൩. കമ്മട്ഠാനഗ്ഗഹണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൮. അപ്പിച്ഛതാദീഹീതി അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിസല്ലേഖപവിവേകാപചയവീരിയാരമ്ഭാദീഹി. പരിയോദാതേതി സുവിസുദ്ധേ നിരുപക്കിലേസേ. ഇമസ്മിം സീലേതി യഥാവുത്തേ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ. ‘‘ചിത്തം ഭാവയ’’ന്തി ഇമമേവ ദേസനം സന്ധായാഹ ‘‘അതിസങ്ഖേപദേസിതത്താ’’തി. കോ സമാധീതി സരൂപപുച്ഛാ. കേനട്ഠേന സമാധീതി കേന അത്ഥേന സമാധീതി വുച്ചതി, ‘‘സമാധീ’’തി പദം കം അഭിധേയ്യത്ഥം നിസ്സായ പവത്തന്തി അത്ഥോ. കതിവിധോതി പഭേദപുച്ഛാ.

‘‘കോ സമാധീ’’തി കാമഞ്ചായം സരൂപപുച്ഛാ, വിഭാഗവന്താനം പന സരൂപവിഭാവനം വിഭാഗദസ്സനമുഖേനേവ ഹോതീതി വിഭാഗോ താവ അനവസേസതോ ദസ്സേതബ്ബോ. തംദസ്സനേ ച അയമാദീനവോതി ദസ്സേതും ‘‘സമാധി ബഹുവിധോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബഹുവിധോതി കുസലാദിവസേന അനേകവിധോ. നാനപ്പകാരകോതി ആലമ്ബനമനസികാരഛന്ദപണിധിഅധിമോക്ഖഅഭിനീഹാരസഞ്ഞാനാനത്താദിനാനപ്പകാരോ. ന സാധേയ്യാതി ലോകിയസമാധിസ്സ ഭാവനാ ഇധ അധിപ്പേതത്ഥോ, തഞ്ച ന സാധേയ്യ. ഝാനവിമോക്ഖാദീസു ഹി സമാധിം ഉദ്ധരിത്വാ തസ്സ ലബ്ഭമാനേഹി വിഭാഗേഹി വിസ്സജ്ജനേ കരിയമാനേ ഝാനവിഭങ്ഗാദീസു (വിഭ. ൫൦൮ ആദയോ) ആഗതോ സബ്ബോ സമാധിപഭേദോ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ സിയാ. തഥാ ച സതി യ്വായം ലോകിയസമാധിസ്സ ഭാവനാവിധി അധിപ്പേതോ, തസ്സ വിസ്സജ്ജനായ ഓകാസോവ ന ഭവേയ്യ. കിഞ്ച യേനസ്സ തികചതുക്കഝാനികേന ഹീനാദിഭേദഭിന്നേന പവത്തിവിഭാഗേന ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദിവസേന നവവിധോ, പഞ്ചമജ്ഝാനികേന വേഹപ്ഫലാദിവസേന ദസവിധോ വാ ഏകാദസവിധോ വാ ഭവപ്പഭേദോ നിപ്പജ്ജതി. സ്വാസ്സ പവത്തിവിഭാഗോ അയം സോതി നിദ്ധാരേത്വാ വുച്ചമാനോ വിക്ഖേപായ സിയാ, യഥാ തം അവിസയേ. തേനാഹ ‘‘ഉത്തരി ച വിക്ഖേപായ സംവത്തേയ്യാ’’തി. കുസലചിത്തേകഗ്ഗതാതി കുസലാ അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ.

ചിത്തചേതസികാനം സമം അവിസാരവസേന സമ്പിണ്ഡേന്തസ്സ വിയ ആധാനം സമാധാനം. അവിസാരലക്ഖണോ ഹി സമാധി, സമ്പിണ്ഡനരസോ ച. സമ്മാ അവിക്ഖിപനവസേന ആധാനം സമാധാനം. അവിക്ഖേപലക്ഖണോ വാ ഹി സമാധി, വിക്ഖേപവിദ്ധംസനരസോ ചാതി. സ്വായം യസ്മാ ഏകാരമ്മണേ ചിത്തസ്സ ഠിതിഹേതു, തസ്മാ ‘‘ഠപനന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. തഥാ ഹേസ ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതി സണ്ഠിതി അവട്ഠിതീ’’തി (ധ. സ. ൧൫) നിദ്ദിട്ഠോ. ഏകാരമ്മണഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സമാധിസ്സ സന്താനട്ഠിതിഭാവദസ്സനത്ഥം. തഥാ ഹിസ്സ അട്ഠകഥായം ദീപച്ചിട്ഠിതി നിദസ്സിതാ. ആനുഭാവേനാതി ബലേന, പച്ചയഭാവേനാതി അത്ഥോ. അവിക്ഖിപമാനാതി ന വിക്ഖിപമാനാ വൂപസമമാനാ. ഉപസമപച്ചുപട്ഠാനോ ഹി സമാധി. ഏതേനസ്സ വിക്ഖേപപടിപക്ഖതം ദസ്സേതി. അവിപ്പകിണ്ണാതി അവിസടാ. ഏതേന അവിസാരലക്ഖണതം.

സയം ന വിക്ഖിപതി, സമ്പയുത്താ വാ ന വിക്ഖിപന്തി ഏതേനാതി അവിക്ഖേപോ, സോ ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി അവിക്ഖേപലക്ഖണോ. വിക്ഖേപം വിദ്ധംസേതി, തഥാ വാ സമ്പജ്ജതീതി വിക്ഖേപവിദ്ധംസനരസോ. ഉദ്ധച്ചേ അവികമ്പനവസേന പച്ചുപതിട്ഠതി, സമ്പയുത്താനം വാ തം പച്ചുപട്ഠപേതീതി അവികമ്പനപച്ചുപട്ഠാനോ. സുഖന്തി നിരാമിസം സുഖം ദട്ഠബ്ബം.

൩൯. അവിക്ഖേപലക്ഖണം നാമ സമാധിസ്സ ആവേണികോ സഭാവോ, ന തേനസ്സ കോചി വിഭാഗോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അവിക്ഖേപലക്ഖണേന താവ ഏകവിധോ’’തി. സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണേ അപ്പേന്തോ വിയ പവത്തതീതി വിതക്കോ അപ്പനാ. തഥാ ഹി സോ ‘‘അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ’’തി (ധ. സ. ൭) നിദ്ദിട്ഠോ. തപ്പമുഖതാവസേന പന സബ്ബസ്മിം മഹഗ്ഗതാനുത്തരേ ഝാനധമ്മേ ‘‘അപ്പനാ’’തി അട്ഠകഥാവോഹാരോ. തഥാ തസ്സ അനുപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതേ പരിത്തഝാനേ ഉപചാരവോഹാരോ. ഗാമാദീനം സമീപട്ഠാനേ ഗാമൂപചാരാദിസമഞ്ഞാ വിയാതി ആഹ ‘‘ഉപചാരപ്പനാവസേന ദുവിധോ’’തി. ഇധ പന സമാധിവസേന വേദിതബ്ബം. ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി വുച്ചതി വട്ടം, തപ്പരിയാപന്നതായ ലോകേ നിയുത്തോ, തത്ഥ വാ വിദിതോതി ലോകിയോ. തത്ഥ അപരിയാപന്നതായ ലോകതോ ഉത്തരോ ഉത്തിണ്ണോതി ലോകുത്തരോ. കാമഞ്ചേത്ഥ ലോകിയസമാധി ഭാവേതബ്ബഭാവേന ഗയ്ഹതി, ഉഭയം പന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ തതോ ഇതരം നിദ്ധാരേതും ‘‘ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധോ’’തി വുത്തം. സപ്പീതികനിപ്പീതികവസേനാതി സഹ പീതിയാ വത്തതീതി സപ്പീതികോ, പീതിസമ്പയുത്തോ. നത്ഥി ഏതസ്സ പീതീതി നിപ്പീതികോ, പീതിവിപ്പയുത്തോ. തേസം വസേന. സുഖേന സഹ ഏകുപ്പാദാദിഭാവം ഗതോതി സുഖസഹഗതോ, സുഖസമ്പയുത്തോതി അത്ഥോ. ഉപേക്ഖാസഹഗതേപി ഏസേവ നയോ. ഉപേക്ഖാതി ചേത്ഥ അദുക്ഖമസുഖവേദനാ അധിപ്പേതാ. സാ ഹി സുഖദുക്ഖാകാരപവത്തിം ഉപേക്ഖതി മജ്ഝത്താകാരസണ്ഠിതത്താ. സുഖസഹഗത-പദേന ചേത്ഥ സപ്പീതികോ, നിപ്പീതികേകദേസോ ച സങ്ഗഹിതോ, ഉപേക്ഖാസഹഗത-പദേന പന നിപ്പീതികേകദേസോവാതി അയമേതേസം പദാനം വിസേസോ.

