(൧൩) ൩. കുസിനാരവഗ്ഗോ

൧. കുസിനാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. തതിയസ്സ പഠമേ കുസിനാരായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ബലിഹരണേ വനസണ്ഡേതി ഏവംനാമകേ വനസണ്ഡേ. തത്ഥ കിര ഭൂതബലികരണത്ഥം ബലിം ഹരന്തി, തസ്മാ ബലിഹരണന്തി വുച്ചതി. ആകങ്ഖമാനോതി ഇച്ഛമാനോ. സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേന. സമ്പവാരേതീതി അലം അലന്തി വാചായ ചേവ ഹത്ഥവികാരേന ച പടിക്ഖിപാപേതി. സാധു വത മായന്തി സാധു വത മം അയം. ഗഥിതോതി തണ്ഹാഗേധേന ഗഥിതോ. മുച്ഛിതോതി തണ്ഹാമുച്ഛനായയേവ മുച്ഛിതോ. അജ്ഝോപന്നോതി തണ്ഹായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ പവത്തോ. അനിസ്സരണപഞ്ഞോതി ഛന്ദരാഗം പഹായ സംകഡ്ഢിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ നിസ്സരണപഞ്ഞോ നാമ ഹോതി, അയം ന താദിസോ, സച്ഛന്ദരാഗോ പരിഭുഞ്ജതീതി അനിസ്സരണപഞ്ഞോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോ പനേത്ഥ മിസ്സകാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൨. ഭണ്ഡനസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. ദുതിയേ പജഹിംസൂതി പജഹന്തി. ബഹുലമകംസൂതി പുനപ്പുനം കരോന്തി. ഇധാപി തയോ വിതക്കാ മിസ്സകാവ കഥിതാ.

൩. ഗോതമകചേതിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. തതിയേ ഗോതമകേ ചേതിയേതി ഗോതമകയക്ഖസ്സ ഭവനേ. തഥാഗതോ ഹി പഠമബോധിയം വീസതി വസ്സാനി കദാചി ചാപാലേ ചേതിയേ, കദാചി സാരന്ദദേ, കദാചി ബഹുപുത്തേ, കദാചി ഗോതമകേതി ഏവം യേഭുയ്യേന ദേവകുലേസുയേവ വിഹാസി. ഇമസ്മിം പന കാലേ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ ഗോതമകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനട്ഠാനേ വിഹാസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഗോതമകേ ചേതിയേ’’തി. ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘അഭിഞ്ഞായാഹ’’ന്തിആദികം സുത്തം അവോച.

ഇദഞ്ച ഭഗവതാ സുത്തം അത്ഥുപ്പത്തിയം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കതരഅത്ഥുപ്പത്തിയന്തി? മൂലപരിയായഅത്ഥുപ്പത്തിയം (മ. നി. ൧.൧ ആദയോ). സമ്ബഹുലാ കിര ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതബുദ്ധവചനം നിസ്സായ ജാനനമദം ഉപ്പാദേത്വാ ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം ന ഗച്ഛന്തി – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കഥേന്തോ അമ്ഹേഹി ഞാതമേവ കഥേസ്സതി, നോ അഞ്ഞാത’’ന്തി. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും. സത്ഥാ തേ ഭിക്ഖൂ പക്കോസാപേത്വാ മുഖപടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ മൂലപരിയായം ദേസേസി. തേ ഭിക്ഖൂ ദേസനായ നേവ ആഗതട്ഠാനം, ന ഗതട്ഠാനം അദ്ദസംസു. അപസ്സന്താ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ‘മയ്ഹം കഥാ നിയ്യാതീ’തി മുഖസമ്പത്തമേവ കഥേതീ’’തി ചിന്തയിംസു. സത്ഥാ തേസം മനം ജാനിത്വാ ഇമം സുത്തന്തം ആരഭി.

