൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാതി പുഞ്ഞസ്സ അഭിസന്ദാ, പുഞ്ഞപ്പത്തിയോതി അത്ഥോ. കുസലാഭിസന്ദാതി തസ്സേവ വേവചനം. തേ പനേതേ സുഖം ആഹരന്തീതി സുഖസ്സാഹാരാ. സുട്ഠു അഗ്ഗാനം രൂപാദീനം ദായകാതി സോവഗ്ഗികാ. സുഖോ നേസം വിപാകോതി സുഖവിപാകാ. സഗ്ഗേ ഉപപത്തി സഗ്ഗോ, സഗ്ഗായ സംവത്തന്തീതി സഗ്ഗസംവത്തനികാ. ചീവരം പരിഭുഞ്ജമാനോതി ചീവരത്ഥായ വത്ഥം ലഭിത്വാ സൂചിസുത്താദീനം അഭാവേന തം നിക്ഖിപന്തോപി കരോന്തോപി പാരുപന്തോപി ജിണ്ണകാലേ പച്ചത്ഥരണം കരോന്തോപി പച്ചത്ഥരിതുമ്പി അസക്കുണേയ്യം ഭൂമത്ഥരണം കരോന്തോപി ഭൂമത്ഥരണസ്സ അനനുച്ഛവികം ഫാലേത്വാ പാദപുഞ്ഛനം കരോന്തോപി ‘‘പരിഭുഞ്ജമാനോ’’ത്വേവ വുച്ചതി. യദാ പന ‘‘പാദപുഞ്ഛനമ്പി ന സക്കാ ഇദ’’ന്തി സമ്മജ്ജിത്വാ ഛഡ്ഡിതം ഹോതി, തദാ പരിഭുഞ്ജമാനോ നാമ ന ഹോതി. അപ്പമാണം ചേതോസമാധിന്തി അരഹത്തഫലസമാധിം. അപ്പമാണോ തസ്സ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോതി ഇമിനാ ദായകസ്സ പുഞ്ഞചേതനായ അപ്പമാണതം കഥേതി. തസ്സ ഹി ‘‘ഖീണാസവോ മേ ചീവരം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി പുനപ്പുനം അനുസ്സരണവസേന പവത്താ പുഞ്ഞചേതനാ അപ്പമാണാ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. പിണ്ഡപാതാദീസു പന യോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സത്താഹമ്പി തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പരിഭുഞ്ജതി, സോ സത്താഹമ്പി തംയേവ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജമാനോ നാമ ഹോതി. ഏകസ്മിം പന സേനാസനേ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീസു ചങ്കമന്തോപി യാവ തം സേനാസനം പഹായ അഞ്ഞം ന ഗണ്ഹാതി, താവ പരിഭുഞ്ജമാനോ നാമ ഹോതി. ഏകേന പന ഭേസജ്ജേന ബ്യാധിമ്ഹി വൂപസന്തേ യാവ അഞ്ഞം ഭേസജ്ജം ന പരിഭുഞ്ജതി, താവദേവ പരിഭുഞ്ജമാനോ നാമ ഹോതി.

ബഹുഭേരവന്തി ബഹൂഹി ഭേരവാരമ്മണേഹി സമന്നാഗതം. രതനവരാനന്തി സത്തന്നമ്പി വരരതനാനം. ആലയന്തി നിവാസട്ഠാനം. പുഥൂ സവന്തീതി ബഹുകാ ഹുത്വാ സന്ദമാനാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൨. ദുതിയപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയേ അരിയകന്തേഹീതി മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തേഹി. താനി ഹി അരിയാനം കന്താനി ഹോന്തി പിയാനി മനാപാനി. സേസം സുത്തന്തേ താവ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൪ ആദയോ) വുത്തമേവ.

ഗാഥാസു പന സദ്ധാതി സോതാപന്നസ്സ സദ്ധാ അധിപ്പേതാ. സീലമ്പി സോതാപന്നസ്സ സീലമേവ. ഉജുഭൂതഞ്ച ദസ്സനന്തി കായവങ്കാദീനം അഭാവേന ഖീണാസവസ്സ ദസ്സനം ഉജുഭൂതദസ്സനം നാമ. ആഹൂതി കഥയന്തി. പസാദന്തി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു പസാദം. ധമ്മദസ്സനന്തി ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനം.

൩. പഠമസംവാസസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. തതിയേ സമ്ബഹുലാപി ഖോ ഗഹപതീ ച ഗഹപതാനിയോ ചാതി ബഹുകാ ഗഹപതയോ ച ഗഹപതാനിയോ ച ആവാഹവിവാഹകരണത്ഥായ ഗച്ഛന്താ തമേവ മഗ്ഗം പടിപന്നാ ഹോന്തി. സംവാസാതി സഹവാസാ ഏകതോവാസാ. ഛവോ ഛവായാതി ഗുണമരണേന മതത്താ ഛവോ ഗുണമരണേനേവ മതായ ഛവായ സദ്ധിം. ദേവിയാ സദ്ധിന്തി ഗുണേഹി ദേവിഭൂതായ സദ്ധിം. ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. അക്കോസകപരിഭാസകോതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസകോ, ഭയം ദസ്സേത്വാ സന്തജ്ജനേന പരിഭാസകോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കദരിയാതി ഥദ്ധമച്ഛരിനോ. ജാനിപതയോതി ജയമ്പതികാ. വദഞ്ഞൂതി യാചകാനം വചനസ്സ അത്ഥം ജാനന്തി. സഞ്ഞതാതി സീലസംയമേന സമന്നാഗതാ. ധമ്മജീവിനോതി ധമ്മേ ഠത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തീതി ധമ്മജീവിനോ. അത്ഥാസം പചുരാ ഹോന്തീതി വഡ്ഢിസങ്ഖാതാ അത്ഥാ ഏതേസം ബഹൂ ഹോന്തി. ഫാസുകം ഉപജായതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഫാസുവിഹാരോ ജായതി. കാമകാമിനോതി കാമേ കാമയമാനാ.

൪. ദുതിയസംവാസസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ചതുത്ഥേ കമ്മപഥവസേന ദേസനാ പവത്തിതാ. സേസം താദിസമേവ. ഇമേസു പന ദ്വീസുപി സുത്തേസു അഗാരികപടിപദാ കഥിതാ. സോതാപന്നസകദാഗാമീനമ്പി വട്ടതി.

൫-൬. സമജീവീസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൫-൫൬. പഞ്ചമേ തേനുപസങ്കമീതി കിമത്ഥം ഉപസങ്കമി? അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം. തഥാഗതോ ഹി തം രട്ഠം പാപുണന്തോ ഇമേസംയേവ ദ്വിന്നം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായ പാപുണാതി. നകുലപിതാ കിര പഞ്ച ജാതിസതാനി തഥാഗതസ്സ പിതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാപിതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളപിതാ. നകുലമാതാപി പഞ്ച ജാതിസതാനി തഥാഗതസ്സ മാതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാമാതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളമാതാ. തേ സത്ഥു ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പുത്തസിനേഹം പടിലഭിത്വാ ‘‘ഹന്താത, ഹന്താതാ’’തി വച്ഛകം ദിസ്വാ വച്ഛഗിദ്ധിനീ ഗാവീ വിയ വിരവമാനാ ഉപസങ്കമിത്വാ പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപന്നാ ജാതാ. നിവേസനേ പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം ആസനാനി സദാ പഞ്ഞത്താനേവ ഹോന്തി. ഇതി ഭഗവാ തേസം അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായ ഉപസങ്കമി. അതിചരിതാതി അതിക്കമിതാ. അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി പരലോകേ ച. സമസദ്ധാതി സദ്ധായ സമാ ഏകസദിസാ. സീലാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഛട്ഠം കേവലം ഭിക്ഖൂനം ദേസിതം. സേസമേത്ഥ താദിസമേവ.

