(൬) ൧. പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാതി പുഞ്ഞസ്സ അഭിസന്ദാ, പുഞ്ഞപ്പത്തിയോതി അത്ഥോ. കുസലാഭിസന്ദാതി തസ്സേവ വേവചനം. തേ പനേതേ സുഖം ആഹരന്തീതി സുഖസ്സാഹാരാ. സുട്ഠു അഗ്ഗാനം രൂപാദീനം ദായകാതി സോവഗ്ഗികാ. സുഖോ നേസം വിപാകോതി സുഖവിപാകാ. സഗ്ഗേ ഉപപത്തി സഗ്ഗോ, സഗ്ഗായ സംവത്തന്തീതി സഗ്ഗസംവത്തനികാ. ചീവരം പരിഭുഞ്ജമാനോതി ചീവരത്ഥായ വത്ഥം ലഭിത്വാ സൂചിസുത്താദീനം അഭാവേന തം നിക്ഖിപന്തോപി കരോന്തോപി പാരുപന്തോപി ജിണ്ണകാലേ പച്ചത്ഥരണം കരോന്തോപി പച്ചത്ഥരിതുമ്പി അസക്കുണേയ്യം ഭൂമത്ഥരണം കരോന്തോപി ഭൂമത്ഥരണസ്സ അനനുച്ഛവികം ഫാലേത്വാ പാദപുഞ്ഛനം കരോന്തോപി ‘‘പരിഭുഞ്ജമാനോ’’ത്വേവ വുച്ചതി. യദാ പന ‘‘പാദപുഞ്ഛനമ്പി ന സക്കാ ഇദ’’ന്തി സമ്മജ്ജിത്വാ ഛഡ്ഡിതം ഹോതി, തദാ പരിഭുഞ്ജമാനോ നാമ ന ഹോതി. അപ്പമാണം ചേതോസമാധിന്തി അരഹത്തഫലസമാധിം. അപ്പമാണോ തസ്സ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോതി ഇമിനാ ദായകസ്സ പുഞ്ഞചേതനായ അപ്പമാണതം കഥേതി. തസ്സ ഹി ‘‘ഖീണാസവോ മേ ചീവരം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി പുനപ്പുനം അനുസ്സരണവസേന പവത്താ പുഞ്ഞചേതനാ അപ്പമാണാ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. പിണ്ഡപാതാദീസു പന യോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സത്താഹമ്പി തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പരിഭുഞ്ജതി, സോ സത്താഹമ്പി തംയേവ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജമാനോ നാമ ഹോതി. ഏകസ്മിം പന സേനാസനേ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീസു ചങ്കമന്തോപി യാവ തം സേനാസനം പഹായ അഞ്ഞം ന ഗണ്ഹാതി, താവ പരിഭുഞ്ജമാനോ നാമ ഹോതി. ഏകേന പന ഭേസജ്ജേന ബ്യാധിമ്ഹി വൂപസന്തേ യാവ അഞ്ഞം ഭേസജ്ജം ന പരിഭുഞ്ജതി, താവദേവ പരിഭുഞ്ജമാനോ നാമ ഹോതി.

ബഹുഭേരവന്തി ബഹൂഹി ഭേരവാരമ്മണേഹി സമന്നാഗതം. രതനവരാനന്തി സത്തന്നമ്പി വരരതനാനം. ആലയന്തി നിവാസട്ഠാനം. പുഥൂ സവന്തീതി ബഹുകാ ഹുത്വാ സന്ദമാനാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൨. ദുതിയപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയേ അരിയകന്തേഹീതി മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തേഹി. താനി ഹി അരിയാനം കന്താനി ഹോന്തി പിയാനി മനാപാനി. സേസം സുത്തന്തേ താവ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൪ ആദയോ) വുത്തമേവ.

