൩. തതിയപണ്ണാസകം

(൧൧) ൧. വലാഹകവഗ്ഗോ

൧-൨. വലാഹകസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൧൦൧-൨. തതിയപണ്ണാസകസ്സ പഠമേ വലാഹകാതി മേഘാ. ഭാസിതാ ഹോതി നോ കത്താതി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരിസ്സാമീ’’തി കേവലം ഭാസതിയേവ, ന കരോതി. കത്താ ഹോതി നോ ഭാസിതാതി അകഥേത്വാവ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച മയാ കാതും വട്ടതീ’’തി കത്താ ഹോതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. കുമ്ഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩. തതിയേ കുമ്ഭാതി ഘടാ. തുച്ഛോ പിഹിതോതി രിത്തകോ പിഹിതമുഖോ. പൂരോ വിവടോതി ഉദകപുണ്ണോ അപാരുതമുഖോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൪. ഉദകരഹദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪. ചതുത്ഥേ ഉത്താനോ ഗമ്ഭീരോഭാസോതിആദീസു പുരാണപണ്ണരസസമ്ഭിന്നവണ്ണോ കാളഉദകോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ നാമ, അച്ഛവിപ്പസന്നമണിവണ്ണഉദകോ ഉത്താനോഭാസോ നാമ.

൫-൬. അമ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫-൬. പഞ്ചമേ ആമം പക്കവണ്ണീതി ആമകം ഹുത്വാ ഓലോകേന്താനം പക്കസദിസം ഖായതി. ഏവം സബ്ബപദാനി ദട്ഠബ്ബാനി. ഛട്ഠം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൭. മൂസികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. സത്തമേ യോ ആവാടം ഖണതി, ന ച തത്ഥ വസതി, സോ ഗാധം കത്താ നോ വസിതാതി വുച്ചതി. ഖന്താതിപി പാഠോ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദാനി വേദിതബ്ബാനി.

൮. ബലീബദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮. അട്ഠമേ യോ അത്തനോ ഗോഗണം മദ്ദതി, ന പരഗോഗണം, അയം സഗവചണ്ഡോ നോ പരഗവചണ്ഡോതി ഏവം സബ്ബപദാനി വേദിതബ്ബാനി. ഉബ്ബേജേതാ ഹോതീതി ഘട്ടേത്വാ വിജ്ഝിത്വാ ഉബ്ബേഗപത്തം കരോതി.

൯. രുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯. നവമേ ഫേഗ്ഗു ഫേഗ്ഗുപരിവാരോതി നിസ്സാരോ ഫേഗ്ഗുരുക്ഖോ ഫേഗ്ഗുരുക്ഖേഹേവ പരിവുതോ. സാരപരിവാരോതി ഖദിരാദീഹി സാരരുക്ഖേഹേവ പരിവുതോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൧൦. ആസീവിസസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦. ദസമേ ആഗതവിസോ ന ഘോരവിസോതി യസ്സ വിസം ആഗച്ഛതി, ഘോരം പന ന ഹോതി, ചിരകാലം ന പീളേതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോതി.

വലാഹകവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൧൨) ൨. കേസിവഗ്ഗോ

൧. കേസിസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ കേസീതി തസ്സ നാമം. അസ്സദമ്മേ സാരേതീതി അസ്സദമ്മസാരഥി. സണ്ഹേനപി വിനേതീതിആദീസു തസ്സ അനുച്ഛവികം സക്കാരം കത്വാ സുഭോജനം ഭോജേത്വാ മധുരപാനം പായേത്വാ മുദുവചനേന സമുദാചരിത്വാ ദമേന്തോ സണ്ഹേന ദമേതി നാമ, ജാണുബന്ധനമുഖബന്ധനാദീഹി ചേവ പതോദവിജ്ഝനകസാഭിഘാതഫരുസവചനേഹി ച ദമേന്തോ ഫരുസേന ദമേതി നാമ, കാലേന കാലം തദുഭയം കരോന്തോ സണ്ഹഫരുസേന ദമേതി നാമ.