തത്ഥ അഭിഞ്ഞായാതി ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോ, ബാവീസതിന്ദ്രിയാനി, ചത്താരി സച്ചാനി, നവ ഹേതൂ, സത്ത ഫസ്സാ, സത്ത വേദനാ, സത്ത ചേതനാ, സത്ത സഞ്ഞാ, സത്ത ചിത്താനീ’’തി ജാനിത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ, തഥാ – ‘‘ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ നയേന തേ തേ ധമ്മേ ജാനിത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചക്ഖമേവ കത്വാതി അത്ഥോ. സനിദാനന്തി സപ്പച്ചയമേവ കത്വാ കഥേമി, നോ അപ്പച്ചയം. സപ്പാടിഹാരിയന്തി പച്ചനീകപടിഹരണേന സപ്പാടിഹാരിയമേവ കത്വാ കഥേമി, നോ അപ്പാടിഹാരിയം. അലഞ്ച പന വോതി യുത്തഞ്ച പന തുമ്ഹാകം. തുട്ഠിയാതി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി തീണി രതനാനി ഗുണതോ അനുസ്സരന്താനം തുമ്ഹാകം യുത്തമേവ തുട്ഠിം കാതുന്തി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അകമ്പിത്ഥാതി ഛഹി ആകാരേഹി അകമ്പിത്ഥ. ഏവരൂപോ ഹി പഥവികമ്പോ ബോധിമണ്ഡേപി അഹോസി. ബോധിസത്തേ കിര ദക്ഖിണദിസാഭാഗേന ബോധിമണ്ഡം അഭിരുള്ഹേ ദക്ഖിണദിസാഭാഗോ ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ അഹോസി, ഉത്തരഭാഗോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. പച്ഛിമദിസം ഗതേ പച്ഛിമഭാഗോ ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ അഹോസി, പാചീനഭാഗോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. ഉത്തരദിസം ഗതേ ഉത്തരദിസാഭാഗോ ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ, ദക്ഖിണദിസാഭാഗോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. പാചീനദിസം ഗതേ പാചീനദിസാഭാഗോ ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ, പച്ഛിമഭാഗോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. ബോധിരുക്ഖോപി സകിം ഹേട്ഠാ അവീചിം പാപുണന്തോ വിയ, സകിം ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഭവഗ്ഗം അഭിഹനന്തോ വിയ. തസ്മിമ്പി ദിവസേ ഏവം ഛഹി ആകാരേഹി ചക്കവാളസഹസ്സീ മഹാപഥവീ അകമ്പിത്ഥ.

൪. ഭരണ്ഡുകാലാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ചതുത്ഥേ കേവലകപ്പന്തി സകലകപ്പം. അന്വാഹിണ്ഡന്തോതി വിചരന്തോ. നാദ്ദസാതി കിം കാരണാ ന അദ്ദസ? അയം കിര ഭരണ്ഡു കാലാമോ സക്യാനം അഗ്ഗപിണ്ഡം ഖാദന്തോ വിചരതി. തസ്സ വസനട്ഠാനം സമ്പത്തകാലേ ഏകാ ധമ്മദേസനാ സമുട്ഠഹിസ്സതീതി ഞത്വാ ഭഗവാ ഏവം അധിട്ഠാസി, യഥാ അഞ്ഞോ ആവസഥോ ന പഞ്ഞായിത്ഥ. തസ്മാ ന അദ്ദസ. പുരാണസബ്രഹ്മചാരീതി പോരാണകോ സബ്രഹ്മചാരീ. സോ കിര ആളാരകാലാമകാലേ തസ്മിംയേവ അസ്സമേ അഹോസി, തം സന്ധായേവമാഹ. സന്ഥരം പഞ്ഞാപേഹീതി സന്ഥരിതബ്ബം സന്ഥരാഹീതി അത്ഥോ. സന്ഥരം പഞ്ഞാപേത്വാതി കപ്പിയമഞ്ചകേ പച്ചത്ഥരണം പഞ്ഞാപേത്വാ. കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതീതി ഏത്ഥ പരിഞ്ഞാ നാമ സമതിക്കമോ, തസ്മാ കാമാനം സമതിക്കമം പഠമജ്ഝാനം പഞ്ഞാപേതി. ന രൂപാനം പരിഞ്ഞന്തി രൂപാനം സമതിക്കമഭൂതം അരൂപാവചരസമാപത്തിം ന പഞ്ഞാപേതി. ന വേദനാനം പരിഞ്ഞന്തി വേദനാനം സമതിക്കമം നിബ്ബാനം ന പഞ്ഞാപേതി. നിട്ഠാതി ഗതി നിപ്ഫത്തി. ഉദാഹു പുഥൂതി ഉദാഹു നാനാ.

൫. ഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. പഞ്ചമേ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി ഏത്ഥ അഭിക്കന്തസദ്ദോ ഖയസുന്ദരാഭിരൂപഅബ്ഭനുമോദനാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ഏവമാദീസു ഖയേ ദിസ്സതി. ‘‘അയം ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൧൦൦) സുന്ദരേ.

‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി. (വി. വ. ൮൫൭) –

ഏവമാദീസു അഭിരൂപേ. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമാ’’തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൧൫) അബ്ഭനുമോദനേ. ഇധ പന സുന്ദരേ. തേന അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ രത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി. അഭിക്കന്തവണ്ണാതി ഇധ അഭിക്കന്തസദ്ദോ അഭിരൂപേ, വണ്ണസദ്ദോ പന ഛവിഥുതികുലവഗ്ഗകാരണസണ്ഠാനപമാണരൂപായതനാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോസി ഭഗവാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൫൩) ഛവിയം. ‘‘കദാ സഞ്ഞൂള്ഹാ പന തേ ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൨.൭൭) ഥുതിയം. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭോ ഗോതമ, വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൧൫) കുലവഗ്ഗേ. ‘‘അഥ കേന നു വണ്ണേന, ഗന്ധത്ഥേനോതി വുച്ചതീ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൨൩൪) കാരണേ. ‘‘മഹന്തം ഹത്ഥിരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൧൩൮) സണ്ഠാനേ. ‘‘തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൬൦൨) പമാണേ. ‘‘വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ’’തി ഏവമാദീസു രൂപായതനേ. സോ ഇധ ഛവിയാ ദട്ഠബ്ബോ. തേന അഭിക്കന്തവണ്ണാതി അഭിരൂപച്ഛവി, ഇട്ഠവണ്ണാ മനാപവണ്ണാതി വുത്തം ഹോതി.

കേവലകപ്പന്തി ഏത്ഥ കേവലസദ്ദോ അനവസേസയേഭുയ്യാബ്യാമിസ്സാനതിരേകദള്ഹത്ഥവിസംയോഗാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൧) അനവസേസതാ അത്ഥോ. ‘‘കേവലകപ്പാ ച അങ്ഗമഗധാ പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ആദായ ഉപസങ്കമിസ്സന്തീ’’തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൪൩) യേഭുയ്യതാ. ‘‘കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി ഏവമാദീസു (വിഭ. ൨൨൫) അബ്യാമിസ്സതാ. ‘‘കേവലം സദ്ധാമത്തകം നൂന അയമായസ്മാ’’തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൨൪൪) അനതിരേകതാ. ‘‘ആയസ്മതോ, ഭന്തേ, അനുരുദ്ധസ്സ ബാഹിയോ നാമ സദ്ധിവിഹാരികോ കേവലകപ്പം സങ്ഘഭേദായ ഠിതോ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൨൪൩) ദള്ഹത്ഥതാ. ‘‘കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോതി വുച്ചതീ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൩.൫൭) വിസംയോഗോ. ഇധ പന അനവസേസതാ അത്ഥോതി അധിപ്പേതാ.

കപ്പസദ്ദോ പനായം അഭിസദ്ദഹനവോഹാരകാലപഞ്ഞത്തിഛേദനവികപ്പലേസസമന്തഭാവാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘ഓകപ്പനിയമേതം ഭോതോ ഗോതമസ്സ, യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) അഭിസദ്ദഹനമത്ഥോ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൨൫൦) വോഹാരോ. ‘‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) കാലോ. ‘‘ഇച്ചായസ്മാ കപ്പോ’’തി ഏവമാദീസു (സു. നി. ൧൦൯൮; ചൂളനി. കപ്പമാണവപുച്ഛാ ൧൧൭, കപ്പമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൬൧) പഞ്ഞത്തി. ‘‘അലങ്കതോ കപ്പിതകേസമസ്സൂ’’തി ഏവമാദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൩൬൮; വി. വ. ൧൦൯൪) ഛേദനം. ‘‘കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ’’തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൪൪൬) വികപ്പോ. ‘‘അത്ഥി കപ്പോ നിപജ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൮.൮൦) ലേസോ. ‘‘കേവലകപ്പം വേളുവനം ഓഭാസേത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൯൪) സമന്തഭാവോ. ഇധ പനസ്സ സമന്തഭാവോ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ കേവലകപ്പം ജേതവനന്തി ഏത്ഥ അനവസേസം സമന്തതോ ജേതവനന്തി അത്ഥോ.