൭. സുപ്പവാസാസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. സത്തമേ പജ്ജനികന്തി തസ്സ നിഗമസ്സ നാമം. കോലിയാനന്തി കോലരാജകുലാനം. ആയും ഖോ പന ദത്വാതി ആയുദാനം ദത്വാ. ആയുസ്സ ഭാഗിനീ ഹോതീതി ആയുഭാഗപടിലാഭിനീ ഹോതി, ആയും വാ ഭജനികാ ഹോതി, ആയുപ്പടിലാഭിനീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

രസസാ ഉപേതന്തി രസേന ഉപേതം രസസമ്പന്നം. ഉജ്ജുഗതേസൂതി കായവങ്കാദിരഹിതത്താ ഉജുകമേവ ഗതേസു ഖീണാസവേസു. ചരണൂപപന്നേസൂതി പഞ്ചദസഹി ചരണധമ്മേഹി സമന്നാഗതേസു. മഹഗ്ഗതേസൂതി മഹത്തം ഗതേസു. ഖീണാസവാനഞ്ഞേവേതം നാമം. പുഞ്ഞേന പുഞ്ഞം സംസന്ദമാനാതി പുഞ്ഞേന സദ്ധിം പുഞ്ഞം ഘടയമാനാ. മഹപ്ഫലാ ലോകവിദൂന വണ്ണിതാതി ഏവരൂപാ ദാനസങ്ഖാതാ ദക്ഖിണാ തിവിധലോകം വിദിതം കത്വാ ഠിതത്താ ലോകവിദൂനം ബുദ്ധാനം വണ്ണിതാ, ബുദ്ധേഹി പസത്ഥാതി അത്ഥോ. യഞ്ഞമനുസ്സരന്താതി യഞ്ഞം ദാനം അനുസ്സരന്താ. വേദജാതാതി തുട്ഠിജാതാ.

൮. സുദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. അട്ഠമേ സഞ്ഞതാനന്തി കായവാചാഹി സംയതാനം. പരദത്തഭോജിനന്തി പരേഹി ദിന്നമേവ ഭുഞ്ജിത്വാ യാപേന്താനം. കാലേനാതി യുത്തപ്പത്തകാലേന. സക്കച്ച ദദാതീതി സഹത്ഥാ സക്കാരം കത്വാ ദദാതി. ചത്താരി ഠാനാനി അനുപ്പവേച്ഛതീതി ചത്താരി കാരണാനി അനുപ്പവേസേതി ദദാതി. യസവാ ഹോതീതി മഹാപരിവാരോ ഹോതി. നവമം കേവലം ഭിക്ഖൂനം കഥിതം. സേസമേത്ഥ താദിസമേവ.

൧൦. ഗിഹിസാമീചിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ദസമേ ഗിഹിസാമീചിപടിപദന്തി ഗിഹീനം അനുച്ഛവികം പടിപത്തിം. പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതീതി അതിഹരിത്വാ ദാതുകാമതായ പതിഉപട്ഠിതോ ഹോതി ഉപഗതോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചീവരം ദേതീതി അത്ഥോ.

ഉപട്ഠിതാതി ഉപട്ഠായകോ. തേസം ദിവാ ച രത്തോ ചാതി യേ ഏവം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്തി, തേസം ദിവാ ച രത്തിഞ്ച പരിച്ചാഗവസേന ച അനുസ്സരണവസേന ച സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി. സഗ്ഗഞ്ച കമതിട്ഠാനന്തി താദിസോ ച ഭദ്ദകം കമ്മം കത്വാ സഗ്ഗട്ഠാനം ഉപഗച്ഛതി. ഇമേസു ചതൂസുപി സുത്തേസു ആഗാരിയപടിപദാ കഥിതാ. സോതാപന്നസകദാഗാമീനമ്പി വട്ടതി.

പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൭) ൨. പത്തകമ്മവഗ്ഗോ

൧. പത്തകമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അനിട്ഠപടിക്ഖേപേന ഇട്ഠാ. മനേ കമന്തി പവിസന്തീതി കന്താ. മനം അപ്പായന്തി പവഡ്ഢേന്തീതി മനാപാ. ദുല്ലഭാതി പരമദുല്ലഭാ. ഭോഗാതി ഭുഞ്ജിതബ്ബാ രൂപാദയോ വിസയാ. സഹധമ്മേനാതി ധമ്മേനേവ സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജന്തു, മാ ധമ്മൂപഘാതം കത്വാ അധമ്മേനാതി. അഥവാ സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന, തേന തേന സേനാപതിസേട്ഠിട്ഠാനാദികാരണേന സദ്ധിംയേവ ഉപ്പജ്ജന്തൂതി അത്ഥോ. യസോതി പരിവാരസമ്പത്തി. സഹ ഞാതീഭീതി ഞാതകേഹി സദ്ധിം. സഹ ഉപജ്ഝായേഹീതി സുഖദുക്ഖേസു ഉപനിജ്ഝായിതബ്ബത്താ ഉപജ്ഝായസങ്ഖാതേഹി സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തേഹി സദ്ധിം.

അകിച്ചം കരോതീതി അകാതബ്ബം കരോതി. കിച്ചം അപരാധേതീതി കത്തബ്ബയുത്തകം കിച്ചം അകരോന്തോ തം അപരാധേതി നാമ. ധംസതീതി പതതി പരിഹായതി. അഭിജ്ഝാവിസമലോഭന്തി അഭിജ്ഝാസങ്ഖാതം വിസമലോഭം. പജഹതീതി നുദതി നീഹരതി. മഹാപഞ്ഞോതി മഹന്തപഞ്ഞോ. പുഥുപഞ്ഞോതി പുഥുലപഞ്ഞോ. ആപാതദസോതി തം തം അത്ഥം ആപാതേതി തമേവ പസ്സതി, സുഖുമമ്പിസ്സ അത്ഥജാതം ആപാതം ആഗച്ഛതിയേവാതി അത്ഥോ.

ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹീതി ഉട്ഠാനസങ്ഖാതേന വീരിയേന അധിഗതേഹി. ബാഹാബലപരിചിതേഹീതി ബാഹാബലേന പരിചിതേഹി വഡ്ഢിതേഹി. സേദാവക്ഖിത്തേഹീതി അവക്ഖിത്തസേദേഹി, സേദം മുഞ്ചിത്വാ വായാമേന പയോഗേന സമധിഗതേഹീതി അത്ഥോ. ധമ്മികേഹീതി ധമ്മയുത്തേഹി. ധമ്മലദ്ധേഹീതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേ അകോപേത്വാ ലദ്ധേഹി. പത്തകമ്മാനീതി യുത്തകമ്മാനി അനുച്ഛവികകമ്മാനി. സുഖേതീതി സുഖിതം കരോതി. പീണേതീതി പീണിതം ബലസമ്പന്നം കരോതി. ഠാനഗതം ഹോതീതി കാരണഗതം ഹോതി. കിം പന തന്തി? ചതൂസു പത്തകമ്മേസു ഏകം ഭോഗേഹി കത്തബ്ബകമ്മം ഭോഗജാതമേവ ഠാനഗതം. പത്തഗതന്തി യുത്തപ്പത്തട്ഠാനഗതം. ആയതനസോ പരിഭുത്തന്തി കാരണേനേവ പരിഭുത്തം ഭോഗജാതം ഹോതി.

