(൧൧) ൧. സമ്ബോധവഗ്ഗോ

൧. പുബ്ബേവസമ്ബോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪. തതിയസ്സ പഠമേ പുബ്ബേവ സമ്ബോധാതി സമ്ബോധിതോ പുബ്ബേവ, അരിയമഗ്ഗപ്പത്തിതോ അപരഭാഗേയേവാതി വുത്തം ഹോതി. അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സാതി അപ്പടിവിദ്ധചതുസച്ചസ്സ. ബോധിസത്തസ്സേവ സതോതി ബുജ്ഝനകസത്തസ്സേവ സതോ, സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗന്തും ആരഭന്തസ്സേവ സതോ, സമ്ബോധിയാ വാ സത്തസ്സേവ ലഗ്ഗസ്സേവ സതോ. ദീപങ്കരസ്സ ഹി ഭഗവതോ പാദമൂലേ അട്ഠധമ്മസമോധാനേന അഭിനീഹാരസമിദ്ധിതോ പഭുതി തഥാഗതോ സമ്മാസമ്ബോധിം സത്തോ ലഗ്ഗോ ‘‘പത്തബ്ബാ മയാ ഏസാ’’തി തദധിഗമായ പരക്കമം അമുഞ്ചന്തോയേവ ആഗതോ, തസ്മാ ബോധിസത്തോതി വുച്ചതി. കോ നു ഖോതി കതമോ നു ഖോ. ലോകോതി സങ്ഖാരലോകോ. അസ്സാദോതി മധുരാകാരോ. ആദീനവോതി അനഭിനന്ദിതബ്ബാകാരോ. തസ്സ മയ്ഹന്തി തസ്സ ഏവം ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ മയ്ഹം. ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനന്തി നിബ്ബാനം ആഗമ്മ ആരബ്ഭ പടിച്ച ഛന്ദരാഗോ വിനയം ഗച്ഛതി പഹീയതി, തസ്മാ നിബ്ബാനം ‘‘ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാന’’ന്തി വുച്ചതി. ഇദം ലോകനിസ്സരണന്തി ഇദം നിബ്ബാനം ലോകതോ നിസ്സടത്താ ലോകനിസ്സരണന്തി വുച്ചതി. യാവകീവന്തി യത്തകം പമാണം കാലം. അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി അഭിവിസിട്ഠേന അരിയമഗ്ഗഞാണേന അഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനന്തി ദ്വീഹിപി പദേഹി പച്ചവേക്ഖണഞാണം വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൨. പഠമഅസ്സാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫. ദുതിയേ അസ്സാദപരിയേസനം അചരിന്തി അസ്സാദപരിയേസനത്ഥായ അചരിം. കുതോ പട്ഠായാതി? സുമേധകാലതോ പട്ഠായ. പഞ്ഞായാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. സുദിട്ഠോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തതിയം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൪. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. ചതുത്ഥേ സാമഞ്ഞത്ഥന്തി ചതുബ്ബിധം അരിയഫലം. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. സാമഞ്ഞത്ഥേന വാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥേന ചത്താരി ഫലാനി. ഇമേസു പന ചതൂസുപി സുത്തേസു ഖന്ധലോകോവ കഥിതോ.

൫. രുണ്ണസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮. പഞ്ചമം അത്ഥുപ്പത്തിയാ നിക്ഖിത്തം. കതരായ അത്ഥുപ്പത്തിയാ? ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം അനാചാരേ. തേ കിര ഗായന്താ നച്ചന്താ ഹസന്താ വിചരിംസു. ഭിക്ഖൂ ദസബലസ്സ ആരോചയിംസു. സത്ഥാ തേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം ഓവാദത്ഥായ ഇദം സുത്തം ആരഭി. തത്ഥ രുണ്ണന്തി രോദിതം. ഉമ്മത്തകന്തി ഉമ്മത്തകകിരിയാ. കോമാരകന്തി കുമാരകേഹി കത്തബ്ബകിച്ചം. ദന്തവിദംസകഹസിതന്തി ദന്തേ ദസ്സേത്വാ പാണിം പഹരന്താനം മഹാസദ്ദേന ഹസിതം. സേതുഘാതോ ഗീതേതി ഗീതേ വോ പച്ചയഘാതോ ഹോതു, സഹേതുകം ഗീതം പജഹഥാതി ദീപേതി. നച്ചേപി ഏസേവ നയോ. അലന്തി യുത്തം. ധമ്മപ്പമോദിതാനം സതന്തി ഏത്ഥ ധമ്മോ വുച്ചതി കാരണം, കേനചിദേവ കാരണേന പമുദിതാനം സന്താനം. സിതം സിതമത്തായാതി തസ്മിം സിതകാരണേ സതി യം സിതം കരോഥ, തം വോ സിതമത്തായ അഗ്ഗദന്തേ ദസ്സേത്വാ പഹട്ഠാകാരമത്തദസ്സനായയേവ യുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി.

൬. അതിത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯. ഛട്ഠേ സോപ്പസ്സാതി നിദ്ദായ. പടിസേവനായ നത്ഥി തിത്തീതി യഥാ യഥാ പടിസേവതി, തഥാ തഥാ രുച്ചതിയേവാതി തിത്തി നാമ നത്ഥി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സചേ ഹി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം സുരാ ഭവേയ്യ, സുരാസോണ്ഡോ ച മച്ഛോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തേയ്യ, തസ്സ തത്ഥ ചരന്തസ്സപി സയന്തസ്സപി തിത്തി നാമ ന ഭവേയ്യ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൭. അരക്ഖിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦. സത്തമേ അവസ്സുതം ഹോതീതി തിന്തം ഹോതി. ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതീതി അപായേ പടിസന്ധിപച്ചയതായ ന ലദ്ധകം ഹോതി. കാലകിരിയാതി തസ്സേവ വേവചനം. സുക്കപക്ഖേ സഗ്ഗേ പടിസന്ധിപച്ചയതായ ഭദ്ദകം ഹോതി ലദ്ധകം. തം പന ഏകന്തേന സോതാപന്നാദീനം തിണ്ണം അരിയസാവകാനംയേവ വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൮. ബ്യാപന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧. അട്ഠമേ ബ്യാപന്നന്തി പകതിഭാവം ജഹിത്വാ ഠിതം. സേസം പുരിമസുത്തേ വുത്തനയമേവ.

൯. പഠമനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. നവമേ നിദാനാനീതി കാരണാനി. കമ്മാനം സമുദയായാതി വട്ടഗാമികമ്മാനം പിണ്ഡകരണത്ഥായ. ലോഭപകതന്തി ലോഭേന പകതം. സാവജ്ജന്തി സദോസം. തം കമ്മം കമ്മസമുദയായ സംവത്തതീതി തം കമ്മം അഞ്ഞേസമ്പി വട്ടഗാമികമ്മാനം സമുദയായ പിണ്ഡകരണത്ഥായ സംവത്തതി. ന തം കമ്മം കമ്മനിരോധായാതി തം പന കമ്മം വട്ടഗാമികമ്മാനം നിരോധത്ഥായ ന സംവത്തതി. സുക്കപക്ഖേ കമ്മാനം സമുദയായാതി വിവട്ടഗാമികമ്മാനം സമുദയത്ഥായ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബം അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം.

൧൦. ദുതിയനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. ദസമേ കമ്മാനന്തി വട്ടഗാമികമ്മാനമേവ. ഛന്ദരാഗട്ഠാനിയേതി ഛന്ദരാഗസ്സ കാരണഭൂതേ. ആരബ്ഭാതി ആഗമ്മ സന്ധായ പടിച്ച. ഛന്ദോതി തണ്ഹാഛന്ദോ. യോ ചേതസോ സാരാഗോതി യോ ചിത്തസ്സ രാഗോ രജ്ജനാ രജ്ജിതത്തം, ഏതമഹം സംയോജനം വദാമി, ബന്ധനം വദാമീതി അത്ഥോ. സുക്കപക്ഖേ കമ്മാനന്തി വിവട്ടഗാമികമ്മാനം. തദഭിനിവത്തേതീതി തം അഭിനിവത്തേതി. യദാ വാ തേന വിപാകോ ഞാതോ ഹോതി വിദിതോ, തദാ തേ ചേവ ധമ്മേ തഞ്ച വിപാകം അഭിനിവത്തേതി. ഇമിനാ ച പദേന വിപസ്സനാ കഥിതാ, തദഭിനിവത്തേത്വാതി ഇമിനാ മഗ്ഗോ. ചേതസാ അഭിനിവിജ്ഝിത്വാതി ഇമിനാ ച മഗ്ഗോവ. പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ പസ്സതീതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ പസ്സതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

സമ്ബോധവഗ്ഗോ പഠമോ.