൧൩. നേസജ്ജികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൬. സേയ്യന്തി ഇരിയാപഥലക്ഖണം സേയ്യം. തപ്പടിക്ഖേപേനേവ ഹി തദത്ഥാ ‘‘മഞ്ചോ ഭിസീ’’തി ഏവമാദികാ (ചൂളവ. ൩൨൧, ൩൨൨) സേയ്യാ പടിക്ഖിത്താ ഏവ ഹോന്തി. ‘‘നേസജ്ജികോ’’തി ച സയനം പടിക്ഖിപിത്വാ നിസജ്ജായ ഏവ വിഹരിതും സീലമസ്സാതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ഇധ അധിപ്പേതത്താ സേയ്യാ ഏവേത്ഥ പടിയോഗിനീ, ന ഇതരേ തഥാ അനിട്ഠത്താ, അസമ്ഭവതോ ച. കോസജ്ജപക്ഖിയോ ഹി ഇരിയാപഥോ ഇധ പടിയോഗിഭാവേന ഇച്ഛിതോ, ന ഇതരേ. ന ച സക്കാ ഠാനഗമനേഹി വിനാ നിസജ്ജായ ഏവ യാപേതും തഥാ പവത്തേതുന്തി സേയ്യാവേത്ഥ പടിയോഗിനീ. തേനാഹ ‘‘തേന പനാ’’തിആദി. ചങ്കമിതബ്ബം ന ‘‘നേസജ്ജികോ അഹ’’ന്തി സബ്ബരത്തിം നിസീദിതബ്ബം. ഇരിയാപഥന്തരാനുഗ്ഗഹിതോ ഹി കായോ മനസികാരക്ഖമോ ഹോതി.

ചത്താരോ പാദാ, പിട്ഠിഅപസ്സയോ ചാതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി പഞ്ചങ്ഗോ. ചതൂഹി അട്ടനീഹി, പിട്ഠിഅപസ്സയേന ച പഞ്ചങ്ഗോതി അപരേ. ഉഭോസു പസ്സേസു പിട്ഠിപസ്സേ ച യഥാസുഖം അപസ്സായ വിഹരതോ നേസജ്ജികസ്സ ‘‘അനേസജ്ജികതോ കോ വിസേസോ’’തി ഗാഹം നിവാരേതും അഭയത്ഥേരോ നിദസ്സിതോ ‘‘ഥേരോ അനാഗാമീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായീ’’തി.

ഉപച്ഛേദീയതി ഏതേനാതി ഉപച്ഛേദനന്തി വിനിബന്ധുപച്ഛേദസ്സ സാധകതമഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. സബ്ബകമ്മട്ഠാനാനുയോഗസപ്പായതാ അലീനാനുദ്ധച്ചപക്ഖികത്താ നിസജ്ജായ. തതോ ഏവ പാസാദികഇരിയാപഥതാ. വീരിയാരമ്ഭാനുകൂലതാ വീരിയസമതായോജനസ്സ അനുച്ഛവികതാ. തതോ ഏവ സമ്മാപടിപത്തിയാ അനുബ്രൂഹനതാ. പണിധായാതി ഠപേത്വാ. തനുന്തി ഉപരിമകായം. വികമ്പേതീതി ചാലേതി, ഇച്ഛാവിഘാതം കരോതീതി അധിപ്പായോ. വതന്തി ധുതങ്ഗം.