സഭാവതോ, പച്ചയതോ, ഫലതോ ച മജ്ഝിമപണീതേഹി നിഹീനോ, തേസം വാ ഗുണേഹി പരിഹീനോതി ഹീനോ, അത്തനോ പച്ചയേഹി പധാനഭാവം നീതോ പണീതോ, ഉഭിന്നം മജ്ഝേ ഭവോ മജ്ഝിമോ. സമ്പയോഗവസേന പവത്തമാനേന സഹ വിതക്കേന സവിതക്കോ, സഹ വിചാരേന സവിചാരോ, സവിതക്കോ ച സോ സവിചാരോ ചാതി സവിതക്കസവിചാരോ. ആദി-സദ്ദേന അവിതക്കവിചാരമത്തോ, അവിതക്കാവിചാരോ ച ഗഹിതോ. തത്ഥ വിചാരതോ ഉത്തരി വിതക്കേന സമ്പയോഗാഭാവതോ അവിതക്കോ ച സോ വിചാരമത്തോ ചാതി അവിതക്കവിചാരമത്തോ. വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ വാ മത്ത-സദ്ദോ. സവിതക്കസവിചാരോ ഹി സമാധി വിതക്കവിസിട്ഠേന വിചാരേന സവിചാരോ, അയം പന വിചാരമത്തേന വിതക്കസങ്ഖാതവിസേസരഹിതേന, തസ്മാ അവിതക്കവിചാരമത്തോ. അഥ വാ ഭാവനായ പഹീനത്താ വിതക്കാഭാവേനായം വിചാരമത്തോ, ന വിചാരതോ അഞ്ഞസ്സ അത്തനോ സമ്പയുത്തധമ്മസ്സ കസ്സചി അഭാവാതി ദസ്സേതും അവിതക്ക-വചനേന വിചാരമത്ത-പദം വിസേസേത്വാ വുത്തം. ഉഭയരഹിതോ അവിതക്കാവിചാരോ. പീതിസഹഗതാദിവസേനാതി പീതിസഹഗതസുഖസഹഗതഉപേക്ഖാസഹഗതവസേന. യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം സുഖസഹഗതദുകേ വുത്തനയമേവ. പടിപക്ഖേഹി സമന്തതോ ഖണ്ഡിതത്താ പരിത്തോ. പരിത്തന്തി വാ അപ്പമത്തകം വുച്ചതി, അയമ്പി അപ്പാനുഭാവതായ പരിത്തോ വിയാതി പരിത്തോ. കിലേസവിക്ഖമ്ഭനതോ, വിപുലഫലതോ, ദീഘസന്താനതോ ച മഹന്തഭാവം ഗതോ, മഹന്തേഹി വാ ഉളാരച്ഛന്ദാദീഹി ഗതോ പടിപന്നോതി മഹഗ്ഗതോ. ആരമ്മണകരണവസേനാപി നത്ഥി ഏതസ്സ പമാണകരധമ്മാ, തേസം വാ പടിപക്ഖോതി അപ്പമാണോ.

പടിപജ്ജതി ഝാനം ഏതായാതി പടിപദാ, പുബ്ബഭാഗഭാവനാ. ദുക്ഖാ കിച്ഛാ പടിപദാ ഏതസ്സാതി ദുക്ഖാപടിപദോ. പകതിപഞ്ഞായ അഭിവിസിട്ഠത്താ അഭിഞ്ഞാ നാമ അപ്പനാവഹാ ഭാവനാപഞ്ഞാ, ദന്ധാ മന്ദാ അഭിഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി ദന്ധാഭിഞ്ഞോ. ദുക്ഖാപടിപദോ ച സോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോ ചാതി ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞോ, സമാധി. തദാദിവസേന. ചതുഝാനങ്ഗവസേനാതി ചതുന്നം ഝാനാനം അങ്ഗഭാവവസേന, ചതുക്കനയവസേന ചേതം വുത്തം. ഹാനഭാഗിയാദിവസേനാതി ഹാനകോട്ഠാസികാദിവസേന.

സമാധിഏകകദുകവണ്ണനാ

ഛന്നം അനുസ്സതിട്ഠാനാനന്തി ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീനം ഛന്നം അനുസ്സതികമ്മട്ഠാനാനം. ഇമേസം വസേനാതി ഇമേസം ദസന്നം കമ്മട്ഠാനാനം വസേന. ‘‘പുബ്ബഭാഗേ ഏകഗ്ഗതാ’’തി ഇമിനാ അപ്പനായ ഉപകാരകനാനാവജ്ജനുപചാരസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ, ന ഏകാവജ്ജനസ്സേവ. അപ്പനാസമാധീനന്തി ഉപകത്തബ്ബഉപകാരകസമ്ബന്ധേ സാമിവചനം ‘‘പുരിസസ്സ അത്ഥോ’’തിആദീസു വിയ. പരികമ്മന്തി ഗോത്രഭു. അപരിത്തോ സമാധീതി ദസ്സേതും ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

തീസു ഭൂമീസൂതി കാമരൂപാരൂപഭൂമീസു. കുസലചിത്തേകഗ്ഗതായ അധിപ്പേതത്താ ‘‘അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ’’തി വുത്തം. സിയാ സപ്പീതികോ, സിയാ നിപ്പീതികോതി അനിയമവചനം ഉപചാരസമാധിസാമഞ്ഞേന സബ്ബേസമ്പി വാ ഝാനാനം നാനാവജ്ജനവീഥിയം ഉപചാരസമാധി സിയാ സപ്പീതികോ, സിയാ നിപ്പീതികോ. ഏകാവജ്ജനവീഥിയം പന ആദിതോ ദുകതികജ്ഝാനാനം ഉപചാരസമാധി സപ്പീതികോവ, ഇതരേസം നിപ്പീതികോവ, വിസഭാഗവേദനസ്സ ചിത്തസ്സ ആസേവനപച്ചയതാഭാവതോ, ഏകവീഥിയം വേദനാപരിവത്തനാഭാവതോ ച. സിയാ സുഖസഹഗതോ, സിയാ ഉപേക്ഖാസഹഗതോതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ പന ‘‘ദുകതികജ്ഝാനാന’’ന്തി വുത്തം, ഇധ ‘‘തികചതുക്കജ്ഝാനാന’’ന്തി വത്തബ്ബം.

സമാധിതികവണ്ണനാ

പടിലദ്ധമത്തോതി അധിഗതമത്തോ അനാസേവിതോ അബഹുലീകതോ. സോ ഹി പരിദുബ്ബലഭാവേന ഹീനോ ഹോതി. നാതിസുഭാവിതോതി അതിവിയ പഗുണഭാവം അപാപിതോ. സുഭാവിതോതി സുട്ഠു ഭാവിതോ സമ്മദേവ പഗുണതം ഉപനീതോ. തേനാഹ ‘‘വസിപ്പത്തോ’’തി. ഛന്ദാദീനം ഹീനതാദിവസേനാപി ഇമേസം ഹീനാദിതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ഉളാരപുഞ്ഞഫലകാമതാവസേന പവത്തിതോ ഹീനോ, ലോകിയാഭിഞ്ഞാസമ്പാദനായ പവത്തിതോ മജ്ഝിമോ, വിവേകകാമതായ അരിയഭാവേ ഠിതേന പവത്തിതോ പണീതോ. അത്തഹിതായ ഭവസമ്പത്തിഅത്ഥം പവത്തിതോ വാ ഹീനോ, കേവലം അലോഭജ്ഝാസയേന പവത്തിതോ മജ്ഝിമോ, പരഹിതായ പവത്തിതോ പണീതോ. വട്ടജ്ഝാസയേന വാ പവത്തിതോ ഹീനോ, വിവേകജ്ഝാസയേന പവത്തിതോ മജ്ഝിമോ, വിവട്ടജ്ഝാസയേന ലോകുത്തരപാദകത്ഥം പവത്തിതോ പണീതോ.