ഗാഥാസു പന സദ്ധാതി സോതാപന്നസ്സ സദ്ധാ അധിപ്പേതാ. സീലമ്പി സോതാപന്നസ്സ സീലമേവ. ഉജുഭൂതഞ്ച ദസ്സനന്തി കായവങ്കാദീനം അഭാവേന ഖീണാസവസ്സ ദസ്സനം ഉജുഭൂതദസ്സനം നാമ. ആഹൂതി കഥയന്തി. പസാദന്തി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു പസാദം. ധമ്മദസ്സനന്തി ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനം.

൩. പഠമസംവാസസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. തതിയേ സമ്ബഹുലാപി ഖോ ഗഹപതീ ച ഗഹപതാനിയോ ചാതി ബഹുകാ ഗഹപതയോ ച ഗഹപതാനിയോ ച ആവാഹവിവാഹകരണത്ഥായ ഗച്ഛന്താ തമേവ മഗ്ഗം പടിപന്നാ ഹോന്തി. സംവാസാതി സഹവാസാ ഏകതോവാസാ. ഛവോ ഛവായാതി ഗുണമരണേന മതത്താ ഛവോ ഗുണമരണേനേവ മതായ ഛവായ സദ്ധിം. ദേവിയാ സദ്ധിന്തി ഗുണേഹി ദേവിഭൂതായ സദ്ധിം. ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. അക്കോസകപരിഭാസകോതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസകോ, ഭയം ദസ്സേത്വാ സന്തജ്ജനേന പരിഭാസകോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കദരിയാതി ഥദ്ധമച്ഛരിനോ. ജാനിപതയോതി ജയമ്പതികാ. വദഞ്ഞൂതി യാചകാനം വചനസ്സ അത്ഥം ജാനന്തി. സഞ്ഞതാതി സീലസംയമേന സമന്നാഗതാ. ധമ്മജീവിനോതി ധമ്മേ ഠത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തീതി ധമ്മജീവിനോ. അത്ഥാസം പചുരാ ഹോന്തീതി വഡ്ഢിസങ്ഖാതാ അത്ഥാ ഏതേസം ബഹൂ ഹോന്തി. ഫാസുകം ഉപജായതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഫാസുവിഹാരോ ജായതി. കാമകാമിനോതി കാമേ കാമയമാനാ.

൪. ദുതിയസംവാസസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ചതുത്ഥേ കമ്മപഥവസേന ദേസനാ പവത്തിതാ. സേസം താദിസമേവ. ഇമേസു പന ദ്വീസുപി സുത്തേസു അഗാരികപടിപദാ കഥിതാ. സോതാപന്നസകദാഗാമീനമ്പി വട്ടതി.

൫-൬. സമജീവീസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൫-൫൬. പഞ്ചമേ തേനുപസങ്കമീതി കിമത്ഥം ഉപസങ്കമി? അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം. തഥാഗതോ ഹി തം രട്ഠം പാപുണന്തോ ഇമേസംയേവ ദ്വിന്നം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായ പാപുണാതി. നകുലപിതാ കിര പഞ്ച ജാതിസതാനി തഥാഗതസ്സ പിതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാപിതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളപിതാ. നകുലമാതാപി പഞ്ച ജാതിസതാനി തഥാഗതസ്സ മാതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാമാതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളമാതാ. തേ സത്ഥു ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പുത്തസിനേഹം പടിലഭിത്വാ ‘‘ഹന്താത, ഹന്താതാ’’തി വച്ഛകം ദിസ്വാ വച്ഛഗിദ്ധിനീ ഗാവീ വിയ വിരവമാനാ ഉപസങ്കമിത്വാ പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപന്നാ ജാതാ. നിവേസനേ പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം ആസനാനി സദാ പഞ്ഞത്താനേവ ഹോന്തി. ഇതി ഭഗവാ തേസം അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായ ഉപസങ്കമി. അതിചരിതാതി അതിക്കമിതാ. അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി പരലോകേ ച. സമസദ്ധാതി സദ്ധായ സമാ ഏകസദിസാ. സീലാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഛട്ഠം കേവലം ഭിക്ഖൂനം ദേസിതം. സേസമേത്ഥ താദിസമേവ.