ഇതി നേസജ്ജികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

ധുതങ്ഗപകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

൩൭. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം വസേന സിയാ കുസലാനി, ഖീണാസവാനം വസേന സിയാ അബ്യാകതാനി. തത്ഥ സേക്ഖപുഥുജ്ജനാ പടിപത്തിപൂരണത്ഥം, ഖീണാസവാ ഫാസുവിഹാരത്ഥം ധുതങ്ഗാനി പരിഹരന്തി. അകുസലമ്പി ധുതങ്ഗന്തി അകുസലചിത്തേനാപി ധുതങ്ഗസേവനാ അത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തം ന യുത്തം, യേന അകുസലചിത്തേന പബ്ബജിതസ്സ ആരഞ്ഞികത്തം, തം ധുതങ്ഗം നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? ലക്ഖണാഭാവതോ. യം ഹിദം കിലേസാനം ധുനനതോ ധുതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ഞാണസ്സ, ചേതനായ വാ അങ്ഗത്തം, ന തം അകുസലധമ്മേസു സമ്ഭവതി. തസ്മാ അരഞ്ഞവാസാദിമത്തേന ആരഞ്ഞികാദയോ താവ ഹോന്തു, ആരഞ്ഞികങ്ഗാദീനി പന ന ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ന മയ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇമാനീതി ധുതങ്ഗാനി. വുത്തം ഹേട്ഠാ വചനത്ഥനിദ്ദേസേ. ന ച അകുസലേന കോചി ധുതോ നാമ ഹോതി, കിലേസാനം ധുനനട്ഠേനാതി അധിപ്പായോ. യസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏതാനി സമാദാനാനി അങ്ഗാനി, ഏതേന പഠമേനാപി അത്ഥവികപ്പേന ‘‘നത്ഥി അകുസലം ധുതങ്ഗ’’ന്തി ദസ്സേതി. ന ച അകുസലം കിഞ്ചി ധുനാതീതി അകുസലം കിഞ്ചി പാപം ന ച ധുനാതി ഏവ അപ്പടിപക്ഖതോ. യേസം സമാദാനാനം തം അകുസലം ഞാണം വിയ അങ്ഗന്തി കത്വാ താനി ധുതങ്ഗാനീതി വുച്ചേയ്യും. ഇമിനാ ദുതിയേനാപി അത്ഥവികപ്പേന ‘‘നത്ഥി അകുസലം ധുതങ്ഗ’’ന്തി ദസ്സേതി. നാപി അകുസലന്തിആദി തതിയഅത്ഥവികപ്പവസേന യോജനാ. തസ്മാതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനം.

യേസന്തി അഭയഗിരിവാസികേ സന്ധായാഹ. തേ ഹി ധുതങ്ഗം നാമ പഞ്ഞത്തീതി വദന്തി. തഥാ സതി തസ്സ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ കിലേസാനം ധുനനട്ഠോപി ന സിയാ, സമാദാതബ്ബതാ ചാതി തേസം വചനം പാളിയാ വിരുജ്ഝതീതി ദസ്സേതും ‘‘കുസലത്തികവിനിമുത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ പഞ്ഞത്തിപക്ഖേ ഏതേ ദോസാ ദുന്നിവാരാ, തസ്മാ തം തേസം വചനം ന ഗഹേതബ്ബം, വുത്തനയോ ചേതനാപക്ഖോയേവ ഗഹേതബ്ബോതി അത്ഥോ. യസ്മാ ഏതേ ധുതഗുണാ കുസലത്തികേ പഠമതതിയപദസങ്ഗഹിതാ, തസ്മാ സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ വിപാകധമ്മധമ്മാ, സിയാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ, സിയാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ, സിയാ അസംകിലിട്ഠസംകിലേസികാതി ഏവം സേസതികദുകപദേഹിപി നേസം യഥാരഹം സങ്ഗഹോ വിഭാവേതബ്ബോ.

കാമം സബ്ബോപി അരഹാ ധുതകിലേസോ, ഇധ പന ധുതങ്ഗസേവനാമുഖേന കിലേസേ വിധുനിത്വാ ഠിതോ ഖീണാസവോ ‘‘ധുതകിലേസോ പുഗ്ഗലോ’’തി അധിപ്പേതോ. തഥാ സബ്ബോപി അരിയമഗ്ഗോ നിപ്പരിയായേന കിലേസധുനനോ ധമ്മോ, വിസേസതോ അഗ്ഗമഗ്ഗോ. പരിയായേന പന വിപസ്സനാഞാണാദി. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ധുതങ്ഗചേതനാസമ്പയുത്തഞാണം ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ധുതം ദസ്സേത്വാ ധുതവാദേ ദസ്സേതബ്ബേ യസ്മാ ധുതവാദഭേദേന ധുതോ വിയ ധുതഭേദേന ധുതവാദോപി ദുവിധോ, തസ്മാ തേസം, തദുഭയപടിക്ഖേപസ്സ ച വസേന ചതുക്കമേത്ഥ സമ്ഭവതീതി തം ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥി ധുതോ’’തിആദി വുത്തം.

തയിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ ‘‘സോ അയ’’ന്തി അത്ഥോ. ധുതധമ്മാ നാമാതി ധുതങ്ഗസേവനായ പടിപക്ഖഭൂതാനം പാപധമ്മാനം ധുനനവസേന പവത്തിയാ ‘‘ധുതോ’’തി ലദ്ധനാമായ ധുതങ്ഗചേതനായ ഉപകാരകാ ധമ്മാതി കത്വാ ധുതധമ്മാ നാമ. അസമ്പത്തസമ്പത്തേസു പച്ചയേസു അലുബ്ഭനാകാരേന പവത്തനതോ അപ്പിച്ഛതാ സന്തുട്ഠിതാ ച അത്ഥതോ അലോഭോ. പച്ചയഗേധാദിഹേതുകാനം ലോലതാദീനം സംകിലേസാനം സമ്മദേവ ലിഖനതോ ഛേദനതോ ഗണസങ്ഗണികാദിഭേദതോ സംസഗ്ഗതോ ചിത്തസ്സ വിവേചനതോ സല്ലേഖതാ പവിവേകതാ ച അലോഭോ അമോഹോതി ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു അനുപതന്തി തദന്തോഗധാ തപ്പരിയാപന്നാ ഹോന്തി, തദുഭയസ്സേവ പവത്തിവിസേസഭാവതോ. ഇമേഹി കുസലധമ്മേഹി അത്ഥീ ഇദമത്ഥീ, യേന ഞാണേന പബ്ബജിതേന നാമ പംസുകൂലികങ്ഗാദീസു പതിട്ഠിതേന ഭവിതബ്ബന്തി യഥാനുസിട്ഠം ധുതഗുണേ സമാദിയതി ചേവ പരിഹരതി ച, തം ഞാണം ഇദമത്ഥിതാ. തേനാഹ ‘‘ഇദമത്ഥിതാ ഞാണമേവാ’’തി. പടിക്ഖേപവത്ഥൂസൂതി ഗഹപതിചീവരാദീസു തേഹി തേഹി ധുതങ്ഗേഹി പടിക്ഖിപിതബ്ബവത്ഥൂസു. ലോഭന്തി തണ്ഹം. തേസ്വേവ വാതി പടിക്ഖേപവത്ഥൂസു ഏവ. ആദീനവപടിച്ഛാദകന്തി ആരക്ഖദുക്ഖപരാധീനവുത്തിചോരഭയാദിആദീനവപടിച്ഛാദകം. അനുഞ്ഞാതാനന്തി സത്ഥാരാ നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗവസേന അനുഞ്ഞാതാനം സുഖസമ്ഫസ്സഅത്ഥരണപാവുരണാദീനം. പടിസേവനമുഖേനാതി പടിസേവനദ്വാരേന, തേന ലേസേനാതി അത്ഥോ. അതിസല്ലേഖമുഖേനാതി അതിവിയ സല്ലേഖപടിപത്തിമുഖേന, ഉക്കട്ഠസ്സ വത്തനകാനമ്പി പടിക്ഖിപനവസേനാതി അത്ഥോ.

സുഖുമകരണസന്നിസ്സയോ രാഗോ ദുക്ഖായ പടിപത്തിയാ പതിട്ഠം ന ലഭതീതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖാപടിപദഞ്ച നിസ്സായ രാഗോ വൂപസമ്മതീ’’തി. സല്ലേഖോ നാമ സമ്പജാനസ്സ ഹോതി, സതിസമ്പജഞ്ഞേ മോഹോ അപതിട്ഠോവ അപ്പമാദസമ്ഭവതോതി വുത്തം ‘‘സല്ലേഖം നിസ്സായ അപ്പമത്തസ്സ മോഹോ പഹീയതീ’’തി. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ധുതങ്ഗേസു. തത്ഥാതി അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലേസു.