സദ്ധിം ഉപചാരസമാധിനാതി സബ്ബേസമ്പി ഝാനാനം ഉപചാരസമാധിനാ സഹ. വിതക്കമത്തേയേവ ആദീനവം ദിസ്വാതി വിതക്കേയേവ ഓളാരികതോ ഉപട്ഠഹന്തേ ‘‘ചിത്തസ്സ ഖോഭകരധമ്മോ അയ’’ന്തി ആദീനവം ദിസ്വാ വിചാരഞ്ച സന്തതോ മനസി കരിത്വാ. തേനാഹ ‘‘വിചാരേ അദിസ്വാ’’തി. തം സന്ധായാതി തം ഏവം പടിലദ്ധം സമാധിം സന്ധായ. ഏതം ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്തോ സമാധീ’’തി ദുതിയപദം വുത്തം. തീസൂതി ആദിതോ തീസു.

തേസ്വേവാതി തേസു ഏവ ചതുക്കപഞ്ചകനയേസു. തതിയേ ചതുത്ഥേതി ചതുക്കനയേ തതിയേ, പഞ്ചകനയേ ചതുത്ഥേതി യോജേതബ്ബം. അവസാനേതി ദ്വീസുപി നയേസു പരിയോസാനജ്ഝാനേ. യഥാക്കമം ചതുത്ഥേ, പഞ്ചമേ വാ. പീതിസുഖസഹഗതോ വാതി ഏത്ഥാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച സതിപി പീതിസഹഗതസ്സാപി സമാധിസ്സ സുഖസഹഗതത്തേ തീണിപി പദാനി അസങ്കരതോ ദസ്സേതും നിപ്പീതികസുഖതോ സപ്പീതികസുഖസ്സ വിസേസദസ്സനത്ഥം സത്ഥു പീതിതികദേസനാതി നിപ്പീതികസ്സേവ സുഖസ്സ വസേന സുഖസഹഗതോ സമാധി ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഉപചാരഭൂമിയന്തി ഉപചാരജ്ഝാനസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദേ. ചിത്തുപ്പാദോ ഹി സഹജാതധമ്മാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചതി ‘‘സുഖഭൂമിയം കാമാവചരേ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൯൮൮) വിയ. പരിത്തോ സമാധി കാമാവചരഭാവതോ.

സമാധിചതുക്കവണ്ണനാ

പഠമസമന്നാഹാരോ ഭാവനം ആരഭന്തസ്സ ‘‘പഥവീ പഥവീ’’തിആദിനാ കമ്മട്ഠാനേ പഠമാഭിനിവേസോ. തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരന്തി നീവരണവിതക്കവിചാരനികന്തിആദീനം വൂപസമേ ഥിരഭൂതം കാമാവചരജ്ഝാനം. ‘‘യാവ അപ്പനാ’’തി ഇമിനാ പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ ഏവ അഭിഞ്ഞാഭാവോ വുത്തോ വിയ ദിസ്സതീതി വദന്തി. അപ്പനാപഞ്ഞാ പന അഭിഞ്ഞാവ. യദഗ്ഗേന ഹി പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ ദന്ധസീഘതാ, തദഗ്ഗേന അപ്പനാപഞ്ഞായപീതി. സമുദാചാരഗഹണതായാതി സമുദാചാരസ്സ ഗഹണഭാവേന, പവത്തിബാഹുല്ലതോതി അത്ഥോ. അസുഖാസേവനാതി കസിരഭാവനാ.

പലിബോധുപച്ഛേദാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ഭാവനാവിധാനാപരിഹാപനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അസപ്പായസേവീതി ഉപചാരാധിഗമതോ പുബ്ബേ അസപ്പായസേവിതായ ദുക്ഖാ പടിപദാ. പച്ഛാ അസപ്പായസേവിതായ ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി. സപ്പായസേവിനോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പുബ്ബഭാഗേതി ഉപചാരജ്ഝാനാധിഗമതോ ഓരഭാഗേ. അപരഭാഗേതി തതോ ഉദ്ധം. തസ്സ വോമിസ്സകതാതി യോ പുബ്ബഭാഗേ അസപ്പായം സേവിത്വാ അപരഭാഗേ സപ്പായസേവീ, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇതരസ്സ സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ഹോതി. ഏവം പഠമചതുത്ഥാനം വോമിസ്സകതായ ദുതിയതതിയാതി അത്ഥോ. അകതപലിബോധുപച്ഛേദസ്സ സപരിപന്ഥതായ പടിപദാ ദുക്ഖാ ഹോതി, ഇതരസ്സ സുഖാ. അസമ്പാദിതഅപ്പനാകോസല്ലസ്സ ഞാണസ്സ അവിസദതായ ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി, വിസദതായ ഖിപ്പാ അഭിഞ്ഞാ.

തണ്ഹാഅവിജ്ജാവസേനാതി തണ്ഹാഅവിജ്ജാനം അഭിഭവാനഭിഭവവസേന. സമഥവിപസ്സനാധികാരവസേനാതി സമഥവിപസ്സനാസു അസതോ, സതോ ച അധികാരസ്സ വസേന. തണ്ഹായ സമാധിസ്സ ഉജുപടിപക്ഖത്താ സാ സമഥപടിപദായ പരിപന്ഥിനീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാഭിഭൂതസ്സ ഹി ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതീ’’തി. അഭിഭവോ ചസ്സാ ഇതരകിലേസേഹി അധികതായ അനഭിഭൂതസ്സ തണ്ഹായാതി അധികാരതോ വേദിതബ്ബം. തഥാ അവിജ്ജാ പഞ്ഞായ ഉജുപടിപക്ഖാതി തദഭിഭൂതസ്സ ദന്ധാഭിഞ്ഞതാ വുത്താ. അകതാധികാരോതി ഭവന്തരേ അകതപരിചയോ യഥാ പഗുണം കത്വാ വിസ്സട്ഠഗന്ഥോ അപ്പമത്തകേന പയോഗേന സുപ്പവത്തി വാചുഗ്ഗതോവ ഹോതി, ഏവം പുബ്ബേ കതപരിചയസ്സ ഭാവനാ അപ്പകസിരേനേവ ഇജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘കതാധികാരസ്സ സുഖാ’’തി. സ്വായം അകതോ, കതോ ച അധികാരോ സമഥനിസ്സിതോ പടിപദായം വുത്തോ സമാധിപ്പധാനത്താ പടിപദായ. വിപസ്സനാനിസ്സിതോ അഭിഞ്ഞായം ഞാണപ്പധാനത്താ അപ്പനായ. കിലേസിന്ദ്രിയവസേനാതി തിക്ഖാതിക്ഖാനം കിലേസിന്ദ്രിയാനം വസേന. തേനാഹ ‘‘തിബ്ബകിലേസസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ കിലേസാ കാമച്ഛന്ദാദയോ, ഇന്ദ്രിയാനി സദ്ധാദീനി.

