂതി ഭദ്രാനി ആരമ്മണാനി പസ്സന്തു. മാ കഞ്ചി പാപമാഗമാതി കഞ്ചി സത്തം പാപകം ലാമകം മാ ആഗച്ഛതു. അപ്പമാണോ ബുദ്ധോതി ഏത്ഥ ബുദ്ധോതി ബുദ്ധഗുണാ വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി അപ്പമാണാ നാമ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. പമാണവന്താനീതി ഗുണപ്പമാണേന യുത്താനി. ഉണ്ണനാഭീതി ലോമസനാഭികോ മക്കടകോ. സരബൂതി ഘരഗോലികാ. കതാ മേ രക്ഖാ, കതാ മേ പരിത്താതി മയാ ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ രക്ഖാ ച പരിത്താണഞ്ച കതം. പടിക്കമന്തു ഭൂതാനീതി സബ്ബേപി മേ കതപരിത്താണാ സത്താ അപഗച്ഛന്തു, മാ മം വിഹേഠയിംസൂതി അത്ഥോ.

൮. ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. അട്ഠമേ അചിരപക്കന്തേ ദേവദത്തേതി സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ നചിരപക്കന്തേ. പരാഭവായാതി അവഡ്ഢിയാ വിനാസായ. അസ്സതരീതി വളവായ കുച്ഛിസ്മിം ഗദ്രഭസ്സ ജാതാ. അത്തവധായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതീതി തം അസ്സേന സദ്ധിം സമ്പയോജേന്തി, സാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ കാലേ സമ്പത്തേ വിജായിതും നസക്കോന്തീ പാദേഹി ഭൂമിം പഹരന്തീ തിട്ഠതി. അഥസ്സാ ചത്താരോ പാദേ ചതൂസു ഖാണൂസു ബന്ധിത്വാ കുച്ഛിം ഫാലേത്വാ പോതകം നീഹരന്തി. സാ തത്ഥേവ മരതി. തേനേതം വുത്തം.

൯. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. നവമേ കിലേസാനം സംവരത്ഥായ പവേസനദ്വാരം പിദഹനത്ഥായ പധാനം സംവരപ്പധാനം, പജഹനത്ഥായ പധാനം പഹാനപ്പധാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ബ്രൂഹനത്ഥായ വഡ്ഢനത്ഥായ പധാനം ഭാവനാപ്പധാനം, തേസംയേവ അനുരക്ഖണത്ഥായ പധാനം അനുരക്ഖണാപ്പധാനം.

൧൦. അധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ദസമേ അധമ്മികാ ഹോന്തീതി പോരാണകരാജൂഹി ഠപിതം ദസഭാഗബലിഞ്ചേവ അപരാധാനുരൂപഞ്ച ദണ്ഡം അഗ്ഗഹേത്വാ അതിരേകബലിനോ ചേവ അതിരേകദണ്ഡസ്സ ച ഗഹണേന അധമ്മികാ. രാജായുത്താതി രഞ്ഞോ ജനപദേസു കിച്ചസംവിധായകാ ആയുത്തകപുരിസാ. ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാതി അന്തോനഗരവാസിനോ ബ്രാഹ്മണഗഹപതയോ. നേഗമജാനപദാതി നിഗമവാസിനോ ചേവ ജനപദവാസിനോ ച. വിസമന്തി വിസമാ ഹുത്വാ, അസമയേന വായന്തീതി അത്ഥോ. വിസമാതി ന സമാ, അതിഥദ്ധാ വാ അതിമുദുകാ വാതി അത്ഥോ. അപഞ്ജസാതി മഗ്ഗതോ അപഗതാ, ഉമ്മഗ്ഗഗാമിനോ ഹുത്വാ വായന്തീതി അത്ഥോ. ദേവതാ പരികുപിതാ ഭവന്തീതി വാതേസു ഹി വിസമേസു അപഞ്ജസേസു വായന്തേസു രുക്ഖാ ഭിജ്ജന്തി, വിമാനാനി ഭിജ്ജന്തി. തസ്മാ ദേവതാ പരികുപിതാ ഭവന്തി, താ ദേവസ്സ സമ്മാ വസ്സിതും ന ദേന്തി. തേന വുത്തം ദേവോ ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതീതി. വിസമപാകാനി സസ്സാനി ഭവന്തീതി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഗബ്ഭീനി ഹോന്തി, ഏകസ്മിം സഞ്ജാതഖീരാനി, ഏകം ഠാനം പച്ചതീതി ഏവം വിസമം പാകാനി സസ്സാനി ഭവന്തി.

സമം നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി പരിവത്തന്തീതി യഥാ കത്തികപുണ്ണമാ കത്തികനക്ഖത്തമേവ ലഭതി, മിഗസിരപുണ്ണമാ മിഗസിരനക്ഖത്തമേവാതി ഏവം തസ്മിം തസ്മിം മാസേ സാ സാ പുണ്ണമാ തം തം നക്ഖത്തമേവ ലഭതി, തഥാ സമ്മാ പരിവത്തന്തി. സമം വാതാ വായന്തീതി അവിസമാ ഹുത്വാ സമയസ്മിംയേവ വായന്തി, ഛ മാസേ ഉത്തരാ വാതാ, ഛ മാസേദക്ഖിണാതി ഏവം തേസം തേസം ജനപദാനം അനുരൂപേ സമയേ വായന്തി. സമാതി സമപ്പവത്തിനോ നാതിഥദ്ധാ നാതിമുദൂ. പഞ്ജസാതി മഗ്ഗപ്പടിപന്നാ, മഗ്ഗേനേവ വായന്തി, നോ അമഗ്ഗേനാതി അത്ഥോ.

ജിമ്ഹം ഗച്ഛതീതി കുടിലം ഗച്ഛതി, അതിത്ഥം ഗണ്ഹാതി. നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ സതീതി നയതീതി നേത്താ. തസ്മിം നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ കുടിലം ഗന്ത്വാ അതിത്ഥം ഗണ്ഹന്തേ ഇതരാപി അതിത്ഥമേവ ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ. നേതേതിപി പാഠോ. ദുക്ഖം സേതീതി ദുക്ഖം സയതി, ദുക്ഖിതം ഹോതീതി അത്ഥോ.

പത്തകമ്മവഗ്ഗോ ദുതിയോ.