സീസങ്ഗാനീതി സീസഭൂതാനി അങ്ഗാനി, പരേസമ്പി കേസഞ്ചി നാനന്തരികതായ, സുകരതായ ച സങ്ഗണ്ഹനതോ ഉത്തമങ്ഗാനീതി അത്ഥോ. അസമ്ഭിന്നങ്ഗാനീതി കേഹിചി സമ്ഭേദരഹിതാനി, വിസുംയേവ അങ്ഗാനീതി വുത്തം ഹോതി. കമ്മട്ഠാനം വഡ്ഢതി രാഗചരിതസ്സ മോഹചരിതസ്സ ദോസചരിതസ്സാപി, തം ഏകച്ചം ധുതങ്ഗം സേവന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഹായതി കമ്മട്ഠാനം സുകുമാരഭാവേനലൂഖപടിപത്തിം അസഹന്തസ്സ. വഡ്ഢതേവ മഹാപുരിസജാതികസ്സാതി അധിപ്പായോ. ന വഡ്ഢതി കമ്മട്ഠാനം ഉപനിസ്സയരഹിതസ്സ. ഏകമേവ ഹി ധുതങ്ഗം യഥാ കിലേസധുനനട്ഠേന, ഏവം ചേതനാസഭാവത്താ. തേനാഹ ‘‘സമാദാനചേതനാ’’തി.

തേരസാപി ധുതങ്ഗാനി സമാദായ പരിഹരന്താനം പുഗ്ഗലാനം വസേന ‘‘ദ്വാചത്താലീസ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂനം തേരസന്നമ്പി പരിഹരണസ്സ ഏകജ്ഝംയേവ സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഏകപ്പഹാരേന സബ്ബധുതങ്ഗാനി പരിഭുഞ്ജിതും സക്കോതീ’’തി വുത്തം. കഥം അബ്ഭോകാസേ വിഹരന്തസ്സ രുക്ഖമൂലികങ്ഗം? ‘‘ഛന്നം പടിക്ഖിപാമി, രുക്ഖമൂലികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൩൨) വചനതോ ഛന്നേ അരുണം ഉട്ഠാപിതമത്തേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി, ന അബ്ഭോകാസേ, തസ്മാ ഭേദഹേതുനോ അഭാവേന തമ്പി അരോഗമേവ. തഥാ സേനാസനലോലുപ്പസ്സ അഭാവേന യഥാസന്ഥതികങ്ഗന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആരഞ്ഞികങ്ഗം ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനസിക്ഖാപദേന (പാചി. ൬൯൧-൬൯൨) പടിക്ഖിത്തം, ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം അനതിരിത്തഭോജനസിക്ഖാപദേന (പാചി. ൨൩൮-൨൪൦). പവാരിതായ ഹി ഭിക്ഖുനിയാ അതിരിത്തം കത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന ലബ്ഭതി. കപ്പിയേ ച വത്ഥുസ്മിം ലോലതാപഹാനായ ധുതങ്ഗസമാദാനം, ന അകപ്പിയേ, സിക്ഖാപദേനേവ പടിക്ഖിത്തത്താ. അട്ഠേവ ഹോന്തി ഭിക്ഖുനിയാ സംകച്ചികചീവരാദീഹി സദ്ധിം പഞ്ചപി തിചീവരസങ്ഖമേവ ഗച്ഛന്തീതി കത്വാ. യഥാവുത്തേസൂതി ഭിക്ഖൂനം വുത്തേസു തേരസസു തിചീവരാധിട്ഠാനവിനയകമ്മാഭാവതോ ഠപേത്വാ തേചീവരികങ്ഗം ദ്വാദസ സാമണേരാനം. സത്താതി ഭിക്ഖുനീനം വുത്തേസു അട്ഠസു ഏകം പഹായ സത്ത തിചീവരാധിട്ഠാനവിനയകമ്മാഭാവതോ. ‘‘ഠപേത്വാ തേചീവരികങ്ഗ’’ന്തി ഹി ഇമം അനുവത്തമാനമേവ കത്വാ ‘‘സത്ത സിക്ഖമാനസാമണേരീന’’ന്തി വുത്തം. പതിരൂപാനീതി ഉപാസകഭാവസ്സ അനുച്ഛവികാനി.

ധുതങ്ഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ദുതിയപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.