൧. തിത്ഥായതനസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ തിത്ഥായതനാനീതി തിത്ഥഭൂതാനി ആയതനാനി, തിത്ഥിയാനം വാ ആയതനാനി. തത്ഥ തിത്ഥം ജാനിതബ്ബം, തിത്ഥകരാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയസാവകാ ജാനിതബ്ബാ. തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. തിത്ഥികരാ നാമ താസം ദിട്ഠീനം ഉപ്പാദകാ. തിത്ഥിയാ നാമ യേസം താ ദിട്ഠിയോ രുച്ചന്തി ഖമന്തി. തിത്ഥിയസാവകാ നാമ തേസം പച്ചയദായകാ. ആയതനന്തി ‘‘കമ്ബോജോ അസ്സാനം ആയതനം, ഗുന്നം ദക്ഖിണാപഥോ ആയതന’’ന്തി ഏത്ഥ സഞ്ജാതിട്ഠാനം ആയതനം നാമ.

‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ;

ഛായം ഛായത്ഥിനോ യന്തി, ഫലത്ഥം ഫലഭോജിനോ’’തി. (അ. നി. ൫.൩൮) –

ഏത്ഥ സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, വിമുത്തായതനാനീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൬) ഏത്ഥ കാരണം. തം ഇധ സബ്ബമ്പി ലബ്ഭതി. സബ്ബേപി ഹി ദിട്ഠിഗതികാ സഞ്ജായമാനാ ഇമേസുയേവ തീസു ഠാനേസു സഞ്ജായന്തി, സമോസരണമാനാപി ഏതേസുയേവ തീസു ഠാനേസു സമോസരന്തി സന്നിപതന്തി, ദിട്ഠിഗതികഭാവേ ച നേസം ഏതാനേവ തീണി കാരണാനീതി തിത്ഥഭൂതാനി സഞ്ജാതിആദിനാ അത്ഥേന ആയതനാനീതിപി തിത്ഥായതനാനി. തേനേവത്ഥേന തിത്ഥിയാനം ആയതനാനീതിപി തിത്ഥായതനാനി. സമനുയുഞ്ജിയമാനാനീതി കാ നാമേതാ ദിട്ഠിയോതി ഏവം പുച്ഛിയമാനാനി. സമനുഗാഹിയമാനാനീതി കിംകാരണാ ഏതാ ദിട്ഠിയോ ഉപ്പന്നാതി ഏവം സമ്മാ അനുഗ്ഗാഹിയമാനാനി. സമനുഭാസിയമാനാനീതി പടിനിസ്സജ്ജേഥ ഏതാനി പാപകാനി ദിട്ഠിഗതാനീതി ഏവം സമ്മാ അനുസാസിയമാനാനി. അപിച തീണിപി ഏതാനി അനുയോഗപുച്ഛാവേവചനാനേവ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം – ‘‘സമനുയുഞ്ജതീതി വാ സമനുഗ്ഗാഹതീതി വാ സമനുഭാസതീതി വാ ഏസേസേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

പരമ്പി ഗന്ത്വാതി ആചരിയപരമ്പരാ ലദ്ധിപരമ്പരാ അത്തഭാവപരമ്പരാതി ഏതേസു യംകിഞ്ചി പരമ്പരം ഗന്ത്വാപി. അകിരിയായ സണ്ഠഹന്തീതി അകിരിയമത്തേ സംതിട്ഠന്തി. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ പുബ്ബേകതവാദീ. അമ്ഹാകം ആചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ ഇസ്സരനിമ്മാനവാദീ. അമ്ഹാകം ആചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ, അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയവാദീ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി ഹി ഏതാനി ആചരിയപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ പുബ്ബേകതലദ്ധികോ, അമ്ഹാകം പാചരിയോ…പേ… അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയോ അഹേതുഅപച്ചയലദ്ധികോ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി ലദ്ധിപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ അത്തഭാവോ പുബ്ബേകതഹേതു, അമ്ഹാകം പാചരിയസ്സ…പേ… അമ്ഹാകം ആചരിയപാചരിയസ്സ അത്തഭാവോ അഹേതു അപച്ചയോ’’തി ഏവം ഗച്ഛന്താനി അത്തഭാവപരമ്പരം ഗച്ഛന്തി നാമ. ഏവം പന സുവിദൂരമ്പി ഗച്ഛന്താനി അകിരിയമത്തേയേവ സണ്ഠഹന്തി, ഏകോപി ഏതേസം ദിട്ഠിഗതികാനം കത്താ വാ കാരേതാ വാ ന പഞ്ഞായതി.

പുരിസപുഗ്ഗലോതി സത്തോ. കാമഞ്ച പുരിസോതിപി വുത്തേ പുഗ്ഗലോതിപി വുത്തേ സത്തോയേവ വുത്തോ ഹോതി, അയം പന സമ്മുതികഥാ നാമ യോ യഥാ ജാനാതി, തസ്സ തഥാ വുച്ചതി. പടിസംവേദേതീതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പന്നം ജാനാതി പടിസംവിദിതം കരോതി, അനുഭവതി വാ. പുബ്ബേകതഹേതൂതി പുബ്ബേകതകാരണാ, പുബ്ബേകതകമ്മപച്ചയേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കമ്മവേദനഞ്ച കിരിയവേദനഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേ വാ ഇമേ പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ വാതസമുട്ഠാനാ സന്നിപാതികാ ഉതുപരിണാമജാ വിസമപരിഹാരജാ ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാതി അട്ഠ രോഗാ വുത്താ, തേസു സത്ത പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയം അപരപരിയായവേദനീയന്തി തയോ കമ്മരാസയോ വുത്താ, തേസുപി ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ ഏകം അപരപരിയായകമ്മംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയോ വിപാകോ ഉപപജ്ജവേദനീയോ അപരപരിയായവേദനീയോതി തയോ വിപാകരാസയോ വുത്താ, തേസുപി ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ ഏകം അപരപരിയായവിപാകമേവ സമ്പടിച്ഛന്തി. യേപിമേ കുസലചേതനാ അകുസലചേതനാ വിപാകചേതനാ കിരിയചേതനാതി ചത്താരോ ചേതനാരാസയോ വുത്താ, തേസുപി തയോ പടിബാഹിത്വാ ഏകം വിപാകചേതനംയേവ സമ്പടിച്ഛന്തി.

ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂതി ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണാ, ഇസ്സരേന നിമ്മിതത്താ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയം ഹി തേസം അധിപ്പായോ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനാ കതമൂലകേന വാ ആണത്തിമൂലകേന വാ പുബ്ബേകതേന വാ അഹേതുഅപച്ചയാ വാ പടിസംവേദിതും നാമ ന സക്കാ, ഇസ്സരനിമ്മാനകാരണായേവ പന ഇമാ പടിസംവേദേതീതി. ഏവംവാദിനോ പനേതേ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു അട്ഠസു രോഗേസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബേ പടിബാഹന്തി, ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ച തീസു കമ്മരാസീസു തീസു വിപാകരാസീസു ചതൂസു ചേതനാരാസീസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബേപി പടിബാഹന്തി.

അഹേതുഅപച്ചയാതി ഹേതുഞ്ച പച്ചയഞ്ച വിനാ, അകാരണേനേവ പടിസംവേദേതീതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി നേസം അധിപ്പായോ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനാ കതമൂലകേന വാ ആണത്തിമൂലകേന വാ പുബ്ബേകതേന വാ ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതുനാ വാ പടിസംവേദിതും നാമ ന സക്കാ, അഹേതുഅപച്ചയായേവ പന ഇമാ പടിസംവേദേതീതി. ഏവംവാദിനോ പനേതേ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു രോഗാദീസു ഏകമ്പി അസമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിബാഹന്തി.

ഏവം സത്ഥാ മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം വദാമീതി ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം ഏവം വദാമീതി ദസ്സേതി. ലദ്ധിഞ്ഹി അപ്പതിട്ഠാപേത്വാ നിഗ്ഗയ്ഹമാനാ ലദ്ധിതോ ലദ്ധിം സങ്കമന്തി, ഭോ ഗോതമ, ന മയം പുബ്ബേകതവാദം വദാമാതിആദീനി വദന്തി. ലദ്ധിയാ പന പതിട്ഠാപിതായ സങ്കമിതും അലഭന്താ സുനിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, ഇതി നേസം ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം ഏവം വദാമീതി ആഹ. തേനഹായസ്മന്തോതി തേന ഹി ആയസ്മന്തോ. കിം വുത്തം ഹോതി – യദി ഏതം സച്ചം, ഏവം സന്തേ തേന തുമ്ഹാകം വാദേന. പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി പുബ്ബേകതഹേതൂതി യേ കേചി ലോകേ പാണം അതിപാതേന്തി, സബ്ബേ തേ പുബ്ബേകതഹേതു പാണാതിപാതിനോ ഭവിസ്സന്തി. കിംകാരണാ? ന ഹി പാണാതിപാതകമ്മം അത്തനാ കതമൂലകേന ന ആണത്തിമൂലകേന ന ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതുനാ ന അഹേതുഅപച്ചയാ സക്കാ പടിസംവേദേതും, പുബ്ബേകതഹേതുയേവ പടിസംവേദേതീതി അയം വോ ലദ്ധി. യഥാ ച പാണാതിപാതിനോ, ഏവം പാണാതിപാതാ വിരമന്താപി പുബ്ബേകതഹേതുയേവ വിരമിസ്സന്തീതി. ഇതി ഭഗവാ തേസംയേവ ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ തേസം നിഗ്ഗഹം ആരോപേതി. ഇമിനാ നയേന അദിന്നാദായിനോതിആദീസുപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

സാരതോ പച്ചാഗച്ഛതന്തി സാരഭാവേന ഗണ്ഹന്താനം. ഛന്ദോതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ. ഇദം വാ കരണീയം ഇദം വാ അകരണീയന്തി ഏത്ഥ അയം അധിപ്പായോ – ഇദം വാ കരണീയന്തി കത്തബ്ബസ്സ കരണത്ഥായ, ഇദം വാ അകരണീയന്തി അകത്തബ്ബസ്സ അകരണത്ഥായ കത്തുകമ്യതാ വാ പച്ചത്തപുരിസകാരോ വാ ന ഹോതി. ഛന്ദവായാമേസു വാ അസന്തേസു ‘‘ഇദം കത്തബ്ബ’’ന്തിപി ‘‘ഇദം ന കത്തബ്ബ’’ന്തിപി ന ഹോതി. ഇതി കരണീയാകരണീയേ ഖോ പന സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേതി ഏവം കത്തബ്ബേ ച അകത്തബ്ബേ ച ഭൂതതോ ഥിരതോ അപഞ്ഞായമാനേ അലബ്ഭമാനേ. യദി ഹി കത്തബ്ബം കാതും അകത്തബ്ബതോ ച വിരമിതും ലഭേയ്യ, കരണീയാകരണീയം സച്ചതോ ഥേതതോ ഉപലബ്ഭേയ്യ. യസ്മാ പന ഉഭയമ്പി തം ഏസ നുപലബ്ഭതി, തസ്മാ തം സച്ചതോ ഥേതതോ ന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം തസ്മിം ച അനുപലബ്ഭിയമാനേതി അത്ഥോ. മുട്ഠസ്സതീനന്തി നട്ഠസ്സതീനം വിസ്സട്ഠസ്സതീനം. അനാരക്ഖാനം വിഹരതന്തി ഛസു ദ്വാരേസു നിരാരക്ഖാനം വിഹരന്താനം. ന ഹോതി പച്ചത്തം സഹധമ്മികോ സമണവാദോതി ഏവം ഭൂതാനം തുമ്ഹാകം വാ അഞ്ഞേസം വാ മയം സമണാതി പച്ചത്തം സകാരണോ സമണവാദോ ന ഹോതി ന ഇജ്ഝതി. സമണാപി ഹി പുബ്ബേകതകാരണായേവ ഹോന്തി, അസ്സമണാപി പുബ്ബേകതകാരണായേവാതി. സഹധമ്മികോതി സകാരണോ. നിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി മമ നിഗ്ഗഹോ ഹോതി, തേ പന നിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തീതി.

ഏവം പുബ്ബേകതവാദിനോ നിഗ്ഗഹേത്വാ ഇദാനി ഇസ്സരനിമ്മാനവാദിനോ നിഗ്ഗഹേതും തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ പുബ്ബേകതവാദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ, തഥാ അഹേതുകവാദേപി.

ഏവം ഇമേസം തിത്ഥായതനാനം പരമ്പി ഗന്ത്വാ അകിരിയായ സണ്ഠഹനഭാവേന തുച്ഛഭാവം അനിയ്യാനികഭാവം, അസാരഭാവേന ഥുസകോട്ടനസദിസതം ആപജ്ജനഭാവേന അഗ്ഗിസഞ്ഞായ ധമമാനഖജ്ജുപനകസരിക്ഖതം തംദിട്ഠികാനം പുരിമസ്സപി മജ്ഝിമസ്സപി പച്ഛിമസ്സപി അത്ഥദസ്സനതായ അഭാവേന അന്ധവേണൂപമതം സദ്ദമത്തേനേവ താനി ഗഹേത്വാ സാരദിട്ഠികാനം പഥവിയം പതിതസ്സ ബേലുവപക്കസ്സ ദദ്ദഭായിതസദ്ദം സുത്വാ ‘‘പഥവീ സംവട്ടമാനാ ആഗച്ഛതീ’’തി സഞ്ഞായ പലായന്തേന സസകേന സരിക്ഖഭാവഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനാ ദേസിതസ്സ ധമ്മസ്സ സാരഭാവഞ്ചേവ നിയ്യാനികഭാവഞ്ച ദസ്സേതും അയം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിഗ്ഗഹിതോതി അഞ്ഞേഹി അനിഗ്ഗഹിതോ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യോ. അസംകിലിട്ഠോതി നിക്കിലേസോ പരിസുദ്ധോ, ‘‘സംകിലിട്ഠം നം കരിസ്സാമാ’’തി പവത്തേഹിപി തഥാ കാതും അസക്കുണേയ്യോ. അനുപവജ്ജോതി ഉപവാദവിനിമുത്തോ. അപ്പടികുട്ഠോതി ‘‘കിം ഇമിനാ ഹരഥ ന’’ന്തി ഏവം അപ്പടിബാഹിതോ, അനുപക്കുട്ഠോ വാ. വിഞ്ഞൂഹീതി പണ്ഡിതേഹി. അപണ്ഡിതാനഞ്ഹി അജാനിത്വാ കഥേന്താനം വചനം അപ്പമാണം. തസ്മാ വിഞ്ഞൂഹീതി ആഹ.

ഇദാനി തസ്സ ധമ്മസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ’’തി പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമാ ഛ ധാതുയോ’’തിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ യഥാപടിപാടിയാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ പുന ഇമാ ഛ ധാതുയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ധാതുയോതി സഭാവാ. നിജ്ജീവനിസ്സത്തഭാവപ്പകാസകോ ഹി സഭാവട്ഠോ ധാത്വട്ഠോ നാമ. ഫസ്സായതനാനീതി വിപാകഫസ്സാനം ആകരട്ഠേന ആയതനാനി. മനോപവിചാരാതി വിതക്കവിചാരപാദേഹി അട്ഠാരസസു ഠാനേസു മനസ്സ ഉപവിചാരാ.