൭. സുപ്പവാസാസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. സത്തമേ പജ്ജനികന്തി തസ്സ നിഗമസ്സ നാമം. കോലിയാനന്തി കോലരാജകുലാനം. ആയും ഖോ പന ദത്വാതി ആയുദാനം ദത്വാ. ആയുസ്സ ഭാഗിനീ ഹോതീതി ആയുഭാഗപടിലാഭിനീ ഹോതി, ആയും വാ ഭജനികാ ഹോതി, ആയുപ്പടിലാഭിനീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

രസസാ ഉപേതന്തി രസേന ഉപേതം രസസമ്പന്നം. ഉജ്ജുഗതേസൂതി കായവങ്കാദിരഹിതത്താ ഉജുകമേവ ഗതേസു ഖീണാസവേസു. ചരണൂപപന്നേസൂതി പഞ്ചദസഹി ചരണധമ്മേഹി സമന്നാഗതേസു. മഹഗ്ഗതേസൂതി മഹത്തം ഗതേസു. ഖീണാസവാനഞ്ഞേവേതം നാമം. പുഞ്ഞേന പുഞ്ഞം സംസന്ദമാനാതി പുഞ്ഞേന സദ്ധിം പുഞ്ഞം ഘടയമാനാ. മഹപ്ഫലാ ലോകവിദൂന വണ്ണിതാതി ഏവരൂപാ ദാനസങ്ഖാതാ ദക്ഖിണാ തിവിധലോകം വിദിതം കത്വാ ഠിതത്താ ലോകവിദൂനം ബുദ്ധാനം വണ്ണിതാ, ബുദ്ധേഹി പസത്ഥാതി അത്ഥോ. യഞ്ഞമനുസ്സരന്താതി യഞ്ഞം ദാനം അനുസ്സരന്താ. വേദജാതാതി തുട്ഠിജാതാ.

൮. സുദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. അട്ഠമേ സഞ്ഞതാനന്തി കായവാചാഹി സംയതാനം. പരദത്തഭോജിനന്തി പരേഹി ദിന്നമേവ ഭുഞ്ജിത്വാ യാപേന്താനം. കാലേനാതി യുത്തപ്പത്തകാലേന. സക്കച്ച ദദാതീതി സഹത്ഥാ സക്കാരം കത്വാ ദദാതി. ചത്താരി ഠാനാനി അനുപ്പവേച്ഛതീതി ചത്താരി കാരണാനി അനുപ്പവേസേതി ദദാതി. യസവാ ഹോതീതി മഹാപരിവാരോ ഹോതി. നവമം കേവലം ഭിക്ഖൂനം കഥിതം. സേസമേത്ഥ താദിസമേവ.

൧൦. ഗിഹിസാമീചിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ദസമേ ഗിഹിസാമീചിപടിപദന്തി ഗിഹീനം അനുച്ഛവികം പടിപത്തിം. പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതീതി അതിഹരിത്വാ ദാതുകാമതായ പതിഉപട്ഠിതോ ഹോതി ഉപഗതോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചീവരം ദേതീതി അത്ഥോ.

ഉപട്ഠിതാതി ഉപട്ഠായകോ. തേസം ദിവാ ച രത്തോ ചാതി യേ ഏവം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്തി, തേസം ദിവാ ച രത്തിഞ്ച പരിച്ചാഗവസേന ച അനുസ്സരണവസേന ച സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി. സഗ്ഗഞ്ച കമതിട്ഠാനന്തി താദിസോ ച ഭദ്ദകം കമ്മം കത്വാ സഗ്ഗട്ഠാനം ഉപഗച്ഛതി. ഇമേസു ചതൂസുപി സുത്തേസു ആഗാരിയപടിപദാ കഥിതാ. സോതാപന്നസകദാഗാമീനമ്പി വട്ടതി.

പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ പഠമോ.