൩. വേനാഗപുരസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. തതിയേ കോസലേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. ചാരികം ചരമാനോതി അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ. ചാരികാ ച നാമേസാ ഭഗവതോ ദുവിധാ ഹോതി തുരിതചാരികാ ച അതുരിതചാരികാ ചാതി. തത്ഥ ദൂരേപി ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ തസ്സ ബോധനത്ഥായ സഹസാ ഗമനം തുരിതചാരികാ നാമ. സാ മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീസു ദട്ഠബ്ബാ. യം പന ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ ദേവസികം യോജനഅദ്ധയോജനവസേന പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗമനം, അയം അതുരിതചാരികാ നാമ. ഇമം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘ചാരികം ചരമാനോ’’തി. വിത്ഥാരേന പന ചാരികാകഥാ സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ അമ്ബട്ഠസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൪) വുത്താ. ബ്രാഹ്മണഗാമോതി ബ്രാഹ്മണാനം സമോസരണഗാമോപി ബ്രാഹ്മണഗാമോതി വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണാനം ഭോഗഗാമോപി. ഇധ സമോസരണഗാമോ ബ്രാഹ്മണവസനഗാമോതി അധിപ്പേതോ. തദവസരീതി തത്ഥ അവസരി, സമ്പത്തോതി അത്ഥോ. വിഹാരോ പനേത്ഥ അനിയാമിതോ. തസ്മാ തസ്സ അവിദൂരേ ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ഏകോ വനസണ്ഡോ അത്ഥി, സത്ഥാ തം വനസണ്ഡം ഗതോതി വേദിതബ്ബോ.

അസ്സോസുന്തി സുണിംസു ഉപലഭിംസു, സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന ജാനിംസു. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ, പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ. തത്ഥ അവധാരണത്ഥേന ‘‘അസ്സോസും ഏവ, ന തേസം കോചി സവനന്തരായോ അഹോസീ’’തി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവ.

ഇദാനി യമത്ഥം അസ്സോസും, തം പകാസേതും സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമിതപാപത്താ സമണോതി വേദിതബ്ബോ. ഖലൂതി അനുസ്സവത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലപനമത്തം. ഗോതമോതി ഭഗവതോ ഗോത്തവസേന പരിദീപനം, തസ്മാ ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ’’തി ഏത്ഥ സമണോ കിര, ഭോ, ഗോതമഗോത്തോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സക്യപുത്തോതി ഇദം പന ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവപരിദീപനം, കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായ സദ്ധായ പബ്ബജിതോതി വുത്തം ഹോതി. തം ഖോ പനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ. കല്യാണോതി കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ, സേട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവ, ഥുതിഘോസോ വാ. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉഗ്ഗതോ. കിന്തി? ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. തത്രായം പദസമ്ബന്ധോ – സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി. ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ ‘‘ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി കാരണേഹി സോ ഭഗവാ അരഹന്തി വേദിതബ്ബോ’’തിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബാനേവ ഏതാനി പദാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൫-൧൨൭) ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനീതി തതോ നേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

സോ ഇമം ലോകന്തി സോ ഭവം ഗോതമോ ഇമം ലോകം, ഇദാനി വത്തബ്ബം നിദസ്സേതി. സദേവകന്തി സഹ ദേവേഹി സദേവകം. ഏവം സഹ മാരേന സമാരകം. സഹ ബ്രഹ്മുനാ സബ്രഹ്മകം. സഹ സമണബ്രാഹ്മണേഹി സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം. പജാതത്താ പജാ, തം പജം. സഹ ദേവമനുസ്സേഹി സദേവമനുസ്സം. തത്ഥ സദേവകവചനേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം, സമാരകവചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം, സസ്സമണബ്രാഹ്മണിവചനേന സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം, സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച, പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം, സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം. ഏവമേത്ഥ തീഹി പദേഹി ഓകാസലോകേന സദ്ധിം സത്തലോകോ, ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോവ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ, സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ, സബ്രഹ്മകഗ്ഗഹണേന രൂപീബ്രഹ്മലോകോ, സസ്സമണബ്രാഹ്മണാദിഗ്ഗഹണേന ചതുപരിസവസേന, സമ്മുതിദേവേഹി വാ സഹ മനുസ്സലോകോ, അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ വാ. പോരാണാ പനാഹു – സദേവകന്തി ദേവതാഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. സമാരകന്തി മാരേന സദ്ധിം അവസേസലോകം. സബ്രഹ്മകന്തി ബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. ഏവം സബ്ബേപി തിഭവൂപഗേ സത്തേ തീഹാകാരേഹി തീസു പദേസു പക്ഖിപിത്വാ പുന ദ്വീഹി പദേഹി പരിയാദാതും സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സന്തി വുത്തം. ഏവം പഞ്ചഹി പദേഹി തേന തേനാകാരേന തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നന്തി.

സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതീതി സയന്തി സാമം, അപരനേയ്യോ ഹുത്വാ. അഭിഞ്ഞാതി അഭിഞ്ഞായ, അധികേന ഞാണേന ഞത്വാതി അത്ഥോ. സച്ഛികത്വാതി പച്ചക്ഖം കത്വാ, ഏതേന അനുമാനാദിപടിക്ഖേപോ കതോ. പവേദേതീതി ബോധേതി ഞാപേതി പകാസേതി.

സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… പരിയോസാനകല്യാണന്തി സോ ഭഗവാ സത്തേസു കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച ഹിത്വാപി അനുത്തരം വിവേകസുഖം ധമ്മം ദേസേതി. തഞ്ച ഖോ അപ്പം വാ ബഹും വാ ദേസേന്തോ ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ ദേസേതി, ആദിമ്ഹിപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ ദേസേതി, മജ്ഝേപി, പരിയോസാനേപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ ദേസേതീതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ അത്ഥി ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം, അത്ഥി സാസനസ്സ. ദേസനായ താവ ചതുപ്പദികായപി ഗാഥായ പഠമപാദോ ആദി നാമ, തതോ ദ്വേ മജ്ഝം നാമ, അന്തേ ഏകോ പരിയോസാനം നാമ. ഏകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം ആദി, ഇദമവോചാതി പരിയോസാനം, ഉഭിന്നം അന്തരാ മജ്ഝം. അനേകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ പഠമാനുസന്ധി ആദി, അന്തേ അനുസന്ധി പരിയോസാനം, മജ്ഝേ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ ബഹൂ വാ മജ്ഝമേവ.

സാസനസ്സ സീലസമാധിവിപസ്സനാ ആദി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯). ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം വുത്തോ പന അരിയമഗ്ഗോ മജ്ഝം നാമ. ഫലഞ്ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച പരിയോസാനം നാമ. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മചരിയം ഏതംപാരം ഏതംപരിയോസാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഫലം പരിയോസനന്തി വുത്തം. ‘‘നിബ്ബാനോഗധഞ്ഹി, ആവുസോ വിസാഖ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി നിബ്ബാനപരായണം നിബ്ബാനപരിയോസാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൬൬) ഏത്ഥ നിബ്ബാനം പരിയോസാനന്തി വുത്തം. ഇധ പന ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അധിപ്പേതം. ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേത്വാ മജ്ഝേ മഗ്ഗം പരിയോസാനേ നിബ്ബാനം ദസ്സേതി. തേന വുത്തം – ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി. തസ്മാ അഞ്ഞോപി ധമ്മകഥികോ ധമ്മം കഥേന്തോ –

‘‘ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേയ്യ, മജ്ഝേ മഗ്ഗം വിഭാവയേ;

പരിയോസാനമ്ഹി നിബ്ബാനം, ഏസാ കഥികസണ്ഠിതീ’’തി.

സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനന്തി യസ്സ ഹി യാഗുഭത്തഇത്ഥിപുരിസാദിവണ്ണനാനിസ്സിതാ ദേസനാ ഹോതി, ന സോ സാത്ഥം ദേസേതി. ഭഗവാ പന തഥാരൂപം ദേസനം പഹായ ചതുസതിപട്ഠാനാദിനിസ്സിതം ദേസനം ദേസേതി. തസ്മാ ‘‘സാത്ഥം ദേസേതീ’’തി വുച്ചതി. യസ്സ പന ദേസനാ ഏകബ്യഞ്ജനാദിയുത്താ വാ സബ്ബനിരോട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ സബ്ബവിസ്സട്ഠബ്യഞ്ജനാ വാ സബ്ബനിഗ്ഗഹിതബ്യഞ്ജനാ വാ, തസ്സ ദമിളകിരാതയവനാദിമിലക്ഖാനം ഭാസാ വിയ ബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിയാ അഭാവതോ അബ്യഞ്ജനാ നാമ ദേസനാ ഹോതി. ഭഗവാ പന –

‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സം, ലഹുകം ഗരുകഞ്ച നിഗ്ഗഹീതം;

സമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം വിമുത്തം, ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോ’’തി. –

ഏവം വുത്തം ദസവിധം ബ്യഞ്ജനം അമക്ഖേത്വാ പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനമേവ കത്വാ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ ‘‘സബ്യഞ്ജനം കത്വാ ദേസേതീ’’തി വുച്ചതി. കേവലപരിപുണ്ണന്തി ഏത്ഥ കേവലന്തി സകലാധിവചനം. പരിപുണ്ണന്തി അനൂനാധികവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സകലപരിപുണ്ണമേവ ദേസേതി, ഏകദേസനാപി അപരിപുണ്ണാ നത്ഥീതി. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. യോ ഹി ‘‘ഇമം ധമ്മദേസനം നിസ്സായ ലാഭം വാ സക്കാരം വാ ലഭിസ്സാമീ’’തി ദേസേതി, തസ്സ അപരിസുദ്ധാ ദേസനാ നാമ ഹോതി. ഭഗവാ പന ലോകാമിസനിരപേക്ഖോ ഹിതഫരണേനേവ മേത്താഭാവനായ മുദുഹദയോ ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേന ചിത്തേന ദേസേതി. തസ്മാ പരിസുദ്ധം ദേസേതീതി വുച്ചതി. ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലം സാസനം. തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… പരിസുദ്ധം, ഏവം ദേസേന്തോ ച സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലസാസനബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതം ചരിയം, ബ്രഹ്മഭൂതാനം വാ ബുദ്ധാദീനം ചരിയന്തി വുത്തം ഹോതി.

സാധു ഖോ പനാതി സുന്ദരം ഖോ പന, അത്ഥാവഹം സുഖാവഹന്തി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപാനം അരഹതന്തി യഥാരൂപോ സോ ഭവം ഗോതമോ, ഏവരൂപാനം അനേകേഹിപി കപ്പകോടിസതസഹസ്സേഹി ദുല്ലഭദസ്സനാനം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തേഹി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവരേഹി സമാകിണ്ണമനോരമസരീരാനം അനപ്പകദസ്സനാനം അതിമധുരധമ്മനിഗ്ഘോസാനം യഥാഭൂതഗുണാധിഗമേന ലോകേ അരഹന്തോതി ലദ്ധസദ്ദാനം അരഹതം. ദസ്സനം ഹോതീതി പസാദസോമ്മാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതി. സചേ പന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ഏകപദമ്പി സോതും ലഭിസ്സാമ, സാധുതരംയേവ ഭവിസ്സതീതി ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി സബ്ബകിച്ചാനി പഹായ തുട്ഠമാനസാ അഗമംസു. അഞ്ജലിം പണാമേത്വാതി ഏതേ ഉഭതോപക്ഖികാ, തേ ഏവം ചിന്തേസും – ‘‘സചേ നോ മിച്ഛാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി ‘കസ്മാ തുമ്ഹേ സമണം ഗോതമം വന്ദിത്ഥാ’തി, തേസം ‘കിം അഞ്ജലികരണമത്തേനാപി വന്ദിതം ഹോതീ’തി വക്ഖാമ. സചേ നോ സമ്മാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി ‘കസ്മാ ഭഗവന്തം ന വന്ദിത്ഥാ’തി, ‘കിം സീസേന ഭൂമിം പഹരന്തേനേവ വന്ദിതം ഹോതി. നനു അഞ്ജലികമ്മമ്പി വന്ദനാ ഏവാ’തി വക്ഖാമാ’’തി.

നാമഗോത്തന്തി, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹം അസുകസ്സ പുത്തോ ദത്തോ നാമ മിത്തോ നാമ ഇധാഗതോ’’തി വദന്താ നാമം സാവേന്തി നാമ. ‘‘ഭോ ഗോതമ, അഹം വാസേട്ഠോ നാമ കച്ചാനോ നാമ ഇധാഗതോ’’തി വദന്താ ഗോത്തം സാവേന്തി നാമ. ഏതേ കിര ദലിദ്ദാ ജിണ്ണകുലപുത്താ ‘‘പരിസമജ്ഝേ നാമഗോത്തവസേന പാകടാ ഭവിസ്സാമാ’’തി ഏവം അകംസു. യേ പന തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദിംസു, തേ കേരാടികാ ചേവ അന്ധബാലാ ച. തത്ഥ കേരാടികാ ‘‘ഏകം ദ്വേ കഥാസല്ലാപേ കരോന്തേ വിസ്സാസികോ ഹോതി, അഥ വിസ്സാസേ സതി ഏകം ദ്വേ ഭിക്ഖാ അദാതും ന യുത്ത’’ന്തി തതോ അത്താനം മോചേന്താ തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദന്തി. അന്ധബാലാ അഞ്ഞാണതായേവ അവക്ഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡാ വിയ യത്ഥ കത്ഥചി തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദന്തി.

വേനാഗപുരികോതി വേനാഗപുരവാസീ. ഏതദവോചാതി പാദന്തതോ പട്ഠായ യാവ കേസഗ്ഗാ തഥാഗതസ്സ സരീരം ഓലോകേന്തോ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനസമുജ്ജലേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി പടിമണ്ഡിതം സരീരാ നിക്ഖമിത്വാ സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപ്പദേസം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാഹി ഛബ്ബണ്ണാഹി ഘനബുദ്ധരംസീഹി സമ്പരിവാരിതം തഥാഗതസ്സ സരീരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതവിമ്ഹയോ വണ്ണം ഭണന്തോ ഏതം ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിവചനം അവോച.

തത്ഥ യാവഞ്ചിദന്തി അധിമത്തപ്പമാണപരിച്ഛേദവചനമേതം. തസ്സ വിപ്പസന്നപദേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ. യാവഞ്ച വിപ്പസന്നാനി അധിമത്തവിപ്പസന്നാനീതി അത്ഥോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി ചക്ഖാദീനി ഛ ഇന്ദ്രിയാനി. തസ്സ ഹി പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പതിട്ഠിതോകാസസ്സ വിപ്പസന്നതം ദിസ്വാ തേസം വിപ്പസന്നതാ പാകടാ അഹോസി. യസ്മാ പന സാ മനേ വിപ്പസന്നേയേവ ഹോതി, അവിപ്പസന്നചിത്താനഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയപ്പസാദോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാസ്സ മനിന്ദ്രിയപ്പസാദോപി പാകടോ അഹോസി. തം ഏസ വിപ്പസന്നതം ഗഹേത്വാ ‘‘വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി ആഹ. പരിസുദ്ധോതി നിമ്മലോ. പരിയോദാതോതി പഭസ്സരോ. സാരദം ബദരപണ്ഡുന്തി സരദകാലേ ജാതം നാതിസുപരിപക്കം ബദരം. തഞ്ഹി പരിസുദ്ധഞ്ചേവ ഹോതി പരിയോദാതഞ്ച. താലപക്കന്തി സുപരിപക്കതാലഫലം. സമ്പതി ബന്ധനാ പമുത്തന്തി തംഖണഞ്ഞേവ ബന്ധനാ പമുത്തം. തസ്സ ഹി ബന്ധനമൂലം അപനേത്വാ പരമുഖം കത്വാ ഫലകേ ഠപിതസ്സ ചതുരങ്ഗുലമത്തം ഠാനം ഓലോകേന്താനം പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം ഹുത്വാ ഖായതി. തം സന്ധായേവമാഹ. നേക്ഖം ജമ്ബോനദന്തി സുരത്തവണ്ണസ്സ ജമ്ബോനദസുവണ്ണസ്സ ഘടികാ. ദക്ഖകമ്മാരപുത്തസുപരികമ്മകതന്തി ദക്ഖേന സുവണ്ണകാരപുത്തേന സുട്ഠു കതപരികമ്മം. ഉക്കാമുഖേ സുകുസലസമ്പഹട്ഠന്തി സുവണ്ണകാരഉദ്ധനേ പചിത്വാ സുകുസലേന സുവണ്ണകാരേന ഘട്ടനപരിമജ്ജനഹംസനേന സുട്ഠു പഹട്ഠം സുപരിമദ്ദിതന്തി അത്ഥോ. പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തന്തി അഗ്ഗിനാ പചിത്വാ ദീപിദാഠായ ഘംസിത്വാ ഗേരുകപരികമ്മം കത്വാ രത്തകമ്ബലേ ഠപിതം. ഭാസതേതി സഞ്ജാതഓഭാസതായ ഭാസതേ. തപതേതി അന്ധകാരവിദ്ധംസനതായ തപതേ. വിരോചതീതി വിജ്ജോതമാനം ഹുത്വാ വിരോചതി, സോഭതീതി അത്ഥോ.

ഉച്ചാസയനമഹാസയനാനീതി ഏത്ഥ അതിക്കന്തപ്പമാണം ഉച്ചാസയനം നാമ, ആയതവിത്ഥതം അകപ്പിയഭണ്ഡം മഹാസയനം നാമ. ഇദാനി താനി ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥിദം, ആസന്ദീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആസന്ദീതി അതിക്കന്തപ്പമാണം ആസനം. പല്ലങ്കോതി പാദേസു വാളരൂപാനി ഠപേത്വാ കതോ. ഗോനകോതി ദീഘലോമകോ മഹാകോജവോ. ചതുരങ്ഗുലാധികാനി കിര തസ്സ ലോമാനി. ചിത്തകോതി വാനചിത്തം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. പടികാതി ഉണ്ണാമയോ സേതത്ഥരകോ. പടലികാതി ഘനപുപ്ഫോ ഉണ്ണാമയത്ഥരകോ, യോ ആമലകപട്ടോതിപി വുച്ചതി. തൂലികാതി തിണ്ണം തൂലാനം അഞ്ഞതരപുണ്ണാ തൂലികാ. വികതികാതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിരൂപവിചിത്രോ ഉണ്ണാമയത്ഥരകോ. ഉദ്ദലോമീതി ഉഭതോദസം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. കേചി ഏകതോ ഉഗ്ഗതപുപ്ഫന്തി വദന്തി. ഏകന്തലോമീതി ഏകതോദസം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. കേചി ഉഭതോ ഉഗ്ഗതപുപ്ഫന്തി വദന്തി. കട്ടിസ്സന്തി രതനപരിസിബ്ബിതം കോസേയ്യകട്ടിസ്സമയം പച്ചത്ഥരണം. കോസേയ്യന്തി രതനപരിസിബ്ബിതമേവ കോസിയസുത്തമയം പച്ചത്ഥരണം. കുത്തകന്തി സോളസന്നം നാടകിത്ഥീനം ഠത്വാ നച്ചനയോഗ്ഗം ഉണ്ണാമയത്ഥരണം. ഹത്ഥത്ഥരാദയോ ഹത്ഥിപിട്ഠാദീസു അത്ഥരണകഅത്ഥരകാ ചേവ ഹത്ഥിരൂപാദീനി ദസ്സേത്വാ കതഅത്ഥരകാ ച. അജിനപ്പവേണീതി അജിനചമ്മേഹി മഞ്ചപ്പമാണേന സിബ്ബിത്വാ കതപ്പവേണീ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

നികാമലാഭീതി അതികാമലാഭീ ഇച്ഛിതിച്ഛിതലാഭീ. അകിച്ഛലാഭീതി അദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ മഹന്തലാഭീ, ഉളാരുളാരാനേവ ലഭതി മഞ്ഞേതി സന്ധായ വദതി. അയം കിര ബ്രാഹ്മണോ സയനഗരുകോ, സോ ഭഗവതോ വിപ്പസന്നിന്ദ്രിയാദിതം ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഏസ ഏവരൂപേസു ഉച്ചാസയനമഹാസയനേസു നിസീദതി ചേവ നിപജ്ജതി ച. തേനസ്സ വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഇമം സേനാസനവണ്ണം കഥേസി.

ലദ്ധാ ച പന ന കപ്പന്തീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചി കിഞ്ചി കപ്പതി. സുദ്ധകോസേയ്യഞ്ഹി മഞ്ചേപി അത്ഥരിതും വട്ടതി, ഗോനകാദയോ ച ഭൂമത്ഥരണപരിഭോഗേന, ആസന്ദിയാ പാദേ ഛിന്ദിത്വാ, പല്ലങ്കസ്സ വാളേ ഭിന്ദിത്വാ, തൂലികം വിജടേത്വാ ‘‘ബിമ്ബോഹനഞ്ച കാതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൯൭) വചനതോ ഇമാനിപി ഏകേന വിധാനേന കപ്പന്തി. അകപ്പിയം പന ഉപാദായ സബ്ബാനേവ ന കപ്പന്തീതി വുത്താനി.

വനന്തഞ്ഞേവ പവിസാമീതി അരഞ്ഞംയേവ പവിസാമി. യദേവാതി യാനിയേവ. പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാതി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേന്തോ ഉജും കായം ഠപേത്വാ. പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപേത്വാ, പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം വാ കത്വാതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ. സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ. തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൬൪). ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പടിലഭിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ വിഹരാമി. ഏവംഭൂതോതി ഏവം പഠമജ്ഝാനാദീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ ഹുത്വാ. ദിബ്ബോ മേ ഏസോ തസ്മിം സമയേ ചങ്കമോ ഹോതീതി ചത്താരി ഹി രൂപജ്ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ ചങ്കമന്തസ്സ ചങ്കമോ ദിബ്ബചങ്കമോ നാമ ഹോതി, സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ചങ്കമന്തസ്സാപി ചങ്കമോ ദിബ്ബചങ്കമോയേവ. ഠാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഇതരേസു ദ്വീസു വിഹാരേസു.

സോ ഏവം പജാനാമി ‘‘രാഗോ മേ പഹീനോ’’തി മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീനരാഗമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി രാഗോ മേ പഹീനോ’’തി ആഹ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ പന കിം കഥിതം ഹോതീതി? പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ, പച്ചവേക്ഖണായ ഫലസമാപത്തി കഥിതാ. ഫലസമാപത്തിഞ്ഹി സമാപന്നസ്സപി സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സാപി ചങ്കമാദയോ അരിയചങ്കമാദയോ ഹോന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.