(൬) ൧. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. പഠമദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ജിണ്ണാതി ജരാജിണ്ണാ. വുദ്ധാതി വയോവുദ്ധാ. മഹല്ലകാതി ജാതിമഹല്ലകാ. അദ്ധഗതാതി തയോ അദ്ധേ അതിക്കന്താ. വയോഅനുപ്പത്താതി തതിയം വയം അനുപ്പത്താ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി പുത്തദാരേ അത്തനോ വചനം അകരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ നിയ്യാനികമഗ്ഗം ഗവേസിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമിംസു. മയമസ്സു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാതി; ഭോ ഗോതമ, മയം ബ്രാഹ്മണാ ന ഖത്തിയാ നാമച്ചാ ന ഗഹപതികാതി ബ്രാഹ്മണഭാവം ജാനാപേത്വാ ജിണ്ണാതിആദിമാഹംസു. അകതഭീരുത്താണാതി അകതഭയപരിത്താണാ. അവസ്സയഭൂതം പതിട്ഠാകമ്മം അമ്ഹേഹി ന കതന്തി ദസ്സേന്തി. തഗ്ഘാതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ, സമ്പടിച്ഛനത്ഥേ വാ. ഏകന്തേന തുമ്ഹേ ഏവരൂപാ, അഹമ്പി ഖോ ഏതം സമ്പടിച്ഛാമീതി ച ദസ്സേതി. ഉപനീയതീതി ഉപസംഹരീയതി. അയം ഹി ജാതിയാ ജരം ഉപനീയതി, ജരായ ബ്യാധിം, ബ്യാധിനാ മരണം, മരണേന പുന ജാതിം. തേന വുത്തം – ‘‘ഉപനീയതീ’’തി.

ഇദാനി യസ്മാ തേ ബ്രാഹ്മണാ മഹല്ലകത്താ പബ്ബജിത്വാപി വത്തം പൂരേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, തസ്മാ നേ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേന്തോ ഭഗവാ യോധ കായേന സംയമോതിആദിമാഹ. തത്ഥ കായേന സംയമോതി കായദ്വാരേന സംവരോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തം തസ്സ പേതസ്സാതി തം പുഞ്ഞം തസ്സ പരലോകം ഗതസ്സ തായനട്ഠേന താണം, നിലീയനട്ഠേന ലേണം, പതിട്ഠാനട്ഠേന ദീപോ, അവസ്സയനട്ഠേന സരണം, ഉത്തമഗതിവസേന പരായണഞ്ച ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഗാഥാ ഉത്താനത്ഥായേവ. ഏവം തേ ബ്രാഹ്മണാ തഥാഗതേന പഞ്ചസു സീലേസു സമാദപിതാ യാവജീവം പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിംസു.

൨. ദുതിയദ്വേബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ദുതിയേ ഭാജനന്തി യംകിഞ്ചി ഭണ്ഡകം. സേസം പഠമേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. തതിയേ സമ്മോദനീയന്തി സമ്മോദജനനിം. സാരണീയന്തി സരിതബ്ബയുത്തകം. വീതിസാരേത്വാതി പരിയോസാപേത്വാ. കിത്താവതാതി കിത്തകേന. സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതീതി സാമം പസ്സിതബ്ബോ ഹോതി. അകാലികോതി ന കാലന്തരേ ഫലദായകോ. ഏഹിപസ്സികോതി ‘‘ഏഹി പസ്സാ’’തി ഏവം ദസ്സേതും സക്കാതി ആഗമനീയപടിപദം പുച്ഛതി. ഓപനേയ്യികോതി അത്തനോ ചിത്തം ഉപനേതബ്ബോ. പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോതി സാമംയേവ ജാനിതബ്ബോ. വിഞ്ഞൂഹീതി പണ്ഡിതേഹി. പരിയാദിന്നചിത്തോതി ആദിന്നഗഹിതപരാമട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ. ചേതേതീതി ചിന്തേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ബ്രാഹ്മണേന ലോകുത്തരമഗ്ഗോ പുച്ഛിതോ, സത്ഥാരാപി സോയേവ കഥിതോ. സോ ഹി സാമം പസ്സിതബ്ബത്താ സന്ദിട്ഠികോ നാമാതി.

൪. പരിബ്ബാജകസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ചതുത്ഥേ ബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകോതി ബ്രാഹ്മണജാതികോ പരിബ്ബാജകോ, ന ഖത്തിയാദിജാതികോ. അത്തത്ഥമ്പീതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം അത്തനോ അത്ഥം.

൫. നിബ്ബുതസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. പഞ്ചമേ അകാലികന്തി ന കാലന്തരേ പത്തബ്ബം. ഓപനേയ്യികന്തി പടിപത്തിയാ ഉപഗന്തബ്ബം.