യഥാവുത്താ പടിപദാഭിഞ്ഞാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാതി ധമ്മനിദ്ദേസമ്പി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘യോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദി വുത്തം. അപ്പഗുണോതി ന സുഭാവിതോ വസീഭാവം അപാപിതോ. തേനാഹ ‘‘ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീ’’തി. അയം പരിത്തോതി അയം സമാധി അപ്പാനുഭാവതായ പരിത്തോ. അവഡ്ഢിതേതി ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി ന വഡ്ഢിതേ യഥാഉപട്ഠിതേ ആരമ്മണേ. ഏകങ്ഗുലമത്തമ്പി ഹി വഡ്ഢിതം അപ്പമാണമേവാതി വദന്തി. ‘‘പഗുണോ സുഭാവിതോ’’തി വത്വാ ‘‘ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതീ’’തി ഇമിനാ യഥാ പഗുണോപി ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും അസക്കോന്തോ സമാധി പരിത്തോയേവ ഹോതി, ന അപ്പമാണോ, ഏവം ഞാണുത്തരസ്സ ഏകാസനേനേവ ഉപരിഝാനനിബ്ബത്തനേനാതി സുഭാവിതോപി ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയഭാവസങ്ഖാതായ സുഭാവിതകിച്ചസിദ്ധിയാ ‘‘അപ്പമാണോ’’ത്വേവ വുച്ചതി. അപരേ പന സചേ സുഭാവിതോ പഗുണോ വസീഭാവം പത്തോ ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ അഹോന്തോപി അപ്പമാണോ ഏവ, പമാണകരാനം രാഗാദിപടിപക്ഖാനം സുവിദൂരഭാവതോതി വദന്തി. വുത്തലക്ഖണവോമിസ്സതായാതി യോ അപ്പഗുണോ ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, വഡ്ഢിതേ ആരമ്മണേ പവത്തോ, അയം പരിത്തോ അപ്പമാണാരമ്മണോ. യോ പന പഗുണോ ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, അവഡ്ഢിതേ ആരമ്മണേ പവത്തോ, അയം അപ്പമാണോ പരിത്താരമ്മണോതി ഏവം പഠമചതുത്ഥസമാധീനം വുത്തലക്ഖണസ്സ വോമിസ്സകഭാവേന ദുതിയതതിയസമാധിസങ്ഗാഹകോ വോമിസ്സകനയോ വേദിതബ്ബോ.

തതോതി തതോ പഠമജ്ഝാനതോ ഉദ്ധം. വിരത്തപീതികന്തി അതിക്കന്തപീതികം വാ ജിഗുച്ഛിതപീതികം വാ. അവയവോ സമുദായസ്സ അങ്ഗന്തി വുച്ചതി, ‘‘സേനങ്ഗം രഥങ്ഗ’’ന്തിആദീസു വിയാതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം ഝാനാനം അങ്ഗഭൂതാ ചത്താരോ സമാധീ’’തി.

ഹാനം ഭജതീതി ഹാനഭാഗിയോ, ഹാനഭാഗോ വാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഹാനഭാഗിയോ, പരിഹാനകോട്ഠാസികോതി അത്ഥോ. ആലയസ്സ അപേക്ഖായ അപരിച്ചജനതോ ഠിതിം ഭജതീതി ഠിതിഭാഗിയോ. വിസേസം ഭജതീതി വിസേസഭാഗിയോ. പച്ചനീകസമുദാചാരവസേനാതി തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ പച്ചനീകാനം നീവരണവിതക്കവിചാരാദീനം പവത്തിവസേന. തദനുധമ്മതായാതി തദനുരൂപഭൂതായ സതിയാ. സണ്ഠാനവസേനാതി സണ്ഠഹനവസേന പതിട്ഠാനവസേന. ‘‘സാ പന തദസ്സാദസങ്ഖാതാ, തദസ്സാദസമ്പയുത്തക്ഖന്ധസങ്ഖാതാ വാ മിച്ഛാസതീ’’തി സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൭൯൯) വുത്തം. തത്ഥ സാപേക്ഖസ്സ ഉപരി വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കുണേയ്യത്താ അവിഗതനികന്തികാ തംതംപരിഹരണസതീതിപി വത്തും വട്ടതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സതിയാ വാ നികന്തിയാ വാ’’തി വികപ്പവചനഞ്ച യുത്തം ഹോതി. വിസേസാധിഗമവസേനാതി വിസേസാധിഗമസ്സ പച്ചയഭാവവസേന, വിസേസം വാ അധിഗച്ഛതി ഏതേനാതി വിസേസാധിഗമോ, തസ്സ വസേന. നിബ്ബിദാസഹഗതസഞ്ഞാമനസികാരസമുദാചാരവസേനാതി ആദീനവദസ്സനപുബ്ബങ്ഗമനിബ്ബിന്ദനഞാണസമ്പയുത്തസഞ്ഞായ ച ആഭോഗസ്സ ച പവത്തിവസേന. നിബ്ബേധഭാഗിയതാതി സച്ചാനം നിബ്ബിജ്ഝനപക്ഖികതാ വിപസ്സനായ സംവത്തതീതി അത്ഥോ.

കാമസഹഗതാതി കാമാരമ്മണാ, കാമസഞ്ഞാഹി വാ വോകിണ്ണാ. അവിതക്കസഹഗതാതി ‘‘കഥം നു ഖോ മേ അവിതക്കം ഝാനം ഭവേയ്യാ’’തി ഏവം അവിതക്കാരമ്മണാ അവിതക്കവിസയാ. കാമഞ്ചായം ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സാ’’തിആദികോ പാഠോ പഞ്ഞാവസേന ആഗതോ, സമാധിസ്സാപി പനേത്ഥ സങ്ഗഹോ അത്ഥേവാതി ഉദാഹരണസ്സ സാത്ഥകതം ദസ്സേതും ‘‘തായ പന പഞ്ഞായ സമ്പയുത്താ സമാധീപി ചത്താരോ ഹോന്തീ’’തി തേസം വസേന ഏവം വുത്തന്തി അത്ഥോ.

ഭാവനാമയസ്സ സമാധിസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ ഉപചാരേകഗ്ഗതാ ‘‘കാമാവചരോ സമാധീ’’തി വുത്തം. അധിപതിം കരിത്വാതി ‘‘ഛന്ദവതോ ചേ സമാധി ഹോതി, മയ്ഹമ്പി ഏവം ഹോതീ’’തി ഛന്ദം അധിപതിം, ഛന്ദം ധുരം ജേട്ഠകം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ. ലഭതി സമാധിന്തി ഏവം യം സമാധിം ലഭതി, അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധി, ഛന്ദാധിപതിസമാധീതി അത്ഥോ. ഏവം വീരിയസമാധിആദയോപി വേദിതബ്ബാ.

ചതുക്കഭേദേതി ചതുക്കവസേന സമാധിപ്പഭേദനിദ്ദേസേ. അഞ്ഞത്ഥ സമ്പയോഗവസേന വിചാരേന സഹ വത്തമാനോ വിതക്കോ പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനേ വിയോജിതോപി ന സുട്ഠു വിയോജിതോതി, തേന സദ്ധിംയേവ വിചാരസമതിക്കമം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘വിതക്കവിചാരാതിക്കമേന തതിയ’’ന്തി. ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ചതുക്കഭേദേ വുത്തം ദുതിയം ഝാനന്തി യോജനാ. പഞ്ചഝാനങ്ഗവസേനാതി പഞ്ചന്നം ഝാനാനം അങ്ഗഭാവവസേന സമാധിസ്സ പഞ്ചവിധതാ വേദിതബ്ബാ.

൪൦. വിഭങ്ഗേതി ഞാണവിഭങ്ഗേ. തത്ഥ ഹി ‘‘ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനം സംകിലേസവോദാന’’ന്തി, ഏത്ഥ ‘‘സംകിലേസ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോതി അപഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിഅനുപക്ഖന്ദനം. വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോതി പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം ദുതിയജ്ഝാനാദിഅനുപക്ഖന്ദനം. തേനാഹ ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭി’’ന്തിആദി. തസ്സത്ഥോ (വിഭ. അട്ഠ. ൮൨൮) – അപഗുണസ്സ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീനം തതോ വുട്ഠിതം ആരമ്മണവസേന കാമസഹഗതാ ഹുത്വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ചോദേന്തി തുദന്തി, തസ്സ കാമാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന സാ പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ ഹായതി, തസ്മാ ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. അവിതക്കസഹഗതാതി അവിതക്കം ദുതിയം ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ മനസി കരോതോ ആരമ്മണവസേന അവിതക്കസഹഗതാ സമുദാചരന്തി പഗുണപഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതം ദുതിയജ്ഝാനാധിഗമത്ഥായ ചോദേന്തി തുദന്തി, തസ്സ ദുതിയജ്ഝാനാനുപക്ഖന്ദാനം സഞ്ഞാമനസികാരാനം വസേന പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ വിസേസഭൂതസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പത്തിയാ പദട്ഠാനതായ വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തംസമ്പയുത്തോ സമാധി ഇധാധിപ്പേതോ. ഇമിനാ നയേനാതി ഇമിനാ പഠമജ്ഝാനേ വുത്തേന വിധിനാ ദുതിയജ്ഝാനാദീസുപി ഹാനഭാഗിയധമ്മോ, വിസേസഭാഗിയധമ്മോ ച വേദിതബ്ബോ.