പരിയോധായ സംവത്തതീതി പിദഹിത്വാ വത്തതി. യഥാ അഗ്ഗിആദീഹി ഉപ്പന്നാസു ആപദാസു, ഏവം ആദിത്തഗേഹനിബ്ബാപനാദീനം അത്ഥായ ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ താസം ആപദാനം മഗ്ഗം പിദഹതി നിവാരേതി. സോത്ഥിം അത്താനം കരോതീതി നിരുപദ്ദവം ഖേമം അത്താനം കരോതി. ഞാതിബലിന്തി ഞാതകാനം ബലിം. അതിഥിബലിന്തി ആഗന്തുകാനം ബലിം. പുബ്ബപേതബലിന്തി പരലോകഗതാനം ഞാതകാനം ബലിം. രാജബലിന്തി രഞ്ഞോ കത്തബ്ബയുത്തകം രാജബലിം. ദേവതാബലിന്തി ദേവതാനം കത്തബ്ബബലിം. സബ്ബമേതം തേസം തേസം യഥാനുച്ഛവികവസേന ദാതബ്ബദാനസ്സ അധിവചനം.

ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാതി അധിവാസനക്ഖന്തിയഞ്ച സുസീലതായ ച നിവിട്ഠാ. ഏകമത്താനം ദമേന്തീതി ഏകം അത്തനോവ അത്തഭാവം ഇന്ദ്രിയദമേന ദമേന്തി. സമേന്തീതി അത്തനോ ചിത്തം കിലേസവൂപസമനേന സമേന്തി. പരിനിബ്ബാപേന്തീതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേനേവ പരിനിബ്ബാപേന്തി. ഉദ്ധഗ്ഗികന്തിആദീസു ഉപരൂപരിഭൂമീസു ഫലദാനവസേന ഉദ്ധമഗ്ഗമസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗികാ. സഗ്ഗസ്സ ഹിതാതി തത്രുപപത്തിജനനതോ സോവഗ്ഗികാ. നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുഖോവ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകാ. സുട്ഠു അഗ്ഗാനം ദിബ്ബവണ്ണാദീനം ദസന്നം വിസേസാനം നിബ്ബത്തനതോ സഗ്ഗസംവത്തനികാ, ഏവരൂപം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ.

അരിയധമ്മേ ഠിതോതി പഞ്ചസീലധമ്മേ പതിട്ഠിതോ. പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീതി പരലോകം ഗന്ത്വാ യത്ഥ സഗ്ഗേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹാതി, തത്ഥ മോദതി. സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ വാ ഹോന്തു അനാഗാമീ വാ, സബ്ബേസം അയം പടിപദാ ലബ്ഭതേവാതി.

൨. ആനണ്യസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദുതിയേ അധിഗമനീയാനീതി പത്തബ്ബാനി. കാമഭോഗിനാതി വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച പരിഭുഞ്ജന്തേന. അത്ഥിസുഖാദീസു അത്ഥീതി ഉപ്പജ്ജനകസുഖം അത്ഥിസുഖം നാമ. ഭോഗേ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകസുഖം ഭോഗസുഖം നാമ. അനണോസ്മീതി ഉപ്പജ്ജനകസുഖം ആനണ്യസുഖം നാമ. നിദ്ദോസോ അനവജ്ജോസ്മീതി ഉപ്പജ്ജനകസുഖം അനവജ്ജസുഖം നാമ.

ഭുഞ്ജന്തി ഭുഞ്ജമാനോ. പഞ്ഞാ വിപസ്സതീതി പഞ്ഞായ വിപസ്സതി. ഉഭോ ഭാഗേതി ദ്വേ കോട്ഠാസേ, ഹേട്ഠിമാനി തീണി ഏകം കോട്ഠാസം, അനവജ്ജസുഖം ഏകം കോട്ഠാസന്തി ഏവം പഞ്ഞായ പസ്സമാനോ ദ്വേ കോട്ഠാസേ ജാനാതീതി അത്ഥോ. അനവജ്ജസുഖസ്സേതന്തി ഏതം തിവിധമ്പി സുഖം അനവജ്ജസുഖസ്സ സോളസിം കലം നാഗ്ഘതീതി.

൩. ബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. തതിയം തികനിപാതേ വണ്ണിതമേവ. സപുബ്ബദേവതാനീതി പദമത്തമേവ ഏത്ഥ വിസേസോതി. ചതുത്ഥേ സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൫. രൂപസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. പഞ്ചമേ രൂപേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ രൂപപ്പമാണോ നാമ. രൂപപ്പസന്നോതി തസ്സേവ അത്ഥവചനം. ഘോസേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ഘോസപ്പമാണോ നാമ. ചീവരലൂഖപത്തലൂഖേസു പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ലൂഖപ്പമാണോ നാമ. ധമ്മേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ധമ്മപ്പമാണോ നാമ. ഇതരാനി തേസംയേവ അത്ഥവചനാനി. സബ്ബസത്തേ ച തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ രൂപപ്പമാണാ, ഏകോ ന രൂപപ്പമാണോ. പഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ചത്താരോ കോട്ഠാസാ ഘോസപ്പമാണാ, ഏകോ ന ഘോസപ്പമാണോ. ദസ കോട്ഠാസേ കത്വാ നവ കോട്ഠാസാ ലൂഖപ്പമാണാ, ഏകോ ന ലൂഖപ്പമാണോ. സതസഹസ്സം കോട്ഠാസേ കത്വാ പന ഏകോ കോട്ഠാസോവ ധമ്മപ്പമാണോ, സേസാ ന ധമ്മപ്പമാണാതി വേദിതബ്ബാ.

രൂപേ പമാണിംസൂതി യേ രൂപം ദിസ്വാ പസന്നാ, തേ രൂപേ പമാണിംസു നാമ, പസീദിംസൂതി അത്ഥോ. ഘോസേന അന്വഗൂതി ഘോസേന അനുഗതാ, ഘോസപ്പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നാതി അത്ഥോ. ഛന്ദരാഗവസൂപേതാതി ഛന്ദസ്സ ച രാഗസ്സ ച വസം ഉപേതാ. അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതീതി നിയകജ്ഝത്തേ തസ്സ ഗുണം ന ജാനാതി. ബഹിദ്ധാ ച ന പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാപിസ്സ പടിപത്തിം ന പസ്സതി. സമന്താവരണോതി സമന്തതോ ആവാരിതോ, സമന്താ വാ ആവരണമസ്സാതി സമന്താവരണോ. ഘോസേന വുയ്ഹതീതി ഘോസേന നിയതി, ന ഗുണേന. അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതീതി നിയകജ്ഝത്തേ ഗുണം ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ പനസ്സ പടിപത്തിം പസ്സതി. ബഹിദ്ധാ ഫലദസ്സാവീതി തസ്സ പരേഹി കതം ബഹിദ്ധാ സക്കാരഫലം പസ്സന്തോ. വിനീവരണദസ്സാവീതി വിവടദസ്സാവീ. ന സോ ഘോസേന വുയ്ഹതീതി സോ ഘോസേന ന നീയതി.