൬. പലോകസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. ഛട്ഠേ ആചരിയപാചരിയാനന്തി ആചരിയാനഞ്ചേവ ആചരിയാചരിയാനഞ്ച. അവീചി മഞ്ഞേ ഫുടോ അഹോസീതി യഥാ അവീചി മഹാനിരയോ നിരന്തരഫുടോ നേരയികസത്തേഹി പരിപുണ്ണോ, മനുസ്സേഹി ഏവം പരിപുണ്ണോ ഹോതി. കുക്കുടസംപാതികാതി ഏകഗാമസ്സ ഛദനപിട്ഠിതോ ഉപ്പതിത്വാ ഇതരഗാമസ്സ ഛദനപിട്ഠേ പതനസങ്ഖാതോ കുക്കുടസംപാതോ ഏതാസു അത്ഥീതി കുക്കുടസംപാതികാ. കുക്കുടസംപാദികാതിപി പാഠോ, ഗാമന്തരതോ ഗാമന്തരം കുക്കുടാനം പദസാ ഗമനസങ്ഖാതോ കുക്കുടസംപാദോ ഏതാസു അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഉഭയമ്പേതം ഘനനിവാസതംയേവ ദീപേതി. അധമ്മരാഗരത്താതി രാഗോ നാമ ഏകന്തേനേവ അധമ്മോ, അത്തനോ പരിക്ഖാരേസു പന ഉപ്പജ്ജമാനോ ന അധമ്മരാഗോതി അധിപ്പേതോ, പരപരിക്ഖാരേസു ഉപ്പജ്ജമാനോവ അധമ്മരാഗോതി. വിസമലോഭാഭിഭൂതാതി ലോഭസ്സ സമകാലോ നാമ നത്ഥി, ഏകന്തം വിസമോവ ഏസ. അത്തനാ പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥുമ്ഹി പന ഉപ്പജ്ജമാനോ സമലോഭോ നാമ, പരപരിഗ്ഗഹിതവത്ഥുമ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോവ വിസമോതി അധിപ്പേതോ. മിച്ഛാധമ്മപരേതാതി അവത്ഥുപടിസേവനസങ്ഖാതേന മിച്ഛാധമ്മേന സമന്നാഗതാ. ദേവോ ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതീതി വസ്സിതബ്ബയുത്തേ കാലേ വസ്സം ന വസ്സതി. ദുബ്ഭിക്ഖന്തി ദുല്ലഭഭിക്ഖം. ദുസ്സസ്സന്തി വിവിധസസ്സാനം അസമ്പജ്ജനേന ദുസ്സസ്സം. സേതട്ഠികന്തി സസ്സേ സമ്പജ്ജമാനേ പാണകാ പതന്തി, തേഹി ദട്ഠത്താ നിക്ഖന്തനിക്ഖന്താനി സാലിസീസാനി സേതവണ്ണാനി ഹോന്തി നിസ്സാരാനി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സേതട്ഠിക’’ന്തി. സലാകാവുത്തന്തി വപിതം വപിതം സസ്സം സലാകാമത്തമേവ സമ്പജ്ജതി, ഫലം ന ദേതീതി അത്ഥോ. യക്ഖാതി യക്ഖാധിപതിനോ. വാളേ അമനുസ്സേ ഓസ്സജ്ജന്തീതി ചണ്ഡയക്ഖേ മനുസ്സപഥേ വിസ്സജ്ജേന്തി, തേ ലദ്ധോകാസാ മഹാജനം ജീവിതക്ഖയം പാപേന്തി.

൭. വച്ഛഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. സത്തമേ മഹപ്ഫലന്തി മഹാവിപാകം. ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തീതി ഏത്ഥ ധമ്മോ നാമ കഥിതകഥാ, അനുധമ്മോ നാമ കഥിതസ്സ പടികഥനം. സഹധമ്മികോതി സകാരണോ സഹേതുകോ. വാദാനുപാതോതി വാദസ്സ അനുപാതോ, അനുപതനം പവത്തീതി അത്ഥോ. ഗാരയ്ഹം ഠാനന്തി ഗരഹിതബ്ബയുത്തം കാരണം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭോതാ ഗോതമേന വുത്താ സകാരണാ വാദപ്പവത്തി കിഞ്ചിപി ഗാരയ്ഹം കാരണം ന ആഗച്ഛതീതി. അഥ വാ തേഹി പരേഹി വുത്താ സകാരണാ വാദപ്പവത്തി കിഞ്ചി ഗാരയ്ഹം കാരണം ന ആഗച്ഛതീതി പുച്ഛതി.

അന്തരായകരോ ഹോതീതി അന്തരായം വിനാസം കിച്ഛലാഭകം വിലോമകം കരോതി. പാരിപന്ഥികോതി പന്ഥദൂഹനചോരോ. ഖതോ ച ഹോതീതി ഗുണഖനനേന ഖതോ ഹോതി. ഉപഹതോതി ഗുണുപഘാതേനേവ ഉപഹതോ.

ചന്ദനികായാതി അസുചികലലകൂപേ. ഓലിഗല്ലേതി നിദ്ധമനകലലേ. സോ ചാതി സോ സീലവാതി വുത്തഖീണാസവോ. സീലക്ഖന്ധേനാതി സീലരാസിനാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനം വുച്ചതി പച്ചവേക്ഖണഞാണം, തം അസേക്ഖസ്സ പവത്തത്താ അസേക്ഖന്തി വുത്തം. ഇതരാനി സിക്ഖാപരിയോസാനപ്പത്തതായ സയമ്പി അസേക്ഖാനേവ. താനി ച പന ലോകുത്തരാനി, പച്ചവേക്ഖണഞാണം ലോകിയം.

രോഹിണീസൂതി രത്തവണ്ണാസു. സരൂപാസൂതി അത്തനോ വച്ഛകേഹി സമാനരൂപാസു. പാരേവതാസൂതി കപോതവണ്ണാസു. ദന്തോതി നിബ്ബിസേവനോ. പുങ്ഗവോതി ഉസഭോ. ധോരയ്ഹോതി ധുരവാഹോ. കല്യാണജവനിക്കമോതി കല്യാണേന ഉജുനാ ജവേന ഗന്താ. നാസ്സ വണ്ണം പരിക്ഖരേതി അസ്സ ഗോണസ്സ സരീരവണ്ണം ന ഉപപരിക്ഖന്തി, ധുരവഹനകമ്മമേവ പന ഉപപരിക്ഖന്തി. യസ്മിം കസ്മിഞ്ചി ജാതിയേതി യത്ഥ കത്ഥചി കുലജാതേ. യാസു കാസുചി ഏതാസൂതി ഏതാസു ഖത്തിയാദിപ്പഭേദാസു യാസു കാസുചി ജാതീസു.

ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീതി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലേന സമന്നാഗതോ, പരിപുണ്ണഭാവേന യുത്തോതി അത്ഥോ. ഖീണാസവോ ഹി സകലബ്രഹ്മചാരീ നാമ ഹോതി. തേനേതം വുത്തം. പന്നഭാരോതി ഓരോപിതഭാരോ, ഖന്ധഭാരം കിലേസഭാരം കാമഗുണഭാരഞ്ച ഓരോപേത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. കതകിച്ചോതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കിച്ചം കത്വാ ഠിതോ. പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനന്തി സബ്ബധമ്മാ വുച്ചന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ, തേസം സബ്ബധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപാരം, പരിഞ്ഞാപാരം, പഹാനപാരം, ഭാവനാപാരം, സച്ഛികിരിയാപാരം, സമാപത്തിപാരഞ്ചാതി ഛബ്ബിധം പാരം ഗതത്താ പാരഗൂ. അനുപാദായാതി അഗ്ഗഹേത്വാ. നിബ്ബുതോതി കിലേസസന്താപരഹിതോ. വിരജേതി രാഗദോസമോഹരജരഹിതേ.