൨. ജവസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. ദുതിയേ അജ്ജവേനാതി ഉജുകഭാവേന. ജവേനാതി പദവേഗേന. ഖന്തിയാതി അധിവാസനക്ഖന്തിയാ. സോരച്ചേനാതി സുചിഭാവസീലേന. പുഗ്ഗലഗുണങ്ഗേസു ജവേനാതി ഞാണജവേന. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. പതോദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. തതിയേ പതോദച്ഛായന്തി വിജ്ഝനത്ഥം ഉക്ഖിത്തസ്സ പതോദസ്സ ഛായം. സംവിജ്ജതീതി ‘‘ജവോ മേ ഗഹേതബ്ബോ’’തി സല്ലക്ഖണവസേന സംവിജ്ജതി. സംവേഗം ആപജ്ജതീതി സംവേഗം പടിപജ്ജതി ലോമവേധവിദ്ധോതി ലോമകൂപേ പതോദവേധേന വിദ്ധമത്തോ. ചമ്മവേധവിദ്ധോതി ഛവിചമ്മം ഛിന്ദന്തേന പതോദവേധേന വിദ്ധോ. അട്ഠിവേധവിദ്ധോതി അട്ഠിം ഭിന്ദന്തേന വേധേന വിദ്ധോ. കായേനാതി നാമകായേന. പരമസച്ചന്തി നിബ്ബാനം. സച്ഛികരോതീതി പസ്സതി. പഞ്ഞായാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ.

൪. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. ചതുത്ഥേ അട്ഠിം കത്വാതി അട്ഠികോ ഹുത്വാ. തിണവനിന്നാദസദ്ദാനന്തി ഏത്ഥ തിണവോതി ഡിണ്ഡിമോ, നിന്നാദസദ്ദോതി സബ്ബേസമ്പി ഏകതോമിസ്സിതോ മഹാസദ്ദോ. ഡംസാദീസു ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ, മകസാ മകസാവ. ഖിപ്പഞ്ഞേവ ഗന്താ ഹോതീതി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനാനി പൂരേത്വാ സീഘമേവ ഗന്താ ഹോതി.

൫. ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. പഞ്ചമേ ഠാനാനീതി കാരണാനി. അനത്ഥായ സംവത്തതീതി അഹിതായ അവഡ്ഢിയാ സംവത്തതി. ഏത്ഥ ച പഠമം ഓപാതക്ഖണനമച്ഛബന്ധനസന്ധിച്ഛേദനാദിഭേദം സദുക്ഖം സവിഘാതം പാപകമ്മം വേദിതബ്ബം, ദുതിയം സമജീവികാനം ഗിഹീനം പുപ്ഫച്ഛഡ്ഡകാദികമ്മം സുധാകോട്ടന-ഗേഹച്ഛാദനഅസുചിട്ഠാനസമ്മജ്ജനാദികമ്മഞ്ച വേദിതബ്ബം, തതിയം സുരാപാനഗന്ധവിലേപനമാലാപിളന്ധനാദികമ്മഞ്ചേവ അസ്സാദവസേന പവത്തം പാണാതിപാതാദികമ്മഞ്ച വേദിതബ്ബം, ചതുത്ഥം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ഗമനകാലേ സുദ്ധവത്ഥച്ഛാദന-മാലാഗന്ധാദീനം ആദായ ഗമനം ചേതിയവന്ദനം ബോധിവന്ദനം മധുരധമ്മകഥാസവനം പഞ്ചസീലസമാദാനന്തി ഏവമാദീസു സോമനസ്സസമ്പയുത്തം കുസലകമ്മം വേദിതബ്ബം. പുരിസഥാമേതി പുരിസസ്സ ഞാണഥാമസ്മിം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൬. അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. ഛട്ഠേ യതോ ഖോതി യദാ ഖോ. സമ്പരായികസ്സാതി ദേസനാമത്തമേതം, ഖീണാസവോ പന നേവ സമ്പരായികസ്സ, ന ദിട്ഠധമ്മികസ്സ മരണസ്സ ഭായതി. സോവ ഇധ അധിപ്പേതോ. കേചി പന ‘‘സമ്മാദിട്ഠി ഭാവിതാതി വചനതോ സോതാപന്നം ആദിം കത്വാ സബ്ബേപി അരിയാ അധിപ്പേതാ’’തി വദന്തി.

൭. ആരക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. സത്തമേ അത്തരൂപേനാതി അത്തനോ അനുരൂപേന അനുച്ഛവികേന, ഹിതകാമേനാതി അത്ഥോ. രജനീയേസൂതി രാഗസ്സ പച്ചയഭൂതേസു. ധമ്മേസൂതി സഭാവേസു, ഇട്ഠാരമ്മണേസൂതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ നയോ വേദിതബ്ബോ. ന രജ്ജതീതി ദിട്ഠിവസേന ന രജ്ജതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ന ച പന സമണവചനഹേതുപി ഗച്ഛതീതി സമണാനം പരവാദീനം വചനഹേതുപി അത്തനോ ദിട്ഠിം പഹായ തേസം ദിട്ഠിവസേന ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഇധാപി ഖീണാസവോവ അധിപ്പേതോ.