൬. സരാഗസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ഛട്ഠേ മോഹജം ചാപവിദ്ദസൂതി മോഹജം ചാപി അവിദ്ദസൂ അപണ്ഡിതാ. സവിഘാതന്തി സദുക്ഖം. ദുഖുദ്രയന്തി ആയതിഞ്ച ദുക്ഖവഡ്ഢിദായകം. അചക്ഖുകാതി പഞ്ഞാചക്ഖുരഹിതാ. യഥാ ധമ്മാ തഥാ സന്താതി യഥാ രാഗാദയോ ധമ്മാ ഠിതാ, തഥാ സഭാവാവ ഹുത്വാ. ന തസ്സേവന്തി മഞ്ഞരേതി മയം ഏവംസന്താ ഏവംസഭാവാതി തസ്സ ന മഞ്ഞരേ, ന മഞ്ഞന്തീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേപി ഗാഥാസുപി വട്ടമേവ കഥിതം.

൭. അഹിരാജസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. സത്തമേ ഇമാനി ചത്താരി അഹിരാജകുലാനീതി ഇദം ദട്ഠവിസാനേവ സന്ധായ വുത്തം. യേ ഹി കേചി ദട്ഠവിസാ, സബ്ബേതേ ഇമേസം ചതുന്നം അഹിരാജകുലാനം അബ്ഭന്തരഗതാവ ഹോന്തി. അത്തഗുത്തിയാതി അത്തനോ ഗുത്തത്ഥായ. അത്തരക്ഖായാതി അത്തനോ രക്ഖണത്ഥായ. അത്തപരിത്തായാതി അത്തനോ പരിത്താണത്ഥായ. പരിത്തം നാമ അനുജാനാമീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി യഥാ തം പരിത്തം കാതബ്ബം, തം ദസ്സേന്തോ വിരൂപക്ഖേഹി മേതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിരൂപക്ഖേഹീതി വിരൂപക്ഖനാഗകുലേഹി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അപാദകേഹീതി അപാദകസത്തേഹി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബേ സത്താതി ഇതോ പുബ്ബേ ഏത്തകേന ഠാനേന ഓദിസ്സകമേത്തം കഥേത്വാ ഇദാനി അനോദിസ്സകമേത്തം കഥേതും ഇദമാരദ്ധം. തത്ഥ സത്താ പാണാ ഭൂതാതി സബ്ബാനേതാനി പുഗ്ഗലവേവചനാനേവ. ഭദ്രാനി പസ്സന്തൂതി ഭദ്രാനി ആരമ്മണാനി പസ്സന്തു. മാ കഞ്ചി പാപമാഗമാതി കഞ്ചി സത്തം പാപകം ലാമകം മാ ആഗച്ഛതു. അപ്പമാണോ ബുദ്ധോതി ഏത്ഥ ബുദ്ധോതി ബുദ്ധഗുണാ വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി അപ്പമാണാ നാമ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. പമാണവന്താനീതി ഗുണപ്പമാണേന യുത്താനി. ഉണ്ണനാഭീതി ലോമസനാഭികോ മക്കടകോ. സരബൂതി ഘരഗോലികാ. കതാ മേ രക്ഖാ, കതാ മേ പരിത്താതി മയാ ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ രക്ഖാ ച പരിത്താണഞ്ച കതം. പടിക്കമന്തു ഭൂതാനീതി സബ്ബേപി മേ കതപരിത്താണാ സത്താ അപഗച്ഛന്തു, മാ മം വിഹേഠയിംസൂതി അത്ഥോ.

൮. ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. അട്ഠമേ അചിരപക്കന്തേ ദേവദത്തേതി സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ നചിരപക്കന്തേ. പരാഭവായാതി അവഡ്ഢിയാ വിനാസായ. അസ്സതരീതി വളവായ കുച്ഛിസ്മിം ഗദ്രഭസ്സ ജാതാ. അത്തവധായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതീതി തം അസ്സേന സദ്ധിം സമ്പയോജേന്തി, സാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ കാലേ സമ്പത്തേ വിജായിതും നസക്കോന്തീ പാദേഹി ഭൂമിം പഹരന്തീ തിട്ഠതി. അഥസ്സാ ചത്താരോ പാദേ ചതൂസു ഖാണൂസു ബന്ധിത്വാ കുച്ഛിം ഫാലേത്വാ പോതകം നീഹരന്തി. സാ തത്ഥേവ മരതി. തേനേതം വുത്തം.

൯. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. നവമേ കിലേസാനം സംവരത്ഥായ പവേസനദ്വാരം പിദഹനത്ഥായ പധാനം സംവരപ്പധാനം, പജഹനത്ഥായ പധാനം പഹാനപ്പധാനം, കുസലാനം ധമ്മാനം ബ്രൂഹനത്ഥായ വഡ്ഢനത്ഥായ പധാനം ഭാവനാപ്പധാനം, തേസംയേവ അനുരക്ഖണത്ഥായ പധാനം അനുരക്ഖണാപ്പധാനം.

൧൦. അധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ദസമേ അധമ്മികാ ഹോന്തീതി പോരാണകരാജൂഹി ഠപിതം ദസഭാഗബലിഞ്ചേവ അപരാധാനുരൂപഞ്ച ദണ്ഡം അഗ്ഗഹേത്വാ അതിരേകബലിനോ ചേവ അതിരേകദണ്ഡസ്സ ച ഗഹണേന അധമ്മികാ. രാജായുത്താതി രഞ്ഞോ ജനപദേസു കിച്ചസംവിധായകാ ആയുത്തകപുരിസാ. ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാതി അന്തോനഗരവാസിനോ ബ്രാഹ്മണഗഹപതയോ. നേഗമജാനപദാതി നിഗമവാസിനോ ചേവ ജനപദവാസിനോ ച. വിസമന്തി വിസമാ ഹുത്വാ, അസമയേന വായന്തീതി അത്ഥോ. വിസമാതി ന സമാ, അതിഥദ്ധാ വാ അതിമുദുകാ വാതി അത്ഥോ. അപഞ്ജസാതി മഗ്ഗതോ അപഗതാ, ഉമ്മഗ്ഗഗാമിനോ ഹുത്വാ വായന്തീതി അത്ഥോ. ദേവതാ പരികുപിതാ ഭവന്തീതി വാതേസു ഹി വിസമേസു അപഞ്ജസേസു വായന്തേസു രുക്ഖാ ഭിജ്ജന്തി, വിമാനാനി ഭിജ്ജന്തി. തസ്മാ ദേവതാ പരികുപിതാ ഭവന്തി, താ ദേവസ്സ സമ്മാ വസ്സിതും ന ദേന്തി. തേന വുത്തം ദേവോ ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതീതി. വിസമപാകാനി സസ്സാനി ഭവന്തീതി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഗബ്ഭീനി ഹോന്തി, ഏകസ്മിം സഞ്ജാതഖീരാനി, ഏകം ഠാനം പച്ചതീതി ഏവം വിസമം പാകാനി സസ്സാനി ഭവന്തി.