പഥവീധാതൂതി പതിട്ഠാധാതു. ആപോധാതൂതി ആബന്ധനധാതു. തേജോധാതൂതി പരിപാചനധാതു. വായോധാതൂതി വിത്ഥമ്ഭനധാതു. ആകാസധാതൂതി അസമ്ഫുട്ഠധാതു. വിഞ്ഞാണധാതൂതി വിജാനനധാതു. ഏവമിദം ധാതുകമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഖോ പനേതം സങ്ഖേപതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോ കഥേതും ന വട്ടതി, വിത്ഥാരതോവ വട്ടതി. ഇമസ്മിം പന തിത്ഥായതനസുത്തേ ഇദം സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഉഭയഥാപി കഥേതും വട്ടതി.

സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോപി ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി – പഥവീധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതൂതി ഇമാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, ആകാസധാതു ഉപാദാരൂപം. ഏകസ്മിം ച ഉപാദാരൂപേ ദിട്ഠേ സേസാനി തേവീസതി ദിട്ഠാനേവാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബാനി. വിഞ്ഞാണധാതൂതി ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഹോതി, തേന സഹജാതാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഫസ്സോ ച ചേതനാ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ നാമ. ചത്താരി പന മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദാരൂപം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ. തത്ഥ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ നാമം, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേയേവ ധമ്മാ ഹോന്തി, തതോ ഉദ്ധം സത്തോ വാ ജീവോ വാ നത്ഥീതി ഏവം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സങ്ഖേപതോ ഛധാതുവസേന അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

വിത്ഥാരതോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പന ചത്താരി മഹാഭൂതാനി പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആകാസധാതുപരിഗ്ഗഹാനുസാരേന തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥ നേസം പച്ചയം ഉപപരിക്ഖന്തോ പുന ചത്താരേവ മഹാഭൂതാനി ദിസ്വാ തേസു പഥവീധാതു വീസതികോട്ഠാസാ, ആപോധാതു ദ്വാദസ, തേജോധാതു ചത്താരോ, വായോധാതു ഛകോട്ഠാസാതി കോട്ഠാസവസേന സമോധാനേത്വാ ദ്വാചത്താലീസ മഹാഭൂതാനി ച വവത്ഥപേത്വാ തേസു തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനി പക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചസട്ഠി രൂപാനി വവത്ഥപേതി. താനി ച വത്ഥുരൂപേന സദ്ധിം ഛസട്ഠി ഹോന്തീതി ഛസട്ഠി രൂപാനി പസ്സതി. വിഞ്ഞാണധാതു പന ലോകിയചിത്തവസേന ഏകാസീതി ചിത്താനി. താനി സബ്ബാനിപി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമ ഹോതി. തേഹി സഹജാതാ വേദനാദയോപി തത്തകായേവാതി ഏകാസീതി വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകാസീതി സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഏകാസീതി ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ തേഭൂമകവസേന ഗയ്ഹമാനാ ചതുവീസാധികാനി തീണി ധമ്മസതാനി ഹോന്തീതി ഇതി ഇമേ ച അരൂപധമ്മാ ഛസട്ഠി ച രൂപധമ്മാതി സബ്ബേപി സമോധാനേത്വാ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേവ ധമ്മാ ഹോന്തി, തതോ ഉദ്ധം സത്തോ വാ ജീവോ വാ നത്ഥീതി നാമരൂപവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ വവത്ഥപേത്വാ തേസം പച്ചയം പരിയേസന്തോ അവിജ്ജാപച്ചയാ തണ്ഹാപച്ചയാ കമ്മപച്ചയാ ആഹാരപച്ചയാതി ഏവം പച്ചയം ദിസ്വാ ‘‘അതീതേപി ഇമേഹി പച്ചയേഹി ഇദം വട്ടം പവത്തിത്ഥ, അനാഗതേപി ഏതേഹി പച്ചയേഹി പവത്തിസ്സതി, ഏതരഹിപി ഏതേഹിയേവ പവത്തതീ’’തി തീസു കാലേസു കങ്ഖം വിതരിത്വാ അനുക്കമേന പടിപജ്ജമാനോ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഏവം വിത്ഥാരതോപി ഛധാതുവസേന അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖു ഫസ്സായതനന്തി സുവണ്ണാദീനം സുവണ്ണാദിആകരോ വിയ ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനി ദ്വേ സമ്പടിച്ഛനാനി തീണി സന്തീരണാനീതി ഇമേഹി സത്തഹി വിഞ്ഞാണേഹി സഹജാതാനം സത്തന്നം ഫസ്സാനം സമുട്ഠാനട്ഠേന ആകരോതി ആയതനം. സോതം ഫസ്സായതനന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. മനോ ഫസ്സായതനന്തി ഏത്ഥ പന ദ്വാവീസതി വിപാകഫസ്സാ യോജേതബ്ബാ. ഇതി ഹിദം ഛഫസ്സായതനാനം വസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതബ്ബം. സങ്ഖേപതോ താവ – ഏത്ഥ ഹി പുരിമാനി പഞ്ച ആയതനാനി ഉപാദാരൂപം, തേസു ദിട്ഠേസു അവസേസം ഉപാദാരൂപം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. ഛട്ഠം ആയതനം ചിത്തം, തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഹോതി, തേന സഹജാതാ വേദനാദയോ സേസാ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം പസ്സിത്വാ. സോമനസ്സട്ഠാനിയന്തി സോമനസ്സസ്സ കാരണഭൂതം. ഉപവിചരതീതി തത്ഥ മനം ചാരേന്തോ ഉപവിചരതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ഇട്ഠം വാ ഹോതു അനിട്ഠം വാ, യം രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തം സോമനസ്സട്ഠാനിയം നാമ. യം ദിസ്വാ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തം ദോമനസ്സട്ഠാനിയം നാമ. യം ദിസ്വാ ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, തം ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം നാമാതി വേദിതബ്ബം. സദ്ദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഇദം സങ്ഖേപതോ കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം ഖോ പനേതം സങ്ഖേപതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപതോ കഥേതും ന വട്ടതി. ഇമസ്മിം പന തിത്ഥായതനസുത്തേ ഇദം സങ്ഖേപതോ അട്ഠാരസമനോപവിചാരവസേന കമ്മട്ഠാനം ആഗതം. തം സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി കഥേതും വട്ടതി.

തത്ഥ സങ്ഖേപതോ താവ – ചക്ഖു സോതം ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോ, രൂപം സദ്ദോ ഗന്ധോ രസോതി ഇമാനി നവ ഉപാദാരൂപാനി, തേസു ദിട്ഠേസു സേസം ഉപാദാരൂപം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. ഫോട്ഠബ്ബം തീണി മഹാഭൂതാനി, തേഹി ദിട്ഠേഹി ചതുത്ഥം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. മനോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തേന സഹജാതാ വേദനാദയോ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അരഹത്തസമ്പാപകം കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

അരിയസച്ചാനീതി അരിയഭാവകരാനി, അരിയപടിവിദ്ധാനി വാ സച്ചാനി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം പദം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൨൯) പകാസിതം. ഛന്നം, ഭിക്ഖവേ, ധാതൂനന്തി ഇദം കിമത്ഥം ആരദ്ധം? സുഖാവബോധനത്ഥം. യസ്സ ഹി തഥാഗതോ ദ്വാദസപദം പച്ചയാവട്ടം കഥേതുകാമോ ഹോതി, തസ്സ ഗബ്ഭാവക്കന്തി വട്ടം ദസ്സേതി. ഗബ്ഭാവക്കന്തി വട്ടസ്മിം ഹി ദസ്സിതേ കഥേതുമ്പി സുഖം ഹോതി പരം അവബോധേ ഉതുമ്പീതി സുഖാവബോധനത്ഥം ഇദമാരദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഛന്നം ധാതൂനന്തി ഹേട്ഠാ വുത്താനംയേവ പഥവീധാതുആദീനം. ഉപാദായാതി പടിച്ച. ഏതേന പച്ചയമത്തം ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ഛധാതുപച്ചയാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതീ’’തി. കസ്സ ഛന്നം ധാതൂനം പച്ചയേന, കിം മാതു, ഉദാഹു പിതൂതി? ന മാതു ന പിതു, പടിസന്ധിഗ്ഗണ്ഹനകസത്തസ്സേവ പന ഛന്നം ധാതൂനം പച്ചയേന ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി നാമ ഹോതി. ഗബ്ഭോ ച നാമേസ നിരയഗബ്ഭോ തിരച്ഛാനയോനിഗബ്ഭോ പേത്തിവിസയഗബ്ഭോ മനുസ്സഗബ്ഭോ ദേവഗബ്ഭോതി നാനപ്പകാരോ ഹോതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ മനുസ്സഗബ്ഭോ അധിപ്പേതോ. അവക്കന്തി ഹോതീതി ഓക്കന്തി നിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ ഹോതി, കഥം ഹോതീതി? തിണ്ണം സന്നിപാതേന. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. കതമേസം തിണ്ണം? ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ന ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച ന പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി. നേവ താവ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച ന പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, നേവ താവ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി. ഏവം തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮).

ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപന്തി ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തട്ഠാനേ വത്ഥുദസകം കായദസകം ഭാവദസകം തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി തേത്തിംസ ധമ്മാ ഗഹിതാ, ഇമസ്മിം പന ‘‘ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തട്ഠാനേ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധമ്പി പക്ഖിപിത്വാ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ ചതുത്തിംസ ധമ്മാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തിആദീഹി യഥേവ ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപപാതുഭാവോ ദസ്സിതോ, ഏവം നാമരൂപേ സതി സളായതനപാതുഭാവോ, സളായതനേ സതി ഫസ്സപാതുഭാവോ, ഫസ്സേ സതി വേദനാപാതുഭാവോ ദസ്സിതോ.

വേദിയമാനസ്സാതി ഏത്ഥ വേദനം അനുഭവന്തോപി വേദിയമാനോതി വുച്ചതി ജാനന്തോപി. ‘‘വേദിയാമഹം, ഭന്തേ, വേദിയതീതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨) ഏത്ഥ ഹി അനുഭവന്തോ വേദിയമാനോ നാമ, ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ സുഖം വേദനം വേദിയാമീതി പജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൧൩; ദീ. നി. ൨.൩൮൦; വിഭ. ൩൬൩) ഏത്ഥ ജാനന്തോ. ഇധാപി ജാനന്തോവ അധിപ്പേതോ. ഇദം ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞപേമീതി ഏവം ജാനന്തസ്സ സത്തസ്സ ‘‘ഇദം ദുക്ഖം ഏത്തകം ദുക്ഖം, നത്ഥി ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖ’’ന്തി പഞ്ഞപേമി ബോധേമി ജാനാപേമി. അയം ദുക്ഖസമുദയോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ദുക്ഖാദീസു അയം സന്നിട്ഠാനകഥാ – ഠപേത്വാ ഹി തണ്ഹം തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖം നാമ, തസ്സേവ പഭാവികാ പുബ്ബതണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോ നാമ, തേസം ദ്വിന്നമ്പി സച്ചാനം അനുപ്പത്തിനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധോ നാമ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ നാമ. ഇതി ഭഗവാ ഓക്കന്തിയാ സതി നാമരൂപന്തി കഥേന്തോപി വേദിയമാനസ്സ ജാനമാനസ്സേവ കഥേസി, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി കഥേന്തോപി, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി കഥേന്തോപി, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാതി കഥേന്തോപി, വേദിയമാനസ്സ ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇദം ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞപേമീതി കഥേന്തോപി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി പഞ്ഞപേമീതി കഥേന്തോപി വേദിയമാനസ്സ ജാനമാനസ്സേവ കഥേസി.

ഇദാനി താനി പടിപാടിയാ ഠപിതാനി സച്ചാനി വിത്ഥാരേന്തോ കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൩൭) വിത്ഥാരിതമേവ. തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ ‘‘ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം യായം തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൩; ദീ. നി. ൨.൪൦൦; വിഭ. ൨൦൩) ഇമായ തന്തിയാ ആഗതം, ഇധ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി പച്ചയാകാരവസേന. തത്ഥ ച ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം ‘‘യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൪; ദീ. നി. ൨.൪൦൧; വിഭ. ൨൦൪) ഇമായ തന്തിയാ ആഗതം, ഇധ ‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തി പച്ചയാകാരനിരോധവസേന.

തത്ഥ അസേസവിരാഗനിരോധാതി അസേസവിരാഗേന ച അസേസനിരോധേന ച. ഉഭയമ്പേതം അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനമേവ. സങ്ഖാരനിരോധോതി സങ്ഖാരാനം അനുപ്പത്തിനിരോധോ ഹോതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമേഹി പന പദേഹി യം ആഗമ്മ അവിജ്ജാദയോ നിരുജ്ഝന്തി, അത്ഥതോ തം നിബ്ബാനം ദീപിതം ഹോതി. നിബ്ബാനഞ്ഹി അവിജ്ജാനിരോധോതിപി സങ്ഖാരനിരോധോതിപി ഏവം തേസം തേസം ധമ്മാനം നിരോധനാമേന കഥീയതി. കേവലസ്സാതി സകലസ്സ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി വട്ടദുക്ഖരാസിസ്സ. നിരോധോ ഹോതീതി അപ്പവത്തി ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ അവിജ്ജാദീനം നിരോധോ നാമ ഖീണാകാരോപി വുച്ചതി അരഹത്തമ്പി നിബ്ബാനമ്പി, തസ്മാ ഇധ ഖീണാകാരദസ്സനവസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു അരഹത്തം, ദ്വാദസസുയേവ നിബ്ബാനം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം വുച്ചതീതി ഏത്ഥ നിബ്ബാനമേവ സന്ധായ ഇദന്തി വുത്തം. അട്ഠങ്ഗികോതി ന അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി വിനിമുത്തോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നാമ അത്ഥി. യഥാ പന പഞ്ചങ്ഗികം തൂരിയന്തി വുത്തേ പഞ്ചങ്ഗമത്തമേവ തൂരിയന്തി വുത്തം ഹോതി, ഏവമിധാപി അട്ഠങ്ഗികമത്തമേവ മഗ്ഗോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. അനിഗ്ഗഹിതോതി ന നിഗ്ഗഹിതോ. നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഹി ഹാപേത്വാ വാ ദസ്സേതി വഡ്ഢേത്വാ വാ തം പരിവത്തേത്വാ വാ. തത്ഥ യസ്മാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ‘‘ന ഇമാനി ചത്താരി, ദ്വേ വാ തീണി വാ’’തി ഏവം ഹാപേത്വാപി ‘‘പഞ്ച വാ ഛ വാ’’തി ഏവം വഡ്ഢേത്വാപി ‘‘ന ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, അഞ്ഞാനേവ ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’’തി ദസ്സേതും ന സക്കാ. തസ്മാ അയം ധമ്മോ അനിഗ്ഗഹിതോ നാമ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.