ഓഭാസേത്വാതി ആഭായ ഫരിത്വാ. വാലുകായാതി സണ്ഹായ വാലുകായ. ന സണ്ഠാതീതി ന പതിട്ഠാതി. ഓളാരികന്തി ബ്രഹ്മദേവതായ ഹി പഥവിയം പതിട്ഠാനകാലേ അത്തഭാവോ ഓളാരികോ മാപേതും വട്ടതി പഥവീ വാ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ധമ്മാതി ഇമിനാ പുബ്ബേ ഉഗ്ഗഹിതബുദ്ധവചനം ദസ്സേതി. നപ്പവത്തിനോ അഹേസുന്തി സജ്ഝായമൂള്ഹകാ വാചാ പരിഹീനായേവ അഹേസും. അപ്പടിവാനോതി അനിവത്തോ അനുക്കണ്ഠിതോ.

ദസ്സനസ്സാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദസ്സനസ്സ. ഉപട്ഠാനസ്സാതി ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാനസ്സ. അധിസീലന്തി ദസവിധം സീലം. തഞ്ഹി പഞ്ചസീലം ഉപാദായ അധിസീലന്തി വുച്ചതി. അവിഹം ഗതോതി അവിഹബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോസ്മീതി ദസ്സേതി.

൬. കടുവിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. ഛട്ഠേ ഗോയോഗപിലക്ഖസ്മിന്തി ഗാവീനം വിക്കയട്ഠാനേ ഉട്ഠിതപിലക്ഖസ്സ സന്തികേ. രിത്തസ്സാദന്തി ഝാനസുഖാഭാവേന രിത്തസ്സാദം. ബാഹിരസ്സാദന്തി കാമഗുണസുഖവസേന ബാഹിരസ്സാദം. കടുവിയന്തി ഉച്ഛിട്ഠം. ആമഗന്ധേനാതി കോധസങ്ഖാതേന വിസ്സഗന്ധേന. അവസ്സുതന്തി തിന്തം. മക്ഖികാതി കിലേസമക്ഖികാ. നാനുപതിസ്സന്തീതി ഉട്ഠായ ന അനുബന്ധിസ്സന്തി. നാന്വാസ്സവിസ്സന്തീതി അനുബന്ധിത്വാ ന ഖാദിസ്സന്തി. സംവേഗമാപാദീതി സോതാപന്നോ ജാതോ.

കടുവിയകതോതി ഉച്ഛിട്ഠകതോ. ആരകാ ഹോതീതി ദൂരേ ഹോതി. വിഘാതസ്സേവ ഭാഗവാതി ദുക്ഖസ്സേവ ഭാഗീ. ചരേതീതി ചരതി ഗച്ഛതി. ദുമ്മേധോതി ദുപ്പഞ്ഞോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം, ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി. സത്തമേ വട്ടമേവ ഭാസിതം.

൮. ദുതിയഅനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. അട്ഠമേ ഇദം തേ മാനസ്മിന്തി അയം തേ നവവിധേന വഡ്ഢിതമാനോതി അത്ഥോ. ഇദം തേ ഉദ്ധച്ചസ്മിന്തി ഇദം തവ ഉദ്ധച്ചം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതഭാവോ. ഇദം തേ കുക്കുച്ചസ്മിന്തി ഇദം തവ കുക്കുച്ചം.

൯. പടിച്ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. നവമേ ആവഹന്തീതി നിയ്യന്തി. പടിച്ഛന്നോ ആവഹതീതി പടിച്ഛന്നോവ ഹുത്വാ നിയ്യാതി. വിവടോ വിരോചതീതി ഏത്ഥ ഏകതോ ഉഭതോ അത്തതോ സബ്ബത്ഥകതോതി ചതുബ്ബിധാ വിവടതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ഏകതോ വിവടം നാമ അസാധാരണസിക്ഖാപദം. ഉഭതോ വിവടം നാമ സാധാരണസിക്ഖാപദം. അത്തതോ വിവടം നാമ പടിലദ്ധധമ്മഗുണോ. സബ്ബത്ഥകവിവടം നാമ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം.

൧൦. ലേഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ദസമേ അഭിണ്ഹന്തി അഭിക്ഖണം നിരന്തരം. ആഗാള്ഹേനാതി ഗാള്ഹേന കക്ഖളേന. ഫരുസേനാതി ഫരുസവചനേന. ഗാള്ഹം കത്വാ ഫരുസം കത്വാ വുച്ചമാനോപീതി അത്ഥോ. അമനാപേനാതി മനം അനല്ലീയന്തേന അവഡ്ഢന്തേന. സന്ധിയതിമേവാതി ഘടിയതിയേവ. സംസന്ദതിമേവാതി നിരന്തരോവ ഹോതി. സമ്മോദതിമേവാതി ഏകീഭാവമേവ ഗച്ഛതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

കുസിനാരവഗ്ഗോ തതിയോ.