സമം നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി പരിവത്തന്തീതി യഥാ കത്തികപുണ്ണമാ കത്തികനക്ഖത്തമേവ ലഭതി, മിഗസിരപുണ്ണമാ മിഗസിരനക്ഖത്തമേവാതി ഏവം തസ്മിം തസ്മിം മാസേ സാ സാ പുണ്ണമാ തം തം നക്ഖത്തമേവ ലഭതി, തഥാ സമ്മാ പരിവത്തന്തി. സമം വാതാ വായന്തീതി അവിസമാ ഹുത്വാ സമയസ്മിംയേവ വായന്തി, ഛ മാസേ ഉത്തരാ വാതാ, ഛ മാസേദക്ഖിണാതി ഏവം തേസം തേസം ജനപദാനം അനുരൂപേ സമയേ വായന്തി. സമാതി സമപ്പവത്തിനോ നാതിഥദ്ധാ നാതിമുദൂ. പഞ്ജസാതി മഗ്ഗപ്പടിപന്നാ, മഗ്ഗേനേവ വായന്തി, നോ അമഗ്ഗേനാതി അത്ഥോ.

ജിമ്ഹം ഗച്ഛതീതി കുടിലം ഗച്ഛതി, അതിത്ഥം ഗണ്ഹാതി. നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ സതീതി നയതീതി നേത്താ. തസ്മിം നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ കുടിലം ഗന്ത്വാ അതിത്ഥം ഗണ്ഹന്തേ ഇതരാപി അതിത്ഥമേവ ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ. നേതേതിപി പാഠോ. ദുക്ഖം സേതീതി ദുക്ഖം സയതി, ദുക്ഖിതം ഹോതീതി അത്ഥോ.

പത്തകമ്മവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൮) ൩. അപണ്ണകവഗ്ഗോ

൧. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അപണ്ണകപ്പടിപദന്തി അവിരദ്ധപ്പടിപദം. യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതീതി കാരണഞ്ചസ്സ പരിപുണ്ണം ഹോതി. ആസവാനം ഖയായാതി അരഹത്തത്ഥായ. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

൩. സപ്പുരിസസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. തതിയേ അവണ്ണോതി അഗുണോ. പാതു കരോതീതി കഥേതി, പാകടം കരോതി. പഞ്ഹാഭിനീതോതി പഞ്ഹത്ഥായ അഭിനീതോ. അഹാപേത്വാ അലമ്ബിത്വാതി അപരിഹീനം അലമ്ബിതം കത്വാ. ഏത്ഥ ച അസപ്പുരിസോ പാപിച്ഛതായ അത്തനോ അവണ്ണം ഛാദേതി, സപ്പുരിസോ ലജ്ജിതായ അത്തനോ വണ്ണം. ഇദാനി യസ്മാ അസപ്പുരിസോ ഹിരോത്തപ്പരഹിതോ സംവാസേന അവജാനാതി, സപ്പുരിസോ പന ഹിരോത്തപ്പസമന്നാഗതോ സംവാസേനാപി നാവജാനാതി. തസ്മാ അസപ്പുരിസഭാവസാധകം അധുനാഗതവധുകോപമ്മം ദസ്സേതും സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വധുകാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വധുകാതി സുണിസാ. തിബ്ബന്തി ബഹലം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൪-൫. അഗ്ഗസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൭൪-൭൫. ചതുത്ഥേ സീലഗ്ഗന്തി അഗ്ഗപ്പത്തം ഉത്തമസീലം. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. പഞ്ചമേ രൂപഗ്ഗന്തി യം രൂപം സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഇദം രൂപഗ്ഗം നാമ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഭവഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ പന യസ്മിം അത്തഭാവേ ഠിതോ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഏതം ഭവഗ്ഗം നാമാതി.

൬. കുസിനാരസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. ഛട്ഠേ ഉപവത്തനേതി പാചീനഗതായ സാലപന്തിയാ ഉത്തരേന നിവത്തിത്വാ ഠിതായ വേമജ്ഝട്ഠാനേ. അന്തരേന യമകസാലാനന്തി ദ്വിന്നം സാലരുക്ഖാനം അന്തരേ. കങ്ഖാതി ദ്വേള്ഹകം. വിമതീതി വിനിച്ഛിതും അസമത്ഥതാ. ‘‘ബുദ്ധോ നു ഖോ ന ബുദ്ധോ നു ഖോ, ധമ്മോ നു ഖോ ന ധമ്മോ നു ഖോ, സങ്ഘോ നു ഖോ ന സങ്ഘോ നു ഖോ, മഗ്ഗോ നു ഖോ ന മഗ്ഗോ നു ഖോ, പടിപദാ നു ഖോ ന പടിപദാ നു ഖോ’’തി യസ്സ സംസയോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം വോ വദാമി പുച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ. സത്ഥുഗാരവേനപി ന പുച്ഛേയ്യാഥാതി ‘‘മയം സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിമ്ഹ, ചത്താരോ പച്ചയാപി നോ സത്ഥു സന്തകാവ. തേ മയം ഏത്തകം കാലം കങ്ഖം അകത്വാ ന അരഹാമ അജ്ജ പച്ഛിമേ കാലേ കങ്ഖം കാതു’’ന്തി സചേ ഏവം സത്ഥരി ഗാരവേന ന പുച്ഛഥ. സഹായകോപി, ഭിക്ഖവേ, സഹായകസ്സ ആരോചേതൂതി തുമ്ഹാകം യോ യസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സന്ദിട്ഠോ സമ്ഭത്തോ, സോ തസ്സ ആരോചേതു, അഹം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ കഥേസ്സാമി, തസ്സ കഥം സുത്വാ സബ്ബേ നിക്കങ്ഖാ ഭവഥാതി ദസ്സേതി. ഏവം പസന്നോതി ഏവം സദ്ദഹാമി അഹന്തി അത്ഥോ. ഞാണമേവാതി നിക്കങ്ഖഭാവപച്ചക്ഖകരണഞാണംയേവ ഏത്ഥ തഥാഗതസ്സ, ന സദ്ധാമത്തന്തി അത്ഥോ. ഇമേസഞ്ഹി, ആനന്ദാതി ഇമേസം അന്തോസാണിയം നിസിന്നാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം. യോ പച്ഛിമകോതി യോ ഗുണവസേന പച്ഛിമകോ, ആനന്ദത്ഥേരംയേവ സന്ധായാഹ.

൭. അചിന്തേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. സത്തമേ അചിന്തേയ്യാനീതി ചിന്തേതും അയുത്താനി. ന ചിന്തേതബ്ബാനീതി അചിന്തേയ്യത്തായേവ ന ചിന്തേതബ്ബാനി. യാനി ചിന്തേന്തോതി യാനി കാരണാനി ചിന്തേന്തോ. ഉമ്മാദസ്സാതി ഉമ്മത്തകഭാവസ്സ. വിഘാതസ്സാതി ദുക്ഖസ്സ. ബുദ്ധവിസയോതി ബുദ്ധാനം വിസയോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദീനം ബുദ്ധഗുണാനം പവത്തി ച ആനുഭാവോ ച. ഝാനവിസയോതി അഭിഞ്ഞാഝാനവിസയോ. കമ്മവിപാകോതി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനം കമ്മാനം വിപാകോ. ലോകചിന്താതി ‘‘കേന നു ഖോ ചന്ദിമസൂരിയാ കതാ, കേന മഹാപഥവീ, കേന മഹാസമുദ്ദോ, കേന സത്താ ഉപ്പാദിതാ, കേന പബ്ബതാ, കേന അമ്ബതാലനാളികേരാദയോ’’തി ഏവരൂപാ ലോകചിന്താ.