അവിജാനന്താതി ഖേത്തം അജാനന്താ. ദുമ്മേധാതി നിപ്പഞ്ഞാ. അസ്സുതാവിനോതി ഖേത്തവിനിച്ഛയസവനേന രഹിതാ. ബഹിദ്ധാതി ഇമമ്ഹാ സാസനാ ബഹിദ്ധാ. ന ഹി സന്തേ ഉപാസരേതി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവേ ഉത്തമപുരിസേ ന ഉപസങ്കമന്തി. ധീരസമ്മതേതി പണ്ഡിതേഹി സമ്മതേ സമ്ഭാവിതേ. മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാതി ഇമിനാ സോതാപന്നസ്സ സദ്ധം ദസ്സേതി. കുലേ വാ ഇധ ജായരേതി ഇധ വാ മനുസ്സലോകേ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണവേസ്സകുലേ ജായന്തി. അയമേവ ഹി തിവിധാ കുലസമ്പത്തി നാമ. അനുപുബ്ബേന നിബ്ബാനം, അധിഗച്ഛന്തീതി സീലസമാധിപഞ്ഞാതി ഇമേ ഗുണേ പൂരേത്വാ അനുക്കമേന നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛന്തീതി.

൮. തികണ്ണസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. അട്ഠമേ തികണ്ണോതി തസ്സ നാമം. ഉപസങ്കമീതി ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ പണ്ഡിതോ, ഗച്ഛിസ്സാമി തസ്സ സന്തിക’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ മഹാജനപരിവുതോ ഉപസങ്കമി. ഭഗവതോ സമ്മുഖാതി ദസബലസ്സ പുരതോ നിസീദിത്വാ. വണ്ണം ഭാസതീതി കസ്മാ ഭാസതി? സോ കിര ഇതോ പുബ്ബേ തഥാഗതസ്സ സന്തികം അഗതപുബ്ബോ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ദുരാസദാ, മയി പഠമതരം അകഥേന്തേ കഥേയ്യ വാ ന വാ. സചേ ന കഥേസ്സതി, അഥ മം സമാഗമട്ഠാനേ കഥേന്തം ഏവം വക്ഖന്തി ‘ത്വം ഇധ കസ്മാ കഥേസി, യേന തേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വചനമത്തമ്പി ന ലദ്ധ’ന്തി. തസ്മാ ‘ഏവം മേ അയം ഗരഹാ മുച്ചിസ്സതീ’’’തി മഞ്ഞമാനോ ഭാസതി. കിഞ്ചാപി ബ്രാഹ്മണാനം വണ്ണം ഭാസതി, തഥാഗതസ്സ പന ഞാണം ഘട്ടേസ്സാമീതി അധിപ്പായേനേവ ഭാസതി. ഏവമ്പി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാതി തേവിജ്ജകബ്രാഹ്മണാ ഏവംപണ്ഡിതാ ഏവംധീരാ ഏവംബ്യത്താ ഏവംബഹുസ്സുതാ ഏവംവാദിനോ, ഏവംസമ്മതാതി അത്ഥോ. ഇതിപീതി ഇമിനാ തേസം പണ്ഡിതാദിആകാരപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. ഏത്തകേന കാരണേന പണ്ഡിതാ…പേ… ഏത്തകേന കാരണേന സമ്മതാതി അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ.

യഥാ കഥം പന ബ്രാഹ്മണാതി ഏത്ഥ യഥാതി കാരണവചനം, കഥം പനാതി പുച്ഛാവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കഥം പന, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രാഹ്മണാ തേവിജ്ജം പഞ്ഞാപേന്തി. യഥാ ഏവം സക്കാ ഹോതി ജാനിതും, തം കാരണം വദേഹീതി. തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ജാനനട്ഠാനേയേവ മം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പുച്ഛി, നോ അജാനനട്ഠാനേ’’തി അത്തമനോ ഹുത്വാ ഇധ, ഭോ ഗോതമാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉഭതോതി ദ്വീഹിപി പക്ഖേഹി. മാതിതോ ച പിതിതോ ചാതി യസ്സ മാതാ ബ്രാഹ്മണീ, മാതു മാതാ ബ്രാഹ്മണീ, തസ്സാപി മാതാ ബ്രാഹ്മണീ. പിതാ ബ്രാഹ്മണോ, പിതു പിതാ ബ്രാഹ്മണോ, തസ്സാപി പിതാ ബ്രാഹ്മണോ, സോ ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച. സംസുദ്ധഗഹണികോതി യസ്സ സംസുദ്ധാ മാതു ഗഹണീ, കുച്ഛീതി അത്ഥോ. ‘‘സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ’’തി പന ഏത്ഥ കമ്മജതേജോധാതു ഗഹണീതി വുച്ചതി.

യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാതി ഏത്ഥ പിതു പിതാ പിതാമഹോ, പിതാമഹസ്സ യുഗം പിതാമഹയുഗം. യുഗന്തി ആയുപ്പമാണം വുച്ചതി. അഭിലാപമത്തമേവ ചേതം, അത്ഥതോ പന പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗം. തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. ഏവം യാവ സത്തമോ പുരിസോ, താവ സംസുദ്ധഗഹണികോ, അഥ വാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേനാതി ദസ്സേതി. അക്ഖിത്തോതി ‘‘അപനേഥ ഏതം, കിം ഇമിനാ’’തി ഏവം അക്ഖിത്തോ അനവക്ഖിത്തോ. അനുപക്കുട്ഠോതി ന ഉപക്കുട്ഠോ, ന അക്കോസം വാ നിന്ദം വാ പത്തപുബ്ബോ. കേന കാരണേനാതി? ജാതിവാദേന. ‘‘ഇതിപി ഹീനജാതികോ ഏസോ’’തി ഏവരൂപേന വചനേനാതി അത്ഥോ.

അജ്ഝായകോതി ഇദം ‘‘ന ദാനിമേ ഝായന്തി, ന ദാനിമേ ഝായന്തീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, അജ്ഝായകാ അജ്ഝായകാതേവ തതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൩൨) ഏവം പഠമകപ്പികകാലേ ഝാനവിരഹിതാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഗരഹവചനം ഉപ്പന്നം. ഇദാനി പന തം അജ്ഝായതീതി അജ്ഝായകോ, മന്തേ പരിവത്തേതീതി ഇമിനാ അത്ഥേന പസംസാവചനം കത്വാ വോഹരന്തി. മന്തേ ധാരേതീതി മന്തധരോ.