൮-൧൦. സംവേജനീയാദിസുത്തത്തയവണ്ണനാ

൧൧൮-൧൨൦. അട്ഠമേ ദസ്സനീയാനീതി പസ്സിതബ്ബയുത്തകാനി. സംവേജനീയാനീതി സംവേഗജനകാനി. നവമേ ജാതിഭയന്തി ജാതിം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ദസമേ അഗ്ഗിഭയന്തി അഗ്ഗിം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

കേസിവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൧൩) ൩. ഭയവഗ്ഗോ

൧. അത്താനുവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ അത്താനുവാദഭയന്തി അത്താനം അനുവദന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. പരാനുവാദഭയന്തി പരസ്സ അനുവാദതോ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ദണ്ഡഭയന്തി ദ്വത്തിംസ കമ്മകാരണാ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ദുഗ്ഗതിഭയന്തി ചത്താരോ അപായേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അത്താനുവാദഭയന്തിആദീസു അത്താനുവാദഭയം താവ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അജ്ഝത്തം ഹിരീ സമുട്ഠാതി, സാസ്സ തീസു ദ്വാരേസു സംവരം ജനേതി, തീസു ദ്വാരേസു സംവരോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഹോതി. സോ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാതി. പരാനുവാദഭയം പന പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബഹിദ്ധാ ഓത്തപ്പം സമുട്ഠാതി, തദസ്സ തീസു ദ്വാരേസു സംവരം ജനേതി, തീസു ദ്വാരേസു സംവരോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഹോതി. സോ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാതി. ദുഗ്ഗതിഭയം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അജ്ഝത്തം ഹിരീ സമുട്ഠാതി, സാസ്സ തീസു ദ്വാരേസു സംവരം ജനേതി, തീസു ദ്വാരേസു സംവരോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഹോതി. സോ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാതി.

൨. ഊമിഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. ദുതിയേ ഉദകോരോഹന്തസ്സാതി ഉദകം ഓതരന്തസ്സ. പാടികങ്ഖിതബ്ബാനീതി ഇച്ഛിതബ്ബാനി. സുസുകാഭയന്തി ചണ്ഡമച്ഛഭയം. മുഖാവരണം മഞ്ഞേ കരോന്തീതി മുഖപിദഹനം വിയ കരോന്തി. ഓദരികത്തസ്സാതി മഹോദരതായ മഹഗ്ഘസഭാവസ്സ. അരക്ഖിതേനേവ കായേനാതിആദീസു കായദ്വാരേ തിവിധസ്സ സംവരസ്സ അഭാവതോ അരക്ഖിതേന കായേന. വചീദ്വാരേ ചതുബ്ബിധസ്സ സംവരസ്സ അഭാവതോ അരക്ഖിതായ വാചായ.

൩. പഠമനാനാകരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. തതിയേ തദസ്സാദേതീതി തം ഝാനം സുഖസ്സാദേന അസ്സാദേതി. നികാമേതീതി പത്ഥേതി. വിത്തിം ആപജ്ജതീതി തുട്ഠിം ആപജ്ജതി. തദധിമുത്തോതി തസ്മിം അധിമുത്തോ, തം വാ അധിമുത്തോ. തബ്ബഹുലവിഹാരീതി തേന ഝാനേന ബഹുലം വിഹരന്തോ. സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീതി സഹഭാവം ഗച്ഛതി, തത്ഥ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. കപ്പോ ആയുപ്പമാണന്തി ഏത്ഥ പഠമജ്ഝാനം അത്ഥി ഹീനം, അത്ഥി മജ്ഝിമം, അത്ഥി പണീതം. തത്ഥ ഹീനേന ഉപ്പന്നാനം കപ്പസ്സ തതിയോ കോട്ഠാസോ ആയുപ്പമാണം, മജ്ഝിമേന ഉപഡ്ഢകപ്പോ, പണീതേന കപ്പോ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. നിരയമ്പി ഗച്ഛതീതി നിരയഗമനീയസ്സ കമ്മസ്സ അപ്പഹീനത്താ അപരാപരം ഗച്ഛതി, ന അനന്തരമേവ. തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതീതി തസ്മിംയേവ രൂപഭവേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായതി, ന ഹേട്ഠാ ഓതരതി. യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ സതീതി യം ഇദം ഗതിയാ ച ഉപപത്തിയാ ച സതി സേഖസ്സ അരിയസാവകസ്സ പടിസന്ധിവസേന ഹേട്ഠാ അനോതരിത്വാ തസ്മിംയേവ രൂപഭവേ ഉപരി ദുതിയതതിയാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പരിനിബ്ബാനം, പുഥുജ്ജനസ്സ പന നിരയാദിഗമനം, ഇദം നാനാകരണന്തി അത്ഥോ.