൮. ദക്ഖിണസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. അട്ഠമേ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിയോതി ദാനസങ്ഖാതായ ദക്ഖിണായ വിസുജ്ഝനകാരണാനി. ദായകതോ വിസുജ്ഝതീതി മഹപ്ഫലഭാവേന വിസുജ്ഝതി, മഹപ്ഫലാ ഹോതീതി അത്ഥോ. കല്യാണധമ്മോതി സുചിധമ്മോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. ദായകതോ വിസുജ്ഝതീതി ഏത്ഥ വേസ്സന്തരമഹാരാജാ കഥേതബ്ബോ. സോ ഹി ജൂജകബ്രാഹ്മണസ്സ ദാരകേ ദത്വാ മഹാപഥവിം കമ്പേസി. പടിഗ്ഗാഹകതോ വിസുജ്ഝതീതി ഏത്ഥ കല്യാണീനദീമുഖദ്വാരവാസീ കേവട്ടോ കഥേതബ്ബോ. സോ കിര ദീഘസുമത്ഥേരസ്സ തിക്ഖത്തും പിണ്ഡപാതം ദത്വാ മരണമഞ്ചേ നിപന്നോ ‘‘അയ്യസ്സ മം ദീഘസുമത്ഥേരസ്സ ദിന്നപിണ്ഡപാതോ ഉദ്ധരതീ’’തി ആഹ. നേവ ദായകതോതി ഏത്ഥ വഡ്ഢമാനവാസീ ലുദ്ദകോ കഥേതബ്ബോ. സോ കിര പേതദക്ഖിണം ദേന്തോ ഏകസ്സ ദുസ്സീലസ്സേവ തയോ വാരേ അദാസി. തതിയവാരേ ‘‘അമനുസ്സോ ദുസ്സീലോ മം വിലുമ്പതീ’’തി വിരവി. ഏകസ്സ സീലവതോ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ പാപിതകാലേയേവസ്സ പാപുണി. ദായകതോ ചേവ വിസുജ്ഝതി പടിഗ്ഗാഹകതോ ചാതി ഏത്ഥ അസദിസദാനം കഥേതബ്ബന്തി.

൯. വണിജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. നവമേ താദിസാ വാതി തംസദിസാവ തംസരിക്ഖകാവ. ഛേദഗാമിനീ ഹോതീതി ഛേദം ഗച്ഛതി. യം പത്ഥിതം, തം സബ്ബം നസ്സതീതി അത്ഥോ. ന യഥാധിപ്പായാ ഹോതീതി യഥാജ്ഝാസയാ ന ഹോതി. പരാധിപ്പായാ ഹോതീതി പരജ്ഝാസയാ അജ്ഝാസയതോ അധികതരഫലാ ഹോതി. സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാതി ഏത്ഥ സമിതപാപബാഹിതപാപതാഹി സമണബ്രാഹ്മണതാ വേദിതബ്ബാ. വദതു, ഭന്തേ, പച്ചയേനാതി, ഭന്തേ, ചതുബ്ബിധേന ചീവരാദിനാ പച്ചയേന വദേയ്യാസീതി ഏവം പവാരേതി നിമന്തേതി. യേന പവാരേതീതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ യത്തകേന പവാരേതി. തം ന ദേതീതി തം സബ്ബസോവ ന ദേതി. ന യഥാധിപ്പായം ദേതീതി യഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയോ, ഏവം ദാതും ന സക്കോതി, ഹാപേത്വാ അപ്പകം ദേതി. യഥാധിപ്പായം ദേതീതി യത്തകം സോ ഇച്ഛതി, തത്തകമേവ ദേതി. പരാധിപ്പായം ദേതീതി അപ്പകം പവാരേത്വാ അവത്ഥരിത്വാ ബഹും ദേതി.

൧൦. കമ്ബോജസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. ദസമേ നേവ സഭായം നിസീദതീതി വിനിച്ഛയകരണത്ഥം വിനിച്ഛയസഭായം നേവ നിസീദതി. ന കമ്മന്തം പയോജേതീതി കസിവണിജ്ജാദിമഹാകമ്മന്തം നപ്പയോജേതി. ന കമ്ബോജം ഗച്ഛതീതി ഭോഗേ സമ്ഭരണത്ഥായ കമ്ബോജരട്ഠം ന ഗച്ഛതി. ദേസനാമത്തമേവ ചേതം, യം കിഞ്ചി തിരോരട്ഠം ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. കോധനോതിആദീസു കോധനതായ കോധപരിയുട്ഠിതോ അത്ഥാനത്ഥം ന ജാനാതി, ഇസ്സുകിതായ പരസമ്പത്തിം ന സഹതി, മച്ഛരിതായ ധനം ദത്വാ കിച്ചം കാതും ന സക്കോതി, നിപ്പഞ്ഞതായ കിച്ചം സംവിധാതും ന സക്കോതി. തസ്മാ ഏതാനി സഭാനിസീദനാദീനി ന കരോതീതി.

അപണ്ണകവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൯) ൪. മചലവഗ്ഗോ

൧-൫. പാണാതിപാതാദിസുത്തപഞ്ചകവണ്ണനാ

൮൧-൮൫. ചതുത്ഥസ്സ പഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ. പഞ്ചമേ ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന തമേന യുത്തോതി തമോ. കായദുച്ചരിതാദീഹി പുന നിരയതമൂപഗമനതോ തമപരായണോ. ഇതി ഉഭയേനപി ഖന്ധതമോവ കഥിതോ ഹോതി. ‘‘അഡ്ഢേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന ജോതിനാ യുത്തതോ ജോതി, ആലോകഭൂതോതി വുത്തം ഹോതി. കായസുചരിതാദീഹി പുന സഗ്ഗുപ്പത്തിജോതിഭാവൂപഗമനതോ ജോതിപരായണോ. ഇമിനാ നയേന ഇതരേപി ദ്വേ വേദിതബ്ബാ.

വേനകുലേതി വിലീവകാരകുലേ. നേസാദകുലേതി മിഗലുദ്ദകാദീനം കുലേ. രഥകാരകുലേതി ചമ്മകാരകുലേ. പുക്കുസകുലേതി പുപ്ഫഛഡ്ഡകകുലേ. കസിരവുത്തികേതി ദുക്ഖവുത്തികേ. ദുബ്ബണ്ണോതി പംസുപിസാചകോ വിയ ഝാമഖാണുവണ്ണോ. ദുദ്ദസികോതി വിജാതമാതുയാപി അമനാപദസ്സനോ. ഓകോടിമകോതി ലകുണ്ഡകോ. കാണോതി ഏകച്ഛികാണോ വാ ഉഭയച്ഛികാണോ വാ. കുണീതി ഏകഹത്ഥകുണീ വാ ഉഭയഹത്ഥകുണീ വാ. ഖഞ്ജോതി ഏകപാദഖഞ്ജോ വാ ഉഭയപാദഖഞ്ജോ വാ. പക്ഖഹതോതി ഹതപക്ഖോ പീഠസപ്പീ. പദീപേയ്യസ്സാതി തേലകപല്ലാദിനോ ദീപഉപകരണസ്സ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ഏകോ പുഗ്ഗലോ ബഹിദ്ധാ ആലോകം അദിസ്വാ മാതു കുച്ഛിമ്ഹിയേവ കാലം കത്വാ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തോ സകലമ്പി കപ്പം സംസരതി. സോപി തമോതമപരായണോവ. സോ പന കുഹകപുഗ്ഗലോ ഭവേയ്യ. കുഹകസ്സ ഹി ഏവരൂപാ നിപ്ഫത്തി ഹോതീതി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ‘‘നീചേ കുലേ’’തിആദീഹി ആഗമനവിപത്തി ചേവ പച്ചുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തി ച ദസ്സിതാ. ‘‘ദലിദ്ദേ’’തിആദീഹി പവത്തപച്ചയവിപത്തി, ‘‘കസിരവുത്തികേ’’തിആദീഹി ആജീവുപായവിപത്തി, ‘‘ദുബ്ബണ്ണോ’’തിആദീഹി അത്തഭാവവിപത്തി, ‘‘ബഹ്വാബാധോ’’തിആദീഹി ദുക്ഖകാരണസമായോഗോ, ‘‘ന ലാഭീ’’തിആദീഹി സുഖകാരണവിപത്തി ചേവ ഉപഭോഗവിപത്തി ച, ‘‘കായേന ദുച്ചരിത’’ന്തിആദീഹി തമപരായണഭാവസ്സ കാരണസമായോഗോ, ‘‘കായസ്സ ഭേദാ’’തിആദീഹി സമ്പരായികതമൂപഗമോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ.