ദസപലിബോധവണ്ണനാ

൪൧. അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തോതി ലോകുത്തരഅപ്പമാണഅപരിയാപന്നഗ്ഗഹണേന ലോകിയേഹി അസാധാരണതോ, സപ്പീതികാദിഗ്ഗഹണേന സാധാരണതോ ച അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തോ സമാധി വുത്തോ. ഭാവിതോ ഹോതി സഞ്ഞായ സമ്പയുത്തത്താ. തന്തി അരിയമഗ്ഗസമാധിം. വിസുന്തി പഞ്ഞാഭാവനായ വിസും കത്വാ ന വദാമ.

കമ്മട്ഠാനഭാവനം പരിബുന്ധേതി ഉപരോധേതി പവത്തിതും ന ദേതീതി പലിബോധോ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ, പരിപന്ഥോതി അത്ഥോ. ഉപച്ഛിന്ദിത്വാതി സമാപനേന, സങ്ഗഹണേന വാ ഉപരുന്ധിത്വാ, അപലിബോധം കത്വാതി അത്ഥോ.

ആവസന്തി ഏത്ഥാതി ആവാസോ. പരിച്ഛേദവസേന വേണിയതി ദിസ്സതീതി പരിവേണം. വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം തം തം വസനട്ഠാനം. സ്വായം ആവാസോ. നവകമ്മാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ആവാസസ്സ തദഞ്ഞം അഭിവുദ്ധികാരണം സങ്ഗണ്ഹാതി. കാരണേനാതി ‘‘ഛായൂദകസമ്പന്നം സുലഭഭിക്ഖ’’ന്തിആദിനാ കാരണേന. അപേക്ഖവാതി സാലയോ.

തത്രാതി തസ്മിം പലിബോധാഭാവേ. പാചീനഖണ്ഡരാജിന്തി പുരത്ഥിമദിസായം പബ്ബതഖണ്ഡാനം അന്തരേ വനരാജിട്ഠാനം. ‘‘നാമാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ പദേസസ്സ അയം സമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. പടിസാമിതമേവാതി നിച്ചകാലം പടിസാമേത്വാവ വിഹാരതോ നിക്ഖമാമീതി ദസ്സേതി. ധാതുനിധാനട്ഠാനന്തി കായബന്ധനധമ്മകരണന്ഹാനസാടികഅക്ഖകധാതുസങ്ഖാതാനം പരിഭോഗസരീരധാതൂനം നിദഹിതട്ഠാനം. ഈദിസസ്സ അയം ഥേരോ വിയ അലഗ്ഗചിത്തസ്സ. ഏതേന ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ ആവാസേ ഏവരൂപേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഓവാദോ ദിന്നോ ഹോതി. ഇതോ പരേസുപി വത്ഥൂസു ഏസേവ നയോ.

കുലന്തി കുലഗ്ഗഹണേന കുലമനുസ്സാനം ഗഹണം ഗാമഗ്ഗഹണേന ഗാമവാസീനം വിയ. ഉപട്ഠാകകുലമ്പീതി പി-സദ്ദേന പഗേവ ഞാതികുലന്തി ദസ്സേതി. ഉദ്ദേസത്ഥന്തി ഉദ്ദിസാപനത്ഥം, പാഠം ഉദ്ദിസാപേത്വാ സജ്ഝായിതുന്തി അത്ഥോ. ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ പദേസേ, യത്ഥ കത്ഥചി വിഹാരേതി അത്ഥോ. തം വിഹാരന്തി തം കോരണ്ഡകവിഹാരം.

ഉപഗതോതി വസ്സം ഉപഗതോ. സദാതി ഗതകാലതോ പഭുതി വിസേസതോ പവാരിതദിവസതോ പട്ഠായ സബ്ബദാ ദിവസേ ദിവസേ. പരിദേവമാനാതി തംതംവിലപനവസേന വിവിധം പരിദേവന്തീ. സബ്ബം പവത്തിന്തി അത്തനാ തത്ഥ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പച്ഛാ സമാഗമപരിയോസാനം ദഹരസ്സ സബ്ബം പവത്തിം.

കായസക്ഖിന്തി ‘‘പസ്സ ഇമ’’ന്തി മുഖപടിഗ്ഗാഹകം കത്വാ. രഥവിനീതപടിപദന്തി ദസകഥാവത്ഥുകിത്തനപുബ്ബികം രഥവിനീതൂപമാഹി വിഭാവിതം രഥവിനീതസുത്തേ (മ. നി. ൧.൨൫൨) ആഗതം സത്തവിസുദ്ധിപടിപദം. നാലകപടിപദന്തി ‘‘മോനേയ്യം തേ ഉപഞ്ഞിസ്സ’’ന്തിആദിനാ (സു. നി. ൭൦൬) സത്ഥാരാ നാലകത്ഥേരസ്സ ദേസിതപടിപദം. തുവടകപടിപദന്തി ‘‘മൂലം പപഞ്ചസങ്ഖായാ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൯൨൨) ഭഗവതാ ദേസിതപടിപദം. തത്ഥ ഹി യഥാക്കമം –

‘‘ന മുനീ ഗാമമാഗമ്മ, കുലേസു സഹസാ ചരേ;

ഘാസേസനം ഛിന്നകഥോ, ന വാചം പയുതം ഭണേ’’. (സു. നി. ൭൧൬);

‘‘ഗാമേ ച നാഭിസജ്ജേയ്യ, ലാഭകമ്യാ ജനം ന ലപയേയ്യാ’’തി. (സു. നി. ൯൩൫) –

ഏവമാദികാ പരമപ്പിച്ഛകഥാ ആഗതാ. ചതുപച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമതാദീപകന്തി ചീവരാദീസു ചതൂസു പച്ചയേസു സന്തോസസ്സ, ഭാവനാരാമതായ ച പകാസകം.

ലബ്ഭതീതി ലാഭോ. തേനാഹ ‘‘ചത്താരോ പച്ചയാ’’തി. മഹാപരിവാരേതി വിപുലപരിവാരേ. പിണ്ഡപാതം താവ ദേന്താ ബുദ്ധപൂജാപത്തചീവരാദീനി തസ്സ പരിവാരാനി കത്വാ ദേന്തി, തഥാ ചീവരാദിദാനേപി. ബാഹുല്ലികപിണ്ഡപാതികാതി പിണ്ഡപാതികാ ഹുത്വാ പച്ചയബാഹുല്ലികാ. വദന്തീതി പുരിമദിവസേ ഭിക്ഖായ ആഹിണ്ഡനകാലേ യഥാസുതം വദന്തി. നിച്ചബ്യാവടോ ഉപാസകാദീനം സങ്ഗണ്ഹനേ.

തസ്സാതി ഗണസ്സ. സോതി ഗണപലിബോധോ. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന ഗണവാചകസ്സ പരിയേസനമ്പി ലഹുകമേവ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘യോജനതോ പരം അഗന്ത്വാ’’തി. അത്തനോ കമ്മന്തി സമണധമ്മമാഹ.

കതാകതേതി കതേ ച അകതേ ച കമ്മേ ജാനനവസേന ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജിതബ്ബം, കതാകതേതി വാ അപ്പകേ ച മഹന്തേ ച കതേ, യഥാ ‘‘ഫലാഫലേ’’തി. സചേ ബഹും അവസിട്ഠന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭാരഹാരാ സങ്ഘകിച്ചപരിണായകാ.