തിണ്ണം വേദാനന്തി ഇരുബ്ബേദയജുബ്ബേദസാമബ്ബേദാനം. ഓട്ഠപഹതകരണവസേന പാരം ഗതോതി പാരഗൂ. സഹ നിഘണ്ഡുനാ ച കേടുഭേന ച സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം. നിഘണ്ഡൂതി നാമനിഘണ്ഡുരുക്ഖാദീനം വേവചനപകാസകസത്ഥം. കേടുഭന്തി കിരിയാകപ്പവികപ്പോ കവീനം ഉപകാരായ സത്ഥം. സഹ അക്ഖരപ്പഭേദേന സാക്ഖരപ്പഭേദാനം. അക്ഖരപ്പഭേദോതി സിക്ഖാ ച നിരുത്തി ച. ഇതിഹാസപഞ്ചമാനന്തി ആഥബ്ബണവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ ഇതിഹ ആസ, ഇതിഹ ആസാതി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തോ പുരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഖത്തവിജ്ജാസങ്ഖാതോ വാ ഇതിഹാസോ പഞ്ചമോ ഏതേസന്തി ഇതിഹാസപഞ്ചമാ. തേസം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാനം.

പദം തദവസേസഞ്ച ബ്യാകരണം അധീയതി വേദേതി ചാതി പദകോ വേയ്യാകരണോ. ലോകായതം വുച്ചതി വിതണ്ഡവാദസത്ഥം. മഹാപുരിസലക്ഖണന്തി മഹാപുരിസാനം ബുദ്ധാദീനം ലക്ഖണദീപകം ദ്വാദസസഹസ്സഗന്ഥപമാണം സത്ഥം, യത്ഥ സോളസസഹസ്സഗാഥാപദപരിമാണാ ബുദ്ധമന്താ നാമ അഹേസും, യേസം വസേന ‘‘ഇമിനാ ലക്ഖണേന സമന്നാഗതാ ബുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, ഇമിനാ പച്ചേകബുദ്ധാ, ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, അസീതി മഹാസാവകാ, ബുദ്ധമാതാ, ബുദ്ധപിതാ, അഗ്ഗുപട്ഠാകാ, അഗ്ഗുപട്ഠായികാ, രാജാ ചക്കവത്തീ’’തി അയം വിസേസോ ഞായതി. അനവയോതി ഇമേസു ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനൂനോ പരിപൂരകാരീ, അവയോ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അവയോ നാമ യോ താനി അത്ഥതോ ച ഗന്ഥതോ ച സന്ധാരേതും ന സക്കോതി. അഥ വാ അനവയോതി അനു അവയോ, സന്ധിവസേന ഉകാരലോപോ. അനു അവയോ പരിപുണ്ണസിപ്പോതി അത്ഥോ.

തേന ഹീതി ഇദം ഭഗവാ നം ആയാചന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനിസ്സ പഞ്ഹം കഥേതും കാലോ’’തി ഞത്വാ ആഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ മം ആയാചസി, തസ്മാ സുണാഹീതി. വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൭൦) വിത്ഥാരിതമേവ. ഇധ പനേതം തിസ്സന്നം വിജ്ജാനം പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ദ്വിന്നം വിജ്ജാനം അനുപദവണ്ണനാ ചേവ ഭാവനാനയോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൨ ആദയോ) വിത്ഥാരിതോവ.

പഠമാ വിജ്ജാതി പഠമം ഉപ്പന്നാതി പഠമാ, വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാ. കിം വിദിതം കരോതി? പുബ്ബേനിവാസം. അവിജ്ജാതി തസ്സേവ പുബ്ബേനിവാസസ്സ അവിദിതകരണട്ഠേന തപ്പടിച്ഛാദകോ മോഹോ വുച്ചതി. തമോതി സ്വേവ മോഹോ പടിച്ഛാദകട്ഠേന തമോതി വുച്ചതി. ആലോകോതി സായേവ വിജ്ജാ ഓഭാസകരണട്ഠേന ആലോകോതി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച വിജ്ജാ അധിഗതാതി അയം അത്ഥോ. സേസം പസംസാവചനം. യോജനാ പനേത്ഥ അയമസ്സ വിജ്ജാ അധിഗതാ, അഥസ്സ അധിഗതവിജ്ജസ്സ അവിജ്ജാ വിഹതാ വിനട്ഠാതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേ ഏസേവ നയോ. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ യഥാതി ഓപമ്മം, തന്തി നിപാതമത്തം. സതിയാ അവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തസ്സ. വീരിയാതാപേന ആതാപിനോ. കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ പഹിതത്തസ്സ. പേസിതത്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിജ്ജാ വിഹഞ്ഞേയ്യ, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. തമോ വിഹഞ്ഞേയ്യ, ആലോകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏവമേവ തസ്സ അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ. ഏതസ്സ തേന പധാനാനുയോഗസ്സ അനുരൂപമേവ ഫലം ലദ്ധന്തി.

ചുതൂപപാതകഥായം വിജ്ജാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിപ്പടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

തതിയവിജ്ജായ സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതി വിപസ്സനാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം വേദിതബ്ബം. ആസവാനം ഖയഞാണായാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണത്ഥായ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി ആസവവിനാസനതോ ആസവാനം ഖയോതി വുച്ചതി, തത്ര ചേതം ഞാണം തത്ഥ പരിയാപന്നത്താതി. ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതീതി വിപസ്സനാചിത്തം അഭിനീഹരതി. സോ ഇദം ദുക്ഖന്തി ഏവമാദീസു ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോതി സബ്ബമ്പി ദുക്ഖസച്ചം സരസലക്ഖണപ്പടിവേധേന യഥാഭൂതം പജാനാതി പടിവിജ്ഝതി, തസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തികം തണ്ഹം ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി, തദുഭയമ്പി യം ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതി, തം തേസം അപവത്തിം നിബ്ബാനം ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി. തസ്സ ച സമ്പാപകം അരിയമഗ്ഗം ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി സരസലക്ഖണപ്പടിവേധേന യഥാഭൂതം പജാനാതി പടിവിജ്ഝതീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം സരൂപതോ സച്ചാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കിലേസവസേന പരിയായതോ ദസ്സേന്തോ ഇമേ ആസവാതിആദിമാഹ. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ജാനന്തസ്സ ഏവം പസ്സന്തസ്സ. സഹ വിപസ്സനായ കോടിപ്പത്തം മഗ്ഗം കഥേസി. കാമാസവാതി കാമാസവതോ. വിമുച്ചതീതി ഇമിനാ മഗ്ഗക്ഖണം ദസ്സേതി. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഫലക്ഖണേ വിമുത്തം ഹോതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണന്തി ഇമിനാ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ദസ്സേതി. ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി തസ്സ ഭൂമിം. തേന ഹി ഞാണേന സോ പച്ചവേക്ഖന്തോ ഖീണാ ജാതീതിആദീനി പജാനാതി. കതമാ പനസ്സ ജാതി ഖീണാ, കഥഞ്ച നം പജാനാതീതി? ന താവസ്സ അതീതാ ജാതി ഖീണാ പുബ്ബേവ ഖീണത്താ, ന അനാഗതാ, അനാഗതേ വായാമാഭാവതോ, ന പച്ചുപ്പന്നാ, വിജ്ജമാനത്താ. യാ പന മഗ്ഗസ്സ അഭാവിതത്താ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധപ്പഭേദാ ജാതി, സാ മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഖീണാ. തം സോ മഗ്ഗഭാവനായ പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കിലേസാഭാവേ വിജ്ജമാനമ്പി കമ്മം ആയതിഅപ്പടിസന്ധികം ഹോതീതി ജാനന്തോ പജാനാതി.