൬. ഓണതോണതസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ഛട്ഠേ ഓണതോണതോതി ഇദാനി നീചകോ ആയതിമ്പി നീചകോ ഭവിസ്സതി. ഓണതുണ്ണതോതി ഇദാനി നീചോ ആയതിം ഉച്ചോ ഭവിസ്സതി. ഉണ്ണതോണതോതി ഇദാനി ഉച്ചോ ആയതിം നീചോ ഭവിസ്സതി. ഉണ്ണതുണ്ണതോതി ഇദാനി ഉച്ചോ ആയതിമ്പി ഉച്ചോ ഭവിസ്സതി. വിത്ഥാരോ പന നേസം പുരിമസുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൭. പുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. സത്തമേ സമണമചലോതി സമണഅചലോ, മകാരോ പദസന്ധികരോ, നിച്ചലസമണോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ സത്തവിധമ്പി സേഖം ദസ്സേതി. സോ ഹി സാസനേ മൂലജാതായ സദ്ധായ പതിട്ഠിതത്താ അചലോ നാമ. സമണപുണ്ഡരീകോതി പുണ്ഡരീകസദിസോ സമണോ. പുണ്ഡരീകം നാമ ഊനസതപത്തം സരോരുഹം. ഇമിനാ സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവം ദസ്സേതി. സോ ഹി ഝാനാഭിഞ്ഞാനം അഭാവേന അപരിപുണ്ണഗുണത്താ സമണപുണ്ഡരീകോ നാമ ഹോതി. സമണപദുമോതി പദുമസദിസോ സമണോ. പദുമം നാമ പരിപുണ്ണസതപത്തം സരോരുഹം. ഇമിനാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തം ഖീണാസവം ദസ്സേതി. സോ ഹി ഝാനാഭിഞ്ഞാനം ഭാവേന പരിപുണ്ണഗുണത്താ സമണപദുമോ നാമ ഹോതി. സമണേസു സമണസുഖുമാലോതി സബ്ബേസുപി ഏതേസു സമണേസു സുഖുമാലസമണോ മുദുചിത്തസരീരോ കായികചേതസികദുക്ഖരഹിതോ ഏകന്തസുഖീ. ഏതേന അത്താനഞ്ചേവ അത്തസദിസേ ച ദസ്സേതി.

ഏവം മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി പടിപാടിയാ വിഭജന്തോ കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സേഖോതി സത്തവിധോപി സേഖോ. പാടിപദോതി പടിപന്നകോ. അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനോ വിഹരതീതി അരഹത്തം പത്ഥയന്തോ വിഹരതി. മുദ്ധാവസിത്തസ്സാതി മുദ്ധനി അവസിത്തസ്സ, കതാഭിസേകസ്സാതി അത്ഥോ. ആഭിസേകോതി അഭിസേകം കാതും യുത്തോ. അനഭിസിത്തോതി ന താവ അഭിസിത്തോ. മചലപ്പത്തോതി രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ പുത്തഭാവേന ചേവ പുത്തേസു ജേട്ഠകഭാവേന ച ന താവ അഭിസിത്തഭാവേന ച അഭിസേകപ്പത്തിഅത്ഥായ അചലപ്പത്തോ നിച്ചലപത്തോ. മകാരോ നിപാതമത്തം. കായേന ഫുസിത്വാതി നാമകായേന ഫുസിത്വാ.

യാചിതോവ ബഹുലം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതീതി ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ഏവം ദായകേഹി യാചമാനേഹേവ ഉപനീതം ചീവരം ബഹും പരിഭുഞ്ജതി, കിഞ്ചിദേവ അയാചിതം, ബാകുലത്ഥേരോ വിയ. പിണ്ഡപാതം ഖദിരവനമഗ്ഗേ സീവലിത്ഥേരോ വിയ. സേനാസനം അട്ഠകനാഗരസുത്തേ (മ. നി. ൨.൧൭ ആദയോ; അ. നി. ൧൧.൧൬ ആദയോ) ആനന്ദത്ഥേരോ വിയ. ഗിലാനപച്ചയം പിലിന്ദവച്ഛഥേരോ വിയ. ത്യസ്സാതി തേ അസ്സ. മനാപേനേവാതി മനം അല്ലീയനകേന. സമുദാചരന്തീതി കത്തബ്ബകിച്ചാനി കരോന്തി പവത്തന്തി വാ. ഉപഹാരം ഉപഹരന്തീതി കായികചേതസികഉപഹാരം ഉപഹരന്തി ഉപനീയന്തി. സന്നിപാതികാനീതി തിണ്ണമ്പി സന്നിപാതേന നിബ്ബത്താനി. ഉതുപരിണാമജാനീതി ഉതുപരിണാമതോ അതിസീതഅതിഉണ്ഹഉതുതോ ജാതാനി. വിസമപരിഹാരജാനീതി അച്ചാസനഅതിട്ഠാനാദികാ വിസമപരിഹാരതോ ജാതാനി. ഓപക്കമികാനീതി വധബന്ധനാദിഉപക്കമേന നിബ്ബത്താനി. കമ്മവിപാകജാനീതി വിനാപി ഇമേഹി കാരണേഹി കേവലം പുബ്ബേ കതകമ്മവിപാകവസേനേവ ജാതാനി. ചതുന്നം ഝാനാനന്തി ഏത്ഥ ഖീണാസവാനമ്പി ബുദ്ധാനമ്പി കിരിയജ്ഝാനാനേവ അധിപ്പേതാനി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൮. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. അട്ഠമേ സാസനേ ലദ്ധപ്പതിട്ഠത്താ സോതാപന്നോവ സമണമചലോതി വുത്തോ, നാതിബഹുഗുണത്താ ന ബഹുപത്തം വിയ സരോരുഹം സകദാഗാമീ സമണപുണ്ഡരീകോതി, തതോ ബഹുതരഗുണത്താ സതപത്തം വിയ സരോരുഹം അനാഗാമീ സമണപദുമോതി, ഥദ്ധഭാവകരാനം കിലേസാനം സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താ മുദുഭാവപ്പത്തോ ഖീണാസവോ സമണസുഖുമാലോതി.

൯. സമ്മാദിട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. നവമേ സമ്മാദിട്ഠികോതിആദീഹി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേന പഠമസുത്തേ വിയ സത്ത സേഖാ ഗഹിതാ. ദുതിയവാരേ ദസങ്ഗികമഗ്ഗവസേന വാ അരഹത്തഫലഞാണഅരഹത്തഫലവിമുത്തീഹി സദ്ധിം, അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേന വാ സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവോ കഥിതോ, തതിയവാരേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, ചതുത്ഥവാരേ തഥാഗതോ ച തഥാഗതസദിസഖീണാസവോ ചാതി. ഇതി ഇദം സുത്തം പഠമസുത്തേ കഥിതപുഗ്ഗലാനം വസേനേവ കഥിതം, ദേസനാമത്തമേവ പനേത്ഥ നാനന്തി.

൧൦. ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. ദസമേ പഠമവാരേ അരഹത്തത്ഥായ പയോഗം അനാരഭിത്വാ ഠിതോ പമാദവിഹാരീ സേഖപുഗ്ഗലോ കഥിതോ. ദുതിയവാരേ അനുപ്പാദിതജ്ഝാനോ ആരദ്ധവിപസ്സകോ അപ്പമാദവിഹാരീ സേഖപുഗ്ഗലോ കഥിതോ. തതിയവാരേ ആരദ്ധവിപസ്സകോ അപ്പമാദവിഹാരീ അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ സേഖപുഗ്ഗലോ കഥിതോ, ചതുത്ഥവാരേ പരമസുഖുമാലഖീണാസവോതി.

മചലവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൧൦) ൫. അസുരവഗ്ഗോ

൧. അസുരസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ അസുരോതി അസുരസദിസോ ബീഭച്ഛോ. ദേവോതി ദേവസദിസോ ഗുണവസേന അഭിരൂപോ പാസാദികോ.

൨. പഠമസമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. ദുതിയേ അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സാതി നിയകജ്ഝത്തേ അപ്പനാചിത്തസമാധിസ്സ. അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാതി സങ്ഖാരപരിഗ്ഗാഹകവിപസ്സനാഞാണസ്സ. തഞ്ഹി അധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതഞ്ച, പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതേസു ച ധമ്മേസു വിപസ്സനാഭൂതം, തസ്മാ ‘‘അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാ’’തി വുച്ചതീതി.

൩. ദുതിയസമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. തതിയേ യോഗോ കരണീയോതി യുത്തപ്പയുത്തതാ കത്തബ്ബാ. ഛന്ദോതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ. വായാമോതി പയോഗോ. ഉസ്സാഹോതി തതോ അധിമത്തതരം വീരിയം. ഉസ്സോള്ഹീതി പങ്കലഗ്ഗസകടഉദ്ധരണസദിസം മഹാവീരിയം. അപ്പടിവാനീതി അനിവത്തനതാ.

൪. തതിയസമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൯൪. ചതുത്ഥേ ഏവം ഖോ, ആവുസോ, സങ്ഖാരാ ദട്ഠബ്ബാതിആദീസു, ആവുസോ, സങ്ഖാരാ നാമ അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ, അനിച്ചതോ സമ്മസിതബ്ബാ, അനിച്ചതോ പസ്സിതബ്ബാ. തഥാ ദുക്ഖതോ, അനത്തതോതി ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബന്തിആദീസുപി പഠമജ്ഝാനവസേന, ആവുസോ, ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബം പഠമജ്ഝാനവസേന സന്നിസാദേതബ്ബം, പഠമജ്ഝാനവസേന ഏകോദി കാതബ്ബം, പഠമജ്ഝാനവസേന സമാദഹിതബ്ബം. തഥാ ദുതിയജ്ഝാനാദിവസേനാതി ഏവം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇമേസു തീസുപി സുത്തേസു സമഥവിപസ്സനാ ലോകിയലോകുത്തരാവ കഥിതാ.

൫. ഛവാലാതസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. പഞ്ചമേ ഛവാലാതന്തി സുസാനേ അലാതം. മജ്ഝേ ഗൂഥഗതന്തി മജ്ഝട്ഠാനേ ഗൂഥമക്ഖിതം. നേവ ഗാമേ കട്ഠത്ഥം ഫരതീതി കൂടഗോപാനസിഥമ്ഭസോപാനാദീനം അത്ഥായ അനുപനേയ്യതായ ഗാമേ ന കട്ഠത്ഥം സാധേതി, ഖേത്തകുടിപാദം വാ മഞ്ചപാദം വാ കാതും അനുപനേയ്യതായ ന അരഞ്ഞേ കട്ഠത്ഥം സാധേതി. ദ്വീസു കോടീസു ഗയ്ഹമാനം ഹത്ഥം ഡഹതി, മജ്ഝേ ഗയ്ഹമാനം ഗൂഥേന മക്ഖേതി. തഥൂപമന്തി തംസരിക്ഖകം. അഭിക്കന്തതരോതി സുന്ദരതരോ. പണീതതരോതി ഉത്തമതരോ. ഗവാ ഖീരന്തി ഗാവിതോ ഖീരം. ഖീരമ്ഹാ ദധീതിആദീസു പരം പരം പുരിമതോ പുരിമതോ അഗ്ഗം, സപ്പിമണ്ഡോ പന തേസു സബ്ബേസുപി അഗ്ഗമേവ. അഗ്ഗോതിആദീസു ഗുണേഹി അഗ്ഗോ ചേവ സേട്ഠോ ച പമുഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ചാതി വേദിതബ്ബോ. ഛവാലാതൂപമായ ന ദുസ്സീലോ പുഗ്ഗലോ കഥിതോ, അപ്പസ്സുതോ പന വിസ്സട്ഠകമ്മന്തോ ഗോണസദിസോ പുഗ്ഗലോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഛട്ഠേ സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൭. ഖിപ്പനിസന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. സത്തമേ ഖിപ്പനിസന്തീതി ഖിപ്പനിസാമനോ സീഘം ജാനിതും സമത്ഥോ. സുതാനഞ്ച ധമ്മാനന്തി സുതപ്പഗുണാനം തന്തിധമ്മാനം. അത്ഥൂപപരിക്ഖീതി അത്ഥം ഉപപരിക്ഖകോ. അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായാതി അട്ഠകഥഞ്ച പാളിഞ്ച ജാനിത്വാ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതീതി നവലോകുത്തരധമ്മാനം അനുരൂപധമ്മഭൂതം സസീലകം പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി. നോ ച കല്യാണവാചോതി ന സുന്ദരവചനോ. ന കല്യാണവാക്കരണോതി ന സുന്ദരവചനഘോസോ ഹോതി. പോരിയാതിആദീഹി സദ്ധിം നോ-കാരോ യോജേതബ്ബോയേവ. ഗുണപരിപുണ്ണായ അപലിബുദ്ധായ അദോസായ അഗളിതപദബ്യഞ്ജനായ അത്ഥം വിഞ്ഞാപേതും സമത്ഥായ വാചായ സമന്നാഗതോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮. അത്തഹിതസുത്തവണ്ണനാ

൯൮-൯൯. അട്ഠമം പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേനാപി ദസബലസ്സ ദേസനാഞാണവിലാസേനാപി കഥിതം, നവമം പഞ്ചവേരവസേന.

൧൦. പോതലിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. ദസമേ കാലേനാതി യുത്തപ്പത്തകാലേന. ഖമതീതി രുച്ചതി. യദിദം തത്ഥ തത്ഥ കാലഞ്ഞുതാതി യാ ഏസാ തത്ഥ തത്ഥ കാലം ജാനനാ. തം തം കാലം ഞത്വാ ഹി അവണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണകഥനം വണ്ണാരഹസ്സ ച വണ്ണകഥനം പണ്ഡിതാനം പകതീതി ദസ്സേതി.

അസുരവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

ദുതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.