പബ്ബജ്ജാപേക്ഖോതി സീഹളദീപേ കിര കുലദാരകാനം പബ്ബജ്ജാ ആവാഹവിവാഹസദിസാ, തസ്മാ തം പരിച്ഛിന്നദിവസം അതിക്കമേതും ന സക്കാ. ‘‘സചേ തം അലഭന്തോ ന സക്കോതി അധിവാസേതു’’ന്തിആദിനാ സമാപനേന പലിബോധുപച്ഛേദോ വുത്തോ, ബ്യതിരേകതോ പന ‘‘സചേ തം അലഭന്തോ സക്കോതി അധിവാസേതും, അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മോവ കാതബ്ബോ’’തി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോതി സങ്ഗഹണേന പലിബോധുപച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

തഥാതി യഥാ ഉപജ്ഝായോ ഗിലാനോ യാവജീവം ഉപട്ഠാതബ്ബോ, തഥാ ഉപസമ്പാദിതഅന്തേവാസികോ അത്തനോ കമ്മവാചം വത്വാ ഉപസമ്പാദിതോ.

യോ കോചി രോഗോതി മൂലഭൂതോ, അനുബന്ധോ വാ അത്തനോ ഉപ്പന്നോ. അനമതഗ്ഗേതി അനു അനു അമതഗ്ഗേ അനാദിമതി.

‘‘ഗന്ഥോ’’തി ഇമിനാ ഗന്ഥപലിബോധോ ഇധ വുത്തോതി ആഹ ‘‘പരിയത്തിഹരണ’’ന്തി. സജ്ഝായാദീഹീതി സജ്ഝായധാരണപരിചയപുച്ഛാദീഹി. ഇതരസ്സാതി അബ്യാവടസ്സ. യസ്സ ഗന്ഥധുരം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഠിതസ്സാപി ഗന്ഥോ വത്തതേവ, ന തസ്സ ഗന്ഥോ പലിബോധോ. യഥാ തമ്ഹി തമ്ഹി വത്ഥുമ്ഹി ആഗതത്ഥേരാനം, നാപി സബ്ബേന സബ്ബം അഗന്ഥപസുതസ്സ. മജ്ഝിമപണ്ണാസകോ ആഗച്ഛതി, സുത്തപദേസാനം വാരാനഞ്ച സദിസതായ ബ്യാമുയ്ഹനതോ. പുന ന ഓലോകേസ്സാമീതി കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗന്ഥധുരം വിസ്സജ്ജേമീതി അത്ഥോ.

ഗാമവാസികത്ഥേരേഹീതി അനുരാധപുരവാസീഹി. അനുഗ്ഗഹേത്വാതി അഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ പരിചയം അകത്വാ. പഞ്ചനികായമണ്ഡലേതി ദീഘാഗമാദികേ പഞ്ചപി നികായേ സിക്ഖിതപരിസായ. പരിവത്തേസ്സാമീതി വണ്ണയിസ്സാമി. സുവണ്ണഭേരിന്തി സേട്ഠഭേരിം. കതമാചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോതി കതമേസം ആചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോ, കേന പരിവത്തീയതീതി അധിപ്പായോ. ആചരിയമഗ്ഗോതി ആചരിയാനം കഥാമഗ്ഗോ. അത്തനോ ആചരിയാനന്തി അത്തനോ കഥേതും യുത്താനം ആചരിയാനം. സുവിനിച്ഛിതാ സബ്ബാ തിപിടകപരിയത്തി ഏതസ്മിം അത്ഥീതി സബ്ബപരിയത്തികോ, തേപിടകോതി അത്ഥോ. പീഠേ നിസിന്നോ തതോ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം തട്ടികായ നിസീദിത്വാ. ഗതകസ്സാതി പടിപത്തിഗമനേന ഗതസ്സ ദിട്ഠസച്ചസ്സ. ചീവരം പാരുപിത്വാതി ആചരിയസ്സ അപചിതിദസ്സനത്ഥം പരിമണ്ഡലം ചീവരം പാരുപിത്വാ. സാഠേയ്യാഭാവതോ ഉജു. കാരണാകാരണസ്സ ആജാനനതോ ആജാനീയോ.

പോഥുജ്ജനികാതി പുഥുജ്ജനേ ഭവാ. ദുപ്പരിഹാരാ ബഹുപരിസ്സയതായ. തഥാ ഹിസ്സാ ഉത്താനസേയ്യകദാരകോ, തരുണസസ്സഞ്ച നിദസ്സിതം. വിപസ്സനായ പലിബോധോ സമഥയാനികസ്സ, ന വിപസ്സനായാനികസ്സ. യേഭുയ്യേന ഹി ഝാനലാഭീ സമഥയാനികോവ ഹോതി വിപസ്സനാസുഖതോ. ഇതരേനാതി സമഥത്ഥികേന. അവസേസാ നവ പലിബോധാ.

കമ്മട്ഠാനദായകവണ്ണനാ

൪൨. കമ്മട്ഠാനേ നിയുത്തോ കമ്മട്ഠാനികോ, ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തോ. തേന കമ്മട്ഠാനികേന. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ’’തി ഏവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. സഹവാസീനം ഭിക്ഖൂനം. മുദുചിത്തതന്തി അത്തനി മുദുചിത്തതം ജനേതി, അയഞ്ച സഹവാസീനം ചിത്തമദ്ദവജനനാദിഅത്ഥോ ‘‘മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന മേത്താനിസംസസുത്തേന (അ. നി. ൧൧.൧൫; പടി. മ. ൨.൨൨; മി. പ. ൪.൪.൬) ദീപേതബ്ബോ. അനോലീനവുത്തികോ ഹോതി സമ്മാപടിപത്തിയം. ദിബ്ബാനിപി ആരമ്മണാനി പഗേവ ഇതരാനി. സബ്ബത്ഥ സബ്ബസ്മിം സമണകരണീയേ, സബ്ബസ്മിം വാ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗേ. പുബ്ബാസേവനവസേന അത്ഥയിതബ്ബം. യോഗസ്സ ഭാവനായ അനുയുഞ്ജനം യോഗാനുയോഗോ, തദേവ കരണീയട്ഠേന കമ്മം, തസ്സ യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ ഠാനം നിപ്ഫത്തിഹേതു.

നിച്ചം പരിഹരിതബ്ബത്താതി സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനം വിയ ഏകദാവ അനനുയുഞ്ജിത്വാ സബ്ബകാലം പരിഹരണീയത്താ അനുയുഞ്ജിതബ്ബത്താ. ഏവമാദിഗുണസമന്നാഗതന്തി പിയഭാവാദീഹി ഗുണേഹി സമ്പന്നം. കല്യാണമിത്തോ ഹി സദ്ധാസമ്പന്നോ ഹോതി സീലസമ്പന്നോ സുതസമ്പന്നോ ചാഗസമ്പന്നോ വീരിയസമ്പന്നോ സതിസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം, കമ്മഫലഞ്ച, തേന സമ്മാസമ്ബോധിയാ ഹേതുഭൂതം സത്തേസു ഹിതേസിതം ന പരിച്ചജതി. സീലസമ്പത്തിയാ സത്താനം പിയോ ഹോതി ഗരു ഭാവനീയോ ചോദകോ പാപഗരഹീ വത്താ വചനക്ഖമോ, സുതസമ്പത്തിയാ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിപടിസംയുത്താനം ഗമ്ഭീരാനം കഥാനം കത്താ ഹോതി, ചാഗസമ്പത്തിയാ അപ്പിച്ഛോ ഹോതി സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ, വീരിയസമ്പത്തിയാ ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തിയം, സതിസമ്പത്തിയാ ഉപട്ഠിതസ്സതി ഹോതി, സമാധിസമ്പത്തിയാ അവിക്ഖിത്തോ സമാഹിതചിത്തോ, പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ അവിപരീതം പജാനാതി. സോ സതിയാ കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്നേസമാനോ പഞ്ഞായ സത്താനം ഹിതാഹിതം യഥാഭൂതം ജാനിത്വാ സമാധിനാ തത്ഥ ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ വീരിയേന സത്തേ അഹിതം നിസേധേത്വാ ഹിതേ നിയോജേതി. തേന വുത്തം ‘‘പിയോ…പേ… നിയോജകോതി ഏവമാദിഗുണസമന്നാഗത’’ന്തി.