ദ്വേ കപ്പാതി ഏത്ഥാപി ദുതിയജ്ഝാനം വുത്തനയേനേവ തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ പണീതഭാവനേന നിബ്ബത്താനം അട്ഠകപ്പാ ആയുപ്പമാണം, മജ്ഝിമേന ചത്താരോ, ഹീനേന ദ്വേ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ചത്താരോ കപ്പാതി ഏത്ഥ യം ഹേട്ഠാ വുത്തം ‘‘കപ്പോ, ദ്വേ കപ്പാ’’തി, തമ്പി ആഹരിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കപ്പോതി ച ഗുണസ്സപി നാമം, തസ്മാ കപ്പോ ദ്വേ കപ്പാ ചത്താരോ കപ്പാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ പഠമം വുത്തോ കപ്പോ, സോ ദ്വേ വാരേ ഗണേത്വാ ഏകേന ഗുണേന ദ്വേ കപ്പാ ഹോന്തി, ദുതിയേന ചത്താരോ, പുന തേ ചത്താരോ കപ്പാതി ഇമേഹി ചതൂഹി ഗുണേഹി ഗുണിതാ ഏകേന ഗുണേന അട്ഠ ഹോന്തി, ദുതിയേന സോളസ, തതിയേന ദ്വത്തിംസ, ചതുത്ഥേന ചതുസട്ഠീതി. ഏവമിധ പണീതജ്ഝാനവസേന ചതുസട്ഠി കപ്പാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. പഞ്ച കപ്പസതാനീതി ഇദം പണീതസ്സേവ ഉപപത്തിജ്ഝാനസ്സ വസേന വുത്തം. വേഹപ്ഫലേസു വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിആദീസു വിയ തിണ്ണം ബ്രഹ്മലോകാനം അഭാവതോ ഏത്തകമേവ ആയുപ്പമാണം. തസ്മാ ഏവം വുത്തം.

൪. ദുതിയനാനാകരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. ചതുത്ഥേ രൂപമേവ രൂപഗതം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അനിച്ചതോതിആദീസു ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചതോ, ആബാധട്ഠേന രോഗതോ, അന്തോ പദുസ്സനട്ഠേന ഗണ്ഡതോ, അനുപവിട്ഠട്ഠേന സല്ലതോ, സദുക്ഖട്ഠേന അഘതോ, സമ്പീളനട്ഠേന ആബാധതോ, അവിധേയ്യട്ഠേന പരതോ, പലുജ്ജനട്ഠേന പലോകതോ, നിസ്സത്തട്ഠേന സുഞ്ഞതോ, അവസവത്തനട്ഠേന അനത്തതോ. ഏത്ഥ ച ‘‘അനിച്ചതോ പലോകതോ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി അനിച്ചലക്ഖണം കഥിതം, ‘‘സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ’’തി ദ്വീഹി അനത്തലക്ഖണം, സേസേഹി ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം. സമനുപസ്സതീതി ഞാണേന പസ്സതി. ഏവം പഞ്ചക്ഖന്ധേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പസ്സന്തോ തയോ മഗ്ഗേ തീണി ഫലാനി സച്ഛികരോതി. സുദ്ധാവാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീതി തത്ഥ ഠിതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ ഉപപജ്ജതി.

൫-൬. മേത്താസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൧൨൫-൧൨൬. പഞ്ചമേ പഠമജ്ഝാനവസേന മേത്താ, ദുതിയാദിവസേന കരുണാദയോ ദസ്സിതാ. ഛട്ഠം ചതുത്ഥേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൭. പഠമതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. സത്തമേ പാതുഭാവാതി പാതുഭാവേന. കുച്ഛിം ഓക്കമതീതി ഏത്ഥ കുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഓക്കന്തേ ഹി തസ്മിം ഏവം ഹോതി, ന ഓക്കമമാനേ. അപ്പമാണോതി വുഡ്ഢിപ്പമാണോ, വിപുലോതി അത്ഥോ. ഉളാരോതി തസ്സേവ വേവചനം. ദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി ഏത്ഥ ദേവാനം അയമാനുഭാവോ – നിവത്ഥവത്ഥസ്സ പഭാ ദ്വാദസ യോജനാനി ഫരതി, തഥാ സരീരസ്സ, തഥാ വിമാനസ്സ, തം അതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ലോകന്തരികാതി തിണ്ണം തിണ്ണം ചക്കവാളാനം അന്തരാ ഏകേകോ ലോകന്തരികോ ഹോതി, തിണ്ണം സകടചക്കാനം പത്താനം വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹച്ച ഠപിതാനം മജ്ഝേ ഓകാസോ വിയ. സോ പന ലോകന്തരികനിരയോ പരിമാണതോ അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണോ ഹോതി. അഘാതി നിച്ചവിവടാ. അസംവുതാതി ഹേട്ഠാപി അപ്പതിട്ഠാ. അന്ധകാരാതി തമഭൂതാ. അന്ധകാരതിമിസാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണതോ അന്ധഭാവകരണതിമിസായ സമന്നാഗതാ. തത്ഥ കിര ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ജായതി. ഏവംമഹിദ്ധികാനന്തി ചന്ദിമസൂരിയാ കിര ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു പഞ്ഞായന്തി, ഏവംമഹിദ്ധികാ. ഏകേകായ ദിസായ നവ നവ യോജനസതസഹസ്സാനി അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകം ദസ്സേന്തി, ഏവംമഹാനുഭാവാ. ആഭാ നാനുഭോന്തീതി പഭാ നപ്പഹോന്തി. തേ കിര ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേന ചരന്തി ചക്കവാളപബ്ബതഞ്ച അതിക്കമിത്വാ ലോകന്തരനിരയാ. തസ്മാ തേസം തത്ഥ ആഭാ നപ്പഹോന്തി.

യേപി തത്ഥ സത്താതി യേപി തസ്മിം ലോകന്തരമഹാനിരയേ സത്താ ഉപപന്നാ. കിം പന കമ്മം കത്വാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തീതി? ഭാരിയം ദാരുണം മാതാപിതൂനം ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാനഞ്ച ഉപരി അപരാധം, അഞ്ഞഞ്ച ദിവസേ ദിവസേ പാണവധാദിസാഹസികകമ്മം കത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി തമ്ബപണ്ണിദീപേ അഭയചോരനാഗചോരാദയോ വിയ. തേസം അത്തഭാവോ തിഗാവുതികോ ഹോതി, വഗ്ഗുലീനം വിയ ദീഘനഖാ ഹോന്തി. തേ രുക്ഖേ വഗ്ഗുലിയോ വിയ നഖേഹി ചക്കവാളപബ്ബതപാദേ ലഗ്ഗന്തി. യദാ സംസപ്പന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസഗതാ ഹോന്തി, അഥ ‘‘ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ’’തി മഞ്ഞമാനാ തത്ഥ ബ്യാവടാ വിപരിവത്തിത്വാ ലോകസന്ധാരകഉദകേ പതന്തി, വാതേ പഹരന്തേപി മധുകഫലാനി വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഉദകേ പതന്തി, പതിതമത്താവ അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ പിട്ഠപിണ്ഡി വിയ വിലീയന്തി. അഞ്ഞേപി കിര ഭോ സന്തി സത്താതി ഭോ യഥാ മയം മഹാദുക്ഖം അനുഭവാമ, ഏവം അഞ്ഞേപി കിര സത്താ ഇദം ദുക്ഖം അനുഭവനത്ഥായ ഇധൂപപന്നാതി തംദിവസം പസ്സന്തി. അയം പന ഓഭാസോ ഏകയാഗുപാനമത്തമ്പി ന തിട്ഠതി. യാവതാ നിദ്ദായിത്വാ പബുദ്ധോ ആരമ്മണം വിഭാവേതി, തത്തകം കാലം ഹോതി. ദീഘഭാണകാ പന ‘‘അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമേവ വിജ്ജുഓഭാസോ വിയ നിച്ഛരിത്വാ കിം ഇദന്തി ഭണന്താനംയേവ അന്തരധായതീ’’തി വദന്തി.

൮. ദുതിയതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. അട്ഠമേ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അല്ലീയിതബ്ബട്ഠേന ആലയോതി പഞ്ച കാമഗുണാ, സകലമേവ വാ വട്ടം. ആരമന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ, ആലയോ ആരാമോ ഏതിസ്സാതി ആലയാരാമാ. ആലയേ രതാതി ആലയരതാ. ആലയേ സമ്മുദിതാതി ആലയസമ്മുദിതാ. അനാലയേ ധമ്മേതി ആലയപടിപക്ഖേ വിവട്ടൂപനിസ്സിതേ അരിയധമ്മേ. സുസ്സൂസതീതി സോതുകാമോ ഹോതി. സോതം ഓദഹതീതി സോതം ഠപേതി. അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേതീതി ആജാനനത്ഥായ ചിത്തം പച്ചുപട്ഠപേതി. മാനോതി മഞ്ഞനാ, മഞ്ഞിതബ്ബട്ഠേന വാ സകലം വട്ടമേവ. മാനവിനയേ ധമ്മേതി മാനവിനയധമ്മേ. ഉപസമപടിപക്ഖോ അനുപസമോ, അനുപസന്തട്ഠേന വാ വട്ടമേവ അനുപസമോ നാമ. ഓപസമികേതി ഉപസമകരേ വിവട്ടൂപനിസ്സിതേ. അവിജ്ജായ ഗതാ സമന്നാഗതാതി അവിജ്ജാഗതാ. അവിജ്ജണ്ഡകോസേന പരിയോനദ്ധത്താ അണ്ഡം വിയ ഭൂതാതി അണ്ഡഭൂതാ. സമന്തതോ ഓനദ്ധാതി പരിയോനദ്ധാ. അവിജ്ജാവിനയേതി അവിജ്ജാവിനയോ വുച്ചതി അരഹത്തം, തംനിസ്സിതേ ധമ്മേ ദേസിയമാനേതി അത്ഥോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതൂസു ഠാനേസു വട്ടം, ചതൂസു വിവട്ടം കഥിതം.

൯. ആനന്ദഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. നവമേ ഭിക്ഖുപരിസാ ആനന്ദം ദസ്സനായാതി യേ ഭഗവന്തം പസ്സിതുകാമാ ഥേരം ഉപസങ്കമന്തി, യേ വാ ‘‘ആയസ്മാ കിരാനന്ദോ സമന്തപാസാദികോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ ബഹുസ്സുതോ സങ്ഘസോഭനോ’’തി ഥേരസ്സ ഗുണേ സുത്വാ ആഗച്ഛന്തി, തേ സന്ധായ ‘‘ഭിക്ഖുപരിസാ ആനന്ദം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമതീ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അത്തമനാതി ‘‘സവനേന നോ ദസ്സനം സമേതീ’’തി സകമനാ തുട്ഠചിത്താ. ധമ്മന്തി ‘‘കച്ചി, ആവുസോ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി യോനിസോമനസികാരകമ്മം കരോഥ, ആചരിയുപജ്ഝായവത്തം പൂരേഥാ’’തി ഏവരൂപം പടിസന്ഥാരധമ്മം. തത്ഥ ഭിക്ഖുനീസു ‘‘കച്ചി, ഭഗിനിയോ, അട്ഠ ഗരുധമ്മേ സമാദായ വത്തഥാ’’തി ഇദമ്പി നാനാകരണം ഹോതി. ഉപാസകേസു ‘‘സ്വാഗതം, ഉപാസക, ന തേ കിഞ്ചി സീസം വാ അങ്ഗം വാ രുജ്ജതി, അരോഗാ തേ പുത്തഭാതരോ’’തി ന ഏവം പടിസന്ഥാരം കരോതി, ഏവം പന കരോതി – ‘‘കഥം, ഉപാസകാ, തീണി സരണാനി പഞ്ച സീലാനി രക്ഖഥ, മാസസ്സ അട്ഠ ഉപോസഥേ കരോഥ, മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാനവത്തം പൂരേഥ, ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണേ പടിജഗ്ഗഥാ’’തി. ഉപാസികാസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൦. ചക്കവത്തിഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. ദസമേ ഖത്തിയപരിസാതി അഭിസിത്താ അനഭിസിത്താ ച ഖത്തിയാ. തേ ഹി കിര ‘‘രാജാ ചക്കവത്തീ നാമ അഭിരൂപോ പാസാദികോ ഹോതി, ആകാസേന വിചരന്തോ രജ്ജം അനുസാസതി, ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ’’തി തസ്സ ഗുണകഥം സുത്വാ സവനേന ദസ്സനമ്ഹി സമേന്തേ അത്തമനാ ഹോന്തി. ഭാസതീതി ‘‘കഥം, താതാ, രാജധമ്മം പൂരേഥ, പവേണിം രക്ഖഥാ’’തി പടിസന്ഥാരം കരോതി. ബ്രാഹ്മണേസു പന ‘‘കഥഞ്ച, ആചരിയാ, മന്തേ വാചേഥ, അന്തേവാസികാ മന്തേ ഗണ്ഹന്തി, ദക്ഖിണം വാ വത്ഥാനി വാ സീലം വാ ലഭഥാ’’തി ഏവം പടിസന്ഥാരം കരോതി. ഗഹപതീസു ‘‘കഥം, താതാ, ന വോ രാജകുലതോ ദണ്ഡേന വാ ബന്ധനേന വാ പീളാ അത്ഥി, സമ്മാ ദേവോ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതി, സസ്സാനി സമ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏവം പടിസന്ഥാരം കരോതി. സമണേസു ‘‘കഥം, ഭന്തേ, കച്ചി പബ്ബജിതപരിക്ഖാരാ സുലഭാ, സമണധമ്മേ നപ്പമജ്ജഥാ’’തി ഏവം പടിസന്ഥാരം കരോതീതി.

ഭയവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൧൪) ൪. പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ

൧. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ഉപപത്തിപടിലാഭിയാനീതി യേഹി അനന്തരാ ഉപപത്തിം പടിലഭതി. ഭവപടിലാഭിയാനീതി ഉപപത്തിഭവസ്സ പടിലാഭായ പച്ചയാനി. സകദാഗാമിസ്സാതി ഇദം അപ്പഹീനസംയോജനേസു അരിയേസു ഉത്തമകോടിയാ ഗഹിതം. യസ്മാ പന അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ അന്തരാ ഉപപത്തി നത്ഥി, യം പന സോ തത്ഥ ഝാനം സമാപജ്ജതി, തം കുസലത്താ ‘‘ഉപപത്തിഭവസ്സ പച്ചയോ’’ തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തസ്മാസ്സ ‘‘ഉപപത്തിപടിലാഭിയാനി സംയോജനാനി പഹീനാനി, ഭവപടിലാഭിയാനി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനീ’’തി വുത്തം. ഓരമ്ഭാഗിയേസു ച അപ്പഹീനം ഉപാദായ സകദാഗാമിസ്സ അവിസേസേന ‘‘ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനീ’’തി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൨. പടിഭാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. ദുതിയേ യുത്തപ്പടിഭാനോ നോ മുത്തപ്പടിഭാനോതി പഞ്ഹം കഥേന്തോ യുത്തമേവ കഥേതി, സീഘം പന ന കഥേതി, സണികമേവ കഥേതീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദാനി വേദിതബ്ബാനി.

൩. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. തതിയേ ചതുന്നമ്പി പുഗ്ഗലാനം ഇമിനാ സുത്തേന വിസേസോ വേദിതബ്ബോ –

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സഹ ഉദാഹടവേലായ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ, യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസതോ പരിപുച്ഛതോ യോനിസോമനസികരോതോ കല്യാണമിത്തേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പദപരമോ, യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുമ്പി സുണതോ ബഹുമ്പി ഭണതോ ബഹുമ്പി ധാരയതോ ബഹുമ്പി വാചയതോ ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പദപരമോ’’തി (പു. പ. ൧൪൮-൧൫൧).

൪. ഉട്ഠാനഫലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ചതുത്ഥേ ഉട്ഠാനവീരിയേനേവ ദിവസം വീതിനാമേത്വാ തസ്സ നിസ്സന്ദഫലമത്തം കിഞ്ചിദേവ ലഭിത്വാ ജീവികം കപ്പേതി, തം പന ഉട്ഠാനം ആഗമ്മ കിഞ്ചി പുഞ്ഞഫലം നപ്പടിലഭതി, അയം ഉട്ഠാനഫലൂപജീവീ ന കമ്മഫലൂപജീവീ നാമ. ചാതുമഹാരാജികേ പന ദേവേ ആദിം കത്വാ സബ്ബേപി ദേവാ ഉട്ഠാനവീരിയേന വിനാ പുഞ്ഞഫലസ്സേവ ഉപജീവനതോ കമ്മഫലൂപജീവിനോ ന ഉട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ നാമ. രാജരാജമഹാമത്താദയോ ഉട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ ച കമ്മഫലൂപജീവിനോ ച. നേരയികസത്താ നേവ ഉട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ ന കമ്മഫലൂപജീവിനോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ പുഞ്ഞഫലമേവ കമ്മഫലന്തി അധിപ്പേതം, തഞ്ച തേസം നത്ഥി.

൫. സാവജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൫. പഞ്ചമേ പഠമോ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനോ, ദുതിയോ അന്തരന്തരാ കുസലകാരകോ ലോകിയപുഥുജ്ജനോ, തതിയോ സോതാപന്നോ, സകദാഗാമിഅനാഗാമിനോപി ഏതേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ചതുത്ഥോ ഖീണാസവോ. സോ ഹി ഏകന്തേനേവ അനവജ്ജോ.

൬-൭. സീലസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൬-൧൩൭. ഛട്ഠേ പഠമോ ലോകിയമഹാജനോ, ദുതിയോ സുക്ഖവിപസ്സകോ സോതാപന്നോ ച സകദാഗാമീ ച, തതിയോ അനാഗാമീ. സോ ഹി യസ്മാ തങ്ഖണികമ്പി ഉപപത്തിനിമിത്തകം ഝാനം പടിലഭതിയേവ, തസ്മാ സുക്ഖവിപസ്സകോപി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീയേവ. ചതുത്ഥോ ഖീണാസവോയേവ. സോ ഹി സബ്ബേസം സീലാദിപച്ചനീകാനം പഹീനത്താ സബ്ബത്ഥ പരിപൂരകാരീ നാമ. സത്തമേപി ഛട്ഠേ വുത്തനയേനേവ പുഗ്ഗലപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

൮. നികട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൮. അട്ഠമേ നികട്ഠകായോതി നിഗ്ഗതകായോ. അനികട്ഠചിത്തോതി അനുപവിട്ഠചിത്തോ. കായേനേവ ഗാമതോ നിക്ഖന്തോ, ചിത്തേന അരഞ്ഞേ വസന്തോപി ഗാമമേവ പവിട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൯. ധമ്മകഥികസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൯. നവമേ അസഹിതന്തി അത്ഥേന അസംയുത്തം. ന കുസലാ ഹോതീതി ന ഛേകാ ഹോതി. സഹിതാസഹിതസ്സാതി അത്ഥനിസ്സിതസ്സ വാ അനിസ്സിതസ്സ വാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൦. വാദീസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൦. ദസമേ അത്ഥതോ പരിയാദാനം ഗച്ഛതീതി അട്ഠകഥം പുച്ഛിതോ പരിയാദാനം പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി, കഥേതും ന സക്കോതി. നോ ബ്യഞ്ജനതോതി ബ്യഞ്ജനം പനസ്സ പവത്തതി ന പരിയാദിയതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥാതി.

പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൧൫) ൫. ആഭാവഗ്ഗോ

൧. ആഭാസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ആഭാസനവസേന ചന്ദോവ ചന്ദാഭാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൨-൫. പഭാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൪൨-൧൪൫. ദുതിയാദീസുപി പഭാസനവസേന ചന്ദോവ ചന്ദപ്പഭാ. ആലോകനവസേന ചന്ദോവ ചന്ദാലോകോ. ഓഭാസനവസേന ചന്ദോവ ചന്ദോഭാസോ. പജ്ജോതനവസേന ചന്ദോവ ചന്ദപജ്ജോതോതി. ഏവം സബ്ബപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൬. പഠമകാലസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൬. ഛട്ഠേ കാലാതി യുത്തപ്പയുത്തകാലാ. കാലേന ധമ്മസ്സവനന്തി യുത്തപ്പയുത്തകാലേ ധമ്മസ്സവനം. ധമ്മസാകച്ഛാതി പഞ്ഹപുച്ഛനവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താ സംസന്ദനകഥാ.

൭. ദുതിയകാലസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൭. സത്തമേ കാലാതി തസ്മിം തസ്മിം കാലേ ധമ്മസ്സവനാദിവസേന പവത്താനം കുസലധമ്മാനം ഏതം അധിവചനം. തേ ഭാവിയന്തി ചേവ അനുപരിവത്തിയന്തി ച. ആസവാനം ഖയന്തി അരഹത്തം. അട്ഠമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൯-൧൦. സുചരിതസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൪൯-൧൫൦. നവമേ സണ്ഹാ വാചാതി മുദുകവാചാ. മന്തഭാസാതി മന്തസങ്ഖാതായ പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കഥിതകഥാ. ദസമേ സീലസാരോതി സാരസമ്പാപകം സീലം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആഭാവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.