വുസിതന്തി വുത്ഥം പരിവുത്ഥം, കതം ചരിതം നിട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകേന ഹി സദ്ധിം സത്ത സേക്ഖാ ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസന്തി നാമ, ഖീണാസവോ വുത്ഥവാസോ. തസ്മാ സോ അത്തനോ ബ്രഹ്മചരിയവാസം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി പജാനാതി. കതം കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയവസേന സോളസവിധമ്പി കിച്ചം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാദയോ ഹി തം കിച്ചം കരോന്തി, ഖീണാസവോ കതകരണീയോ. തസ്മാ സോ അത്തനോ കരണീയം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘കതം കരണീയ’’ന്തി പജാനാതി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പുന ഇത്ഥഭാവായ, ഏവം സോളസവിധകിച്ചഭാവായ കിലേസക്ഖയായ വാ മഗ്ഗഭാവനാകിച്ചം മേ നത്ഥീതി പജാനാതി. അഥ വാ ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥഭാവതോ, ഇമസ്മാ ഏവം പകാരാ ഇദാനി വത്തമാനക്ഖന്ധസന്താനാ അപരം ഖന്ധസന്താനം മയ്ഹം നത്ഥി, ഇമേ പന പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തി ഛിന്നമൂലകാ രുക്ഖാ വിയ. തേ ചരിമകവിഞ്ഞാണനിരോധേന അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ നിബ്ബായിസ്സന്തീതി പജാനാതി. ഇധ വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി ചതുസച്ചപ്പടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

അനുച്ചാവചസീലസ്സാതി യസ്സ സീലം കാലേന ഹായതി, കാലേന വഡ്ഢതി, സോ ഉച്ചാവചസീലോ നാമ ഹോതി. ഖീണാസവസ്സ പന സീലം ഏകന്തവഡ്ഢിതമേവ. തസ്മാ സോ അനുച്ചാവചസീലോ നാമ ഹോതി. വസീഭൂതന്തി വസിപ്പത്തം. സുസമാഹിതന്തി സുട്ഠു സമാഹിതം, ആരമ്മണമ്ഹി സുട്ഠപിതം. ധീരന്തി ധിതിസമ്പന്നം. മച്ചുഹായിനന്തി മച്ചും ജഹിത്വാ ഠിതം. സബ്ബപ്പഹായിനന്തി സബ്ബേ പാപധമ്മേ പജഹിത്വാ ഠിതം. ബുദ്ധന്തി ചതുസച്ചബുദ്ധം. അന്തിമദേഹിനന്തി സബ്ബപച്ഛിമസരീരധാരിനം. തം നമസ്സന്തി ഗോതമന്തി തം ഗോതമഗോത്തം ബുദ്ധസാവകാ നമസ്സന്തി. അഥ വാ ഗോതമബുദ്ധസ്സ സാവകോപി ഗോതമോ, തം ഗോതമം ദേവമനുസ്സാ നമസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

പുബ്ബേനിവാസന്തി പുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധപരമ്പരം. യോവേതീതി യോ അവേതി അവഗച്ഛതി. യോവേദീതിപി പാഠോ. യോ അവേദി, വിദിതം പാകടം കത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. സഗ്ഗാപായഞ്ച പസ്സതീതി ഛ കാമാവചരേ നവ ബ്രഹ്മലോകേ ചത്താരോ ച അപായേ പസ്സതി. ജാതിക്ഖയം പത്തോതി അരഹത്തം പത്തോ. അഭിഞ്ഞാവോസിതോതി ജാനിത്വാ കിച്ചവോസാനേന വോസിതോ. മുനീതി മോനേയ്യേന സമന്നാഗതോ ഖീണാസവമുനി. ഏതാഹീതി ഹേട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠാഹി പുബ്ബേനിവാസഞാണാദീഹി. നാഞ്ഞം ലപിതലാപനന്തി യോ പനഞ്ഞോ തേവിജ്ജോതി അഞ്ഞേഹി ലപിതവചനമത്തമേവ ലപതി, തമഹം തേവിജ്ജോതി ന വദാമി, അത്തപച്ചക്ഖതോ ഞത്വാ പരസ്സപി തിസ്സോ വിജ്ജാ കഥേന്തമേവാഹം തേവിജ്ജോതി വദാമീതി അത്ഥോ. കലന്തി കോട്ഠാസം. നാഗ്ഘതീതി ന പാപുണാതി. ഇദാനി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കഥായ പസന്നോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ അഭിക്കന്തന്തിആദിമാഹ.

൯. ജാണുസ്സോണിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. നവമേ യസ്സസ്സൂതി യസ്സ ഭവേയ്യും. യഞ്ഞോതിആദീസു യജിതബ്ബോതി യഞ്ഞോ, ദേയ്യധമ്മസ്സേതം നാമം. സദ്ധന്തി മതകഭത്തം. ഥാലിപാകോതി വരപുരിസാനം ദാതബ്ബയുത്തം ഭത്തം. ദേയ്യധമ്മന്തി വുത്താവസേസം യംകിഞ്ചി ദേയ്യധമ്മം നാമ. തേവിജ്ജേസു ബ്രാഹ്മണേസു ദാനം ദദേയ്യാതി സബ്ബമേതം ദാനം തേവിജ്ജേസു ദദേയ്യ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാവ പടിഗ്ഗഹേതും യുത്താതി ദസ്സേതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

൧൦. സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ദസമേ സങ്ഗാരവോതി ഏവംനാമകോ രാജഗഹനഗരേ ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണകാരകോ ആയുത്തകബ്രാഹ്മണോ. ഉപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ ഹുത്വാ മഹാജനപരിവുതോ ഉപസങ്കമി. മയമസ്സൂതി ഏത്ഥ അസ്സൂതി നിപാതമത്തം, മയം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമാതി ഇദമേവ അത്ഥപദം. യഞ്ഞം യജാമാതി ബാഹിരസമയേ സബ്ബചതുക്കേന സബ്ബട്ഠകേന സബ്ബസോളസകേന സബ്ബദ്വത്തിംസായ സബ്ബചതുസട്ഠിയാ സബ്ബസതേന സബ്ബപഞ്ചസതേനാതി ച ഏവം പാണഘാതപടിസംയുത്തോ യഞ്ഞോ നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേവമാഹ. അനേകസാരീരികന്തി അനേകസരീരസമ്ഭവം. യദിദന്തി യാ ഏസാ. യഞ്ഞാധികരണന്തി യജനകാരണാ ചേവ യാജനകാരണാ ചാതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിഞ്ഹി ബഹൂനം ദദന്തേപി ദാപേന്തേപി ബഹൂസുപി ബഹൂനം ദേന്തേസുപി ദാപേന്തേസുപി പുഞ്ഞപടിപദാ അനേകസാരീരികാ നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. തുയ്ഹഞ്ച തുയ്ഹഞ്ച യജാമീതി വദന്തസ്സാപി ത്വഞ്ച ത്വഞ്ച യജാഹീതി ആണാപേന്തസ്സാപി ച അനേകസാരീരികാവ ഹോതി. തമ്പി സന്ധായേതം വുത്തം. യസ്സ വാ തസ്സ വാതി യസ്മാ വാ തസ്മാ വാ. ഏകമത്താനം ദമേതീതി അത്തനോ ഇന്ദ്രിയദമനവസേന ഏകം അത്താനമേവ ദമേതി. ഏകമത്താനം സമേതീതി അത്തനോ രാഗാദിസമനവസേന ഏകം അത്താനമേവ സമേതി. പരിനിബ്ബാപേതീതി രാഗാദിപരിനിബ്ബാനേനേവ പരിനിബ്ബാപേതി. ഏവമസ്സായന്തി ഏവം സന്തേപി അയം.

ഏവമിദം ബ്രാഹ്മണസ്സ കഥം സുത്വാ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ പസുഘാതകസംയുത്തം മഹായഞ്ഞം അനേകസാരീരികം പുഞ്ഞപടിപദം വദേതി, പബ്ബജ്ജാമൂലകം പന പുഞ്ഞുപ്പത്തിപടിപദം ഏകസാരീരികന്തി വദേതി. നേവായം ഏകസാരീരികം ജാനാതി, ന അനേകസാരീരികം, ഹന്ദസ്സ ഏകസാരീരികഞ്ച അനേകസാരീരികഞ്ച പടിപദം ദേസേസ്സാമീ’’തി ഉപരി ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ തേന ഹി ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ തേ ഖമേയ്യാതി യഥാ തുയ്ഹം രുച്ചേയ്യ. ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീതിആദി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതമേവ. ഏഥായം മഗ്ഗോതി ഏഥ തുമ്ഹേ, അഹമനുസാസാമി, അയം മഗ്ഗോ. അയം പടിപദാതി തസ്സേവ വേവചനം. യഥാ പടിപന്നോതി യേന മഗ്ഗേന പടിപന്നോ. അനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയോഗധന്തി അരഹത്തമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ അനുത്തരം ഓഗധം ഉത്തമപതിട്ഠാഭൂതം നിബ്ബാനം. ഇച്ചായന്തി ഇതി അയം.

അപ്പട്ഠതരാതി യത്ഥ ബഹൂഹി വേയ്യാവച്ചകരേഹി വാ ഉപകരണേഹി വാ അത്ഥോ നത്ഥി. അപ്പസമാരമ്ഭതരാതി യത്ഥ ബഹൂനം കമ്മച്ഛേദവസേന പീളാസങ്ഖാതോ സമാരമ്ഭോ നത്ഥി. സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ, ഭവം ചാനന്ദോ, ഏതേ മേ പുജ്ജാതി യഥാ ഭവം ഗോതമോ, ഭവഞ്ചാനന്ദോ, ഏവരൂപാ മമ പൂജിതാ, തുമ്ഹേയേവ ദ്വേ ജനാ മയ്ഹം പുജ്ജാ ച പാസംസാ ചാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായേതം വദതി. തസ്സ കിര ഏവം അഹോസി – ‘‘ആനന്ദത്ഥേരോ മംയേവ ഇമം പഞ്ഹം കഥാപേതുകാമോ, അത്തനോ ഖോ പന വണ്ണേ വുത്തേ പദുസ്സനകോ നാമ നത്ഥീ’’തി. തസ്മാ പഞ്ഹം അകഥേതുകാമോ വണ്ണഭണനേന വിക്ഖേപം കരോന്തോ ഏവമാഹ.

ന ഖോ ത്യാഹന്തി ന ഖോ തേ അഹം. ഥേരോപി കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ഹം അകഥേതുകാമോ പരിവത്തതി, ഇമം പഞ്ഹം ഏതംയേവ കഥാപേസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ നം ഏവമാഹ.

സഹധമ്മികന്തി സകാരണം. സംസാദേതീതി സംസീദാപേതി. നോ വിസ്സജ്ജേതീതി ന കഥേതി. യംനൂനാഹം പരിമോചേയ്യന്തി യംനൂനാഹം ഉഭോപേതേ വിഹേസതോ പരിമോചേയ്യം. ബ്രാഹ്മണോ ഹി ആനന്ദേന പുച്ഛിതം പഞ്ഹം അകഥേന്തോ വിഹേസേതി, ആനന്ദോപി ബ്രാഹ്മണം അകഥേന്തം കഥാപേന്തോ. ഇതി ഉഭോപേതേ വിഹേസതോ മോചേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ. കാ ന്വജ്ജാതി കാ നു അജ്ജ. അന്തരാകഥാ ഉദപാദീതി അഞ്ഞിസ്സാ കഥായ അന്തരന്തരേ കതരാ കഥാ ഉപ്പജ്ജീതി പുച്ഛതി. തദാ കിര രാജന്തേപുരേ തീണി പാടിഹാരിയാനി ആരബ്ഭ കഥാ ഉദപാദി, തം പുച്ഛാമീതി സത്ഥാ ഏവമാഹ. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇദാനി വത്തും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി രാജന്തേപുരേ ഉപ്പന്നം കഥം ആരോചേന്തോ അയം ഖ്വജ്ജ, ഭോ ഗോതമാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അയം ഖ്വജ്ജാതി അയം ഖോ അജ്ജ. പുബ്ബേ സുദന്തി ഏത്ഥ സുദന്തി നിപാതമത്തം. ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാതി ദസകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതാ മനുസ്സധമ്മാ ഉത്തരിം. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേസുന്തി ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ ആകാസേനേവ ഗമിംസു ചേവ ആഗമിംസു ചാതി ഏവം പുബ്ബേ പവത്തം ആകാസഗമനം സന്ധായേവമാഹ. ഏതരഹി പന ബഹുതരാ ച ഭിക്ഖൂതി ഇദം സോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂ ‘ചത്താരോ പച്ചയേ ഉപ്പാദേസ്സാമാ’തി മഞ്ഞേ ഏവമകംസു, ഇദാനി പച്ചയാനം ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ സോപ്പേന ചേവ പമാദേന ച വീതിനാമേന്തീ’’തി ലദ്ധിയാ ഏവമാഹ.

പാടിഹാരിയാനീതി പച്ചനീകപടിഹരണവസേന പാടിഹാരിയാനി. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയന്തി ഇജ്ഝനവസേന ഇദ്ധി, പടിഹരണവസേന പാടിഹാരിയം, ഇദ്ധിയേവ പാടിഹാരിയം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധന്തിആദീനം അത്ഥോ ചേവ ഭാവനാനയോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൫) വിത്ഥാരിതോവ.

നിമിത്തേന ആദിസതീതി ആഗതനിമിത്തേന വാ ഗതനിമിത്തേന വാ ഠിതനിമിത്തേന വാ ‘‘ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി കഥേതി. തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര രാജാ തിസ്സോ മുത്താ ഗഹേത്വാ പുരോഹിതം പുച്ഛി ‘‘കിം മേ, ആചരിയ, ഹത്ഥേ’’തി. സോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേസി, തേന ച സമയേന ഏകാ സരബൂ ‘‘മക്ഖികം ഗഹേസ്സാമീ’’തി പക്ഖന്താ, ഗഹണകാലേ മക്ഖികാ പലാതാ. സോ മക്ഖികായ മുത്തത്താ ‘‘മുത്താ മഹാരാജാ’’തി ആഹ. മുത്താ താവ ഹോന്തു, കതി മുത്താതി. സോ പുന നിമിത്തം ഓലോകേസി. അഥാവിദൂരേ കുക്കുടോ തിക്ഖത്തും സദ്ദം നിച്ഛാരേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘തിസ്സോ മഹാരാജാ’’തി ആഹ. ഏവം ഏകച്ചോ ആഗതനിമിത്തേന കഥേതി. ഏതേനുപായേന ഗതഠിതനിമിത്തേഹിപി കഥനം വേദിതബ്ബം. ഏവമ്പി തേ മനോതി ഏവം തവ മനോ സോമനസ്സിതോ വാ ദോമനസ്സിതോ വാ കാമവിതക്കാദിസംയുത്തോ വാതി. ദുതിയം തസ്സേവ വേവചനം. ഇതിപി തേ ചിത്തന്തി ഇതിപി തവ ചിത്തം, ഇമഞ്ച ഇമഞ്ച അത്ഥം ചിന്തയമാനം പവത്തതീതി അത്ഥോ. ബഹും ചേപി ആദിസതീതി ബഹും ചേപി കഥേതി. തഥേവ തം ഹോതീതി യഥാ കഥിതം, തഥേവ ഹോതി.

അമനുസ്സാനന്തി യക്ഖപിസാചാദീനം. ദേവതാനന്തി ചാതുമഹാരാജികാദീനം. സദ്ദം സുത്വാതി അഞ്ഞസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ കഥേന്താനം സുത്വാ. വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദന്തി വിതക്കവിപ്ഫാരവസേന ഉപ്പന്നം വിപ്പലപന്താനം സുത്തപ്പമത്താദീനം സദ്ദം. സുത്വാതി തം സുത്വാ. യം വിതക്കയതോ തസ്സ സോ സദ്ദോ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ വസേന ‘‘ഏവമ്പി തേ മനോ’’തിആദിസതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ഏകോ കിര മനുസ്സോ ‘‘അട്ടം കരിസ്സാമീ’’തി ഗാമാ നഗരം ഗച്ഛന്തോ നിക്ഖന്തട്ഠാനതോ പട്ഠായ ‘‘വിനിച്ഛയസഭായം രഞ്ഞോ ച രാജമഹാമത്താനഞ്ച ഇദം കഥേസ്സാമി ഇദം കഥേസ്സാമീ’’തി വിതക്കേന്തോ രാജകുലം ഗതോ വിയ രഞ്ഞോ പുരതോ ഠിതോ വിയ അട്ടകാരകേന സദ്ധിം കഥേന്തോ വിയ ച അഹോസി, തസ്സ തം വിതക്കവിപ്ഫാരവസേന നിച്ഛരന്തം സദ്ദം സുത്വാ ഏകോ പുരിസോ ‘‘കേനട്ഠേന ഗച്ഛസീ’’തി ആഹ. അട്ടകമ്മേനാതി. ഗച്ഛ, ജയോ തേ ഭവിസ്സതീതി. സോ ഗന്ത്വാ അട്ടം കത്വാ ജയമേവ പാപുണി.

അപരോപി ഥേരോ മോളിയഗാമേ പിണ്ഡായ ചരി. അഥ നം നിക്ഖമന്തം ഏകാ ദാരികാ അഞ്ഞവിഹിതാ ന അദ്ദസ. സോ ഗാമദ്വാരേ ഠത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേത്വാ തം ദിസ്വാ വിതക്കേന്തോ അഗമാസി. ഗച്ഛന്തോയേവ ച ‘‘കിം നു ഖോ കുരുമാനാ ദാരികാ ന അദ്ദസാ’’തി വചീഭേദം അകാസി. പസ്സേ ഠിതോ ഏകോ പുരിസോ സുത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, മോളിയഗാമേ ചരിത്ഥാ’’തി ആഹ.

മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാതി ചിത്തസങ്ഖാരാ സുട്ഠപിതാ. വിതക്കേസ്സതീതി വിതക്കയിസ്സതി പവത്തയിസ്സതീതി പജാനാതി. പജാനന്തോ ച ആഗമനേന ജാനാതി, പുബ്ബഭാഗേന ജാനാതി, അന്തോസമാപത്തിയം ചിത്തം അപലോകേത്വാ ജാനാതി. ആഗമനേന ജാനാതി നാമ കസിണപരികമ്മകാലേയേവ ‘‘യേനാകാരേനേസ കസിണഭാവനം ആരദ്ധോ പഠമജ്ഝാനം വാ…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനം വാ അട്ഠ വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസ്സതീ’’തി ജാനാതി. പുബ്ബഭാഗേന ജാനാതി നാമ പഠമവിപസ്സനായ ആരദ്ധായയേവ ജാനാതി, ‘‘യേനാകാരേന ഏസ വിപസ്സനം ആരദ്ധോ സോതാപത്തിമഗ്ഗം വാ നിബ്ബത്തേസ്സതി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗം വാ നിബ്ബത്തേസ്സതീ’’തി ജാനാതി. അന്തോസമാപത്തിയം ചിത്തം ഓലോകേത്വാ ജാനാതി നാമ – ‘‘യേനാകാരേന ഇമസ്സ മനോസങ്ഖാരാ സുട്ഠപിതാ, ഇമസ്സ നാമ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ ഇമം നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതി, ഇതോ വുട്ഠിതസ്സ ഏതസ്സ ഹാനഭാഗിയോ വാ സമാധി ഭവിസ്സതി ഠിതിഭാഗിയോ വാ വിസേസഭാഗിയോ വാ നിബ്ബേധഭാഗിയോ വാ, അഭിഞ്ഞായോ വാ നിബ്ബത്തേസ്സതീ’’തി ജാനാതി. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ ചേതോപരിയഞാണലാഭീ പുഥുജ്ജനാനംയേവ ചിത്തം ജാനാതി, ന അരിയാനം. അരിയേസുപി ഹേട്ഠിമോ ഉപരിമസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതി, ഉപരിമോ പന ഹേട്ഠിമസ്സ ജാനാതി. ഏതേസു ച സോതാപന്നോ സോതാപത്തിഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി…പേ… അരഹാ അരഹത്തഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി. ഉപരിമോ ഹേട്ഠിമം ന സമാപജ്ജതി. തേസഞ്ഹി ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ സമാപത്തി തത്രവത്തിയേവ ഹോതി. തഥേവ തം ഹോതീതി ഏതം ഏകംസേന തഥേവ ഹോതി. ചേതോപരിയഞാണവസേന ഞാതഞ്ഹി അഞ്ഞഥാഭാവി നാമ നത്ഥി.

ഏവം വിതക്കേഥാതി ഏവം നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോ പവത്തേന്താ വിതക്കേഥ. മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥാതി ഏവം കാമവിതക്കാദയോ പവത്തേന്താ മാ വിതക്കയിത്ഥ. ഏവം മനസി കരോഥാതി ഏവം അനിച്ചസഞ്ഞമേവ, ദുക്ഖസഞ്ഞാദീസു വാ അഞ്ഞതരം മനസി കരോഥ. മാ ഏവന്തി നിച്ചന്തിആദിനാ നയേന മാ മനസാ കരിത്ഥ. ഇദന്തി ഇദം പഞ്ചകാമഗുണരാഗം പജഹഥ. ഇദഞ്ച ഉപസമ്പജ്ജാതി ഇദം ചതുമഗ്ഗഫലപ്പഭേദം ലോകുത്തരധമ്മമേവ ഉപസമ്പജ്ജ പാപുണിത്വാ നിപ്ഫാദേത്വാ വിഹരഥ.

മായാസഹധമ്മരൂപം വിയ ഖായതീതി മായായ സമാനകാരണജാതികം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. മായാകാരോപി ഹി ഉദകം ഗഹേത്വാ തേലം കരോതി, തേലം ഗഹേത്വാ ഉദകന്തി ഏവം അനേകരൂപം മായം ദസ്സേതി. ഇദമ്പി പാടിഹാരിയം തഥാരൂപമേവാതി. ഇദമ്പി മേ, ഭോ ഗോതമ, പാടിഹാരിയം മായാസഹധമ്മരൂപം വിയ ഖായതീതി ചിന്താമണികവിജ്ജാസരിക്ഖകതം സന്ധായ ഏവം ആഹ. ചിന്താമണികവിജ്ജം ജാനന്താപി ഹി ആഗച്ഛന്തമേവ ദിസ്വാ ‘‘അയം ഇദം നാമ വിതക്കേന്തോ ആഗച്ഛതീ’’തി ജാനന്തി. തഥാ ‘‘ഇദം നാമ വിതക്കേന്തോ ഠിതോ, ഇദം നാമ വിതക്കേന്തോ നിസിന്നോ, ഇദം നാമ വിതക്കേന്തോ നിപന്നോ’’തി ജാനന്തി.

അഭിക്കന്തതരന്തി സുന്ദരതരം. പണീതതരന്തി ഉത്തമതരം. ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ അവിതക്കം അവിചാരന്തി ഇധ ബ്രാഹ്മണോ അവസേസം ആദേസനാപാടിഹാരിയം ബാഹിരകന്തി ന ഗണ്ഹി. ഇദഞ്ച പന സബ്ബം സോ ബ്രാഹ്മണോ തഥാഗതസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോയേവ ആഹ. അദ്ധാ ഖോ ത്യായന്തി ഏകംസേനേവ തയാ അയം. ആസജ്ജ ഉപനീയ വാചാ ഭാസിതാതി മമ ഗുണേ ഘട്ടേത്വാ മമേവ ഗുണാനം സന്തികം ഉപനീതാ വാചാ ഭാസിതാ. അപിച ത്യാഹം ബ്യാകരിസ്സാമീതി അപിച തേ അഹമേവ കഥേസ്സാമീതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ പഠമോ.