തം പന കല്യാണമിത്തം പരമുക്കംസഗതം ദസ്സേതും ‘‘മമം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കാരകഭാവം യോഗകമ്മസ്സ. പകാസേതി അത്താനം പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവദസ്സനേന സമുത്തേജനായ, സമ്പഹംസനായ ച, നനു കഥേസി പവേണിപാലനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. ഏവരൂപോതി പേസലോ ഹുത്വാ ബഹുസ്സുതോ. തന്തിധരോതി സുത്തധരോ തത്ഥ കേഹിചിപി അസംഹീരോ. വംസാനുരക്ഖകോതി ബുദ്ധാനുബുദ്ധവംസസ്സ അനുരക്ഖകോ. പവേണിപാലകോതി പവേണിയാ ആചരിയുഗ്ഗഹണസ്സ അനുപാലകോ. ആചരിയമതികോതി ആചരിയമതിയം നിയുത്തോ തസ്സാ അനതിവത്തനതോ. ന അത്തനോമതിം പകാസേതി കഥേതീതി ന അത്തനോമതികോ, അത്തനോ മതിം പഗ്ഗയ്ഹ വത്താ ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

‘‘പുബ്ബേ വുത്തഖീണാസവാദയോ’’തിആദി ഏകച്ചഖീണാസവതോ ബഹുസ്സുതോവ കമ്മട്ഠാനദാനേ സേയ്യോതി ദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. തത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തഖീണാസവാദയോതി ‘‘യം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേതുകാമോ’’തിആദിനാ വുത്തഖീണാസവാദികാ. ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാനം വിസോധിതത്താതി ഉഗ്ഗഹേതബ്ബതോ ‘‘ഉഗ്ഗഹോ’’തി ലദ്ധനാമായ കമ്മട്ഠാനുപകാരായ പാളിയാ, തദത്ഥം പരിപുച്ഛനതോ ‘‘പരിപുച്ഛാ’’തി ലദ്ധസമഞ്ഞായ അത്ഥസംവണ്ണനായ ച വിസേസതോ സോധിതത്താ നിഗ്ഗുമ്ബം നിജ്ജടം കത്വാ ഗഹിതത്താ. ഇതോ ചിതോ ച സുത്തഞ്ച കാരണഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാതി പഞ്ചസുപി നികായേസു ഇതോ ചിതോ ച തസ്സ തസ്സ കമ്മട്ഠാനസ്സ അനുരൂപം സുത്തപദഞ്ചേവ സുത്താനുഗതം യുത്തിഞ്ച സുട്ഠു ഉപലക്ഖേത്വാ. സപ്പായാസപ്പായം യോജേത്വാതി യസ്സ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖതി, തസ്സ ഉപകാരാനുപകാരം യുത്തിം മഗ്ഗനേന യോജേത്വാ, സമാദായ വാ സമ്മദേവ ഹദയേ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. മഹാമഗ്ഗം ദസ്സേന്തോതി കമ്മട്ഠാനവിധിം മഹാമഗ്ഗം കത്വാ ദസ്സേന്തോ.

സബ്ബത്ഥാതി തത്ഥ തത്ഥ വിഹാരേ. വത്തപടിപത്തിം കുരുമാനേനാതി പവിട്ഠകാലേ ആഗന്തുകവത്തം, നിക്ഖമനകാലേ ഗമികവത്തന്തി യഥാരഹം തം തം വത്തം പൂരേന്തേന. സബ്ബപാരിഹാരിയതേലന്തി സബ്ബേസം അങ്ഗാനം, സബ്ബേസം വാ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ പരിഹരിതബ്ബതേലം. ഠപേമീതി അനുജാനാപനം. യം തം സമ്മാവത്തം പഞ്ഞത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകദിവസം സായം വിസ്സജ്ജിതേനാപീതി യോജനാ. ആരോചേതബ്ബം ആഗമനകാരണം. സപ്പായവേലാ സരീരചിത്താനം കല്ലസമയോ.

ചരിയാവണ്ണനാ

൪൩. സന്താനേ രാഗസ്സ ഉസ്സന്നഭാവേന ചരണം പവത്തി രാഗചരിയാ, സാ സസ്സതാസയാദയോ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. തഥാ ദോസചരിയാദയോ. സംസഗ്ഗോ സമ്പയോഗാരഹവസേന വേദിതബ്ബോ, യഥാ ‘‘രാഗമോഹചരിയാ ദോസമോഹചരിയാ’’തിആദി. സന്നിപാതോ ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതാവസേന, യഥാ ‘‘രാഗദോസചരിയാ രാഗദോസമോഹചരിയാ’’തിആദി. ഇമാ ഏവ ഹി സന്ധായ ‘‘അപരാപി ചതസ്സോ’’തി വുത്തം. തഥാതി യഥാ രാഗാദീനം, തഥാ സദ്ധാദീനം സംസഗ്ഗസന്നിപാതവസേന സദ്ധാബുദ്ധിചരിയാ സദ്ധാവിതക്കചരിയാ ബുദ്ധിവിതക്കചരിയാ സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കചരിയാതി. ഇമാ അപരാപി ചതസ്സോ. ഏവന്തി സംസഗ്ഗസന്നിപാതവസേന. സംസഗ്ഗന്തി സംസജ്ജനം മിസ്സീകരണം ‘‘രാഗസദ്ധാചരിയാ ദോസസദ്ധാചരിയാ’’തിആദിനാ. അനേകാതി തേസട്ഠി, തതോ അതിരേകാപി വാ, താ പന അസമ്മോഹന്തേന സംയുത്തസുത്തടീകായം വിത്ഥാരതോ ദസ്സിതാതി തത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. ‘‘പകതീ’’തി ഇമിനാ അസതി പടിപക്ഖഭാവനായം തത്ഥ തത്ഥ സന്താനേ ചരിയായ സഭാവഭൂതതം ദസ്സേതി. ഉസ്സന്നതാ അഞ്ഞധമ്മേഹി രാഗാദീനം അധികതാ, യതോ രാഗചരിയാദീനം പച്ചയസമവായേ രാഗാദയോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അഭിണ്ഹഞ്ച പവത്തന്തി. താസം വസേനാതി ഛന്നം മൂലചരിയാനം വസേന ഛളേവ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി. അഞ്ഞഥാ അനേകപുഗ്ഗലാ സിയും, തഥാ ച സതി അധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധി ച ന സിയാതി അധിപ്പായോ.

സദ്ധാ ബലവതീ ഹോതി രാഗുസ്സന്നേ സന്താനേ തദനുഗുണസ്സ ധമ്മസ്സ നിയോഗതോ അധികഭാവസമ്ഭവതോ. തേനാഹ ‘‘രാഗസ്സ ആസന്നഗുണത്താ’’തി, സിനേഹപരിയേസനാപരിച്ചജനേഹി സഭാഗധമ്മത്താതി അത്ഥോ. സഭാഗോ ഹി ദൂരേപി ആസന്നേയേവാതി സഭാഗതാലക്ഖണമിധ ആസന്നഗ്ഗഹണം. തത്ഥ സദ്ധായ സിനിയ്ഹനം പസാദവസേന അകാലുസ്സിയം അലൂഖതാ, രാഗസ്സ പന രഞ്ജനവസേന. സദ്ധായ പരിയേസനം അധിമുച്ചനവസേന തന്നിന്നതാ, രാഗസ്സ തണ്ഹായനവസേന. സദ്ധായ അപരിച്ചജനം ഓകപ്പനവസേന അനുപക്ഖന്ദനം, രാഗസ്സ അഭിസങ്ഗവസേനാതി ഏവം ഭിന്നസഭാവാനമ്പി തേസം യഥാ അലൂഖതാദിസാമഞ്ഞേന സഭാഗതാ, ഏവം തംസമങ്ഗീനമ്പി പുഗ്ഗലാനന്തി ആഹ ‘‘രാഗചരിതസ്സ സദ്ധാചരിതോ സഭാഗോ’’തി.

പഞ്ഞാ ബലവതീ ഹോതി ദോസുസ്സന്നേ സന്താനേ തദനുഗുണസ്സ ധമ്മസ്സ നിയോഗതോ അധികഭാവസമ്ഭവതോ. തേനാഹ ‘‘ദോസസ്സ ആസന്നഗുണത്താ’’തി, അനല്ലീയനപരിയേസനപരിവജ്ജനേഹി സഭാഗധമ്മത്താതി അത്ഥോ. തത്ഥ പഞ്ഞായ ആരമ്മണസ്സ അനല്ലീയനം തസ്സ യഥാസഭാവാവബോധവസേന വിസംസട്ഠതാ, ദോസസ്സ പന ബ്യാപജ്ജനവസേന. പഞ്ഞായ പരിയേസനം യഥാഭൂതദോസപവിചയോ, ദോസസ്സ അഭൂതദോസനിജിഗീസാ. പഞ്ഞായ പരിവജ്ജനം നിബ്ബിന്ദനാദിവസേന ഞാണുത്രാസോ, ദോസസ്സ അഹിതാധാനവസേന ഛഡ്ഡനന്തി ഏവം ഭിന്നസഭാവാനമ്പി തേസം യഥാ അനല്ലീയനാദിസാമഞ്ഞേന സഭാഗതാ, ഏവം തംസമങ്ഗീനമ്പി പുഗ്ഗലാനന്തി ആഹ ‘‘ദോസചരിതസ്സ ബുദ്ധിചരിതോ സഭാഗോ’’തി.

അന്തരായകരാ വിതക്കാതി മിച്ഛാവിതക്കാ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ ഉപ്പജ്ജന്തി മോഹുസ്സന്നേ സന്താനേ തദനുഗുണസ്സ ധമ്മസ്സ യേഭുയ്യേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘മോഹസ്സ ആസന്നലക്ഖണത്താ’’തി, അനവട്ഠാനചഞ്ചലഭാവേഹി സഭാഗധമ്മത്താതി അത്ഥോ. തത്ഥ വിതക്കസ്സ അനവട്ഠാനം പരികപ്പവസേന സവിപ്ഫാരതായ, മോഹസ്സ സമ്മൂള്ഹതാവസേന ബ്യാകുലതായ. തഥാ വിതക്കസ്സ ലഹുപരിവിതക്കനേന തദങ്ഗചലതായ ചഞ്ചലതാ, മോഹസ്സ അനോഗാള്ഹതായാതി ഏവം ഭിന്നസഭാവാനമ്പി തേസം യഥാ അനവട്ഠാനാദിസാമഞ്ഞേന സഭാഗതാ, ഏവം തംസമങ്ഗീനമ്പി പുഗ്ഗലാനന്തി ആഹ ‘‘മോഹചരിതസ്സ വിതക്കചരിതോ സഭാഗോ’’തി.

തണ്ഹാ രാഗോയേവ സഭാവതോ, തസ്മാ രാഗചരിയാവിനിമുത്താ തണ്ഹാചരിയാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. തംസമ്പയുത്തോതി തേന രാഗേന സമ്പയുത്തോ, ദോസാദയോ വിയ തേന വിപ്പയുത്തോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തദുഭയന്തി തണ്ഹാമാനദ്വയം. നാതിവത്തതീതി സഭാവതോ, സമ്പയോഗവസേന ച ന അതിക്കമിത്വാ വട്ടതി. കാമഞ്ചേത്ഥ യഥാ രാഗദോസേഹി സമ്പയോഗവസേന സഹ വത്തമാനസ്സപി മോഹസ്സ ഉസ്സന്നതാവസേന വിസും ചരിയാഭാവോ, ന കേവലം മോഹസ്സേവ, തഥാ സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കാനം. ഏവം രാഗേന സതിപി സമ്പയോഗേ മാനസ്സാപി വിസും ചരിയാഭാവോ യുത്തോ സിയാ, ഏവം സന്തേപി രാഗപടിഘമാനദിട്ഠിവിചികിച്ഛാവിജ്ജാനം വിയ അനുസയട്ഠോ ഇമേസം രാഗാദീനംയേവ ആവേണികോ ചരിയട്ഠോതി, നത്ഥേവ മാനചരിയാ. യതോ ചരിയാ ‘‘പകതീ’’തി വുത്താ. പകതി ച സഭാവോതി. ഏതേനേവ ദിട്ഠിയാപി വിസും ചരിയാഭാവാഭാവോ സംവണ്ണിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പന മോഹചരിയന്തോഗധാവ ദിട്ഠിചരിയാതി ദസ്സേതും ‘‘മോഹനിദാനത്താ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ച-സദ്ദേന സമ്പയോഗം സമുച്ചിനോതി മോഹനിദാനത്താ, മോഹസമ്പയുത്തത്താ ചാതി.

൪൪. കിം സപ്പായന്തി കീദിസം സേനാസനാദിസപ്പായം. പുബ്ബാചിണ്ണം പുരിമജാതീസു ആചരിതം. ഏകച്ചേതി ഉപതിസ്സത്ഥേരം സന്ധായാഹ. തേന ഹി വിമുത്തിമഗ്ഗേ തഥാ വുത്തം. പുബ്ബേ കിരാതി കിര-സദ്ദോ അരുചിസൂചനത്ഥോ. ഇട്ഠപ്പയോഗോ മനാപകിരിയാ. സുഭകമ്മബഹുലോ യേഭുയ്യേന സോഭനകമ്മകാരീ. ന സബ്ബേ രാഗചരിതാ ഏവ ഹോന്തി, അലുദ്ധാനമ്പി പുബ്ബേ ഇട്ഠപ്പയോഗസുഭകമ്മബഹുലതാസമ്ഭവതോ, സഗ്ഗാ ചവിത്വാ ഇധൂപപത്തിസമ്ഭവതോ ച. ഏതേന അസതി പുബ്ബഹേതുനിയാമേ യഥാവുത്തകാരണമത്തേന ന തേസം ലുദ്ധതാ, ലുദ്ധഭാവഹേതുകാ ച രാഗചരിയാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി.

ഇതരേതി ഛേദനാദികമ്മബഹുലാ നിരയാദിതോ ഇധൂപപന്നാ ച ന സബ്ബേ ദോസമോഹചരിതാ ഏവ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഇധാപി യഥാവുത്തകാരണസ്സ കോധനഭാവേ, മൂള്ഹഭാവേ ച അനേകന്തികത്താ ദോസമോഹചരിതതായപി അനേകംസികതാ വേദിതബ്ബാ. ധാതൂനം ഉസ്സദനിയമോ യദി പമാണതോ, സോ നത്ഥി, അഥ സാമത്ഥിയതോ, സോപി ഏകംസികോ ന ഉപലബ്ഭതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാവുത്തേനേവ നയേന ഉസ്സദനിയമോ നാമ നത്ഥീ’’തി. തത്ഥ യഥാവുത്തേനേവാതി ‘‘ദ്വിന്നം പന ധാതൂന’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേനേവ. ദോസനിയമേതി സേമ്ഹാദിദോസാധികതായ രാഗാദിചരിതോ ഹോതീതി ദോസവസേന ചരിയാനിയമേ ‘‘സേമ്ഹാധികോ രാഗചരിതോ’’തി വത്വാ പുന ‘‘സേമ്ഹാധികോ മോഹചരിതോ’’തി, ‘‘വാതാധികോ മോഹചരിതോ’’തി വത്വാ പുന ‘‘വാതാധികോ രാഗചരിതോ’’തി ച വുത്തത്താ തമ്പി ദോസവസേന നിയമവചനം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധമേവ. അപരിച്ഛിന്നവചനന്തി പരിച്ഛേദകാരികായ പഞ്ഞായ ന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വുത്തവചനം, അനുപപരിക്ഖിതവചനന്തി അത്ഥോ.

ഉസ്സദകിത്തനേതി വിപാകകഥായം ഗഹിതഉസ്സദകിത്തനേ. പുബ്ബഹേതുനിയാമേനാതി പുരിമഭവേ പവത്തലോഭാദിഹേതുനിയാമേന. നിയാമോതി ച തേസംയേവ ലോഭാദീനം പടിനിയതോ ലുബ്ഭനാദിസഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. ലോഭോ ഉസ്സദോ ഏതേസന്തി ലോഭുസ്സദാ, ഉസ്സന്നലോഭാ, ലോഭാധികാതി അത്ഥോ. അമോഹുസ്സദാ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന യേ ഇമേ ലോഭുസ്സദതാദീനം പച്ചേകം വോമിസ്സതോ ച ചുദ്ദസ പഭേദാ ഇച്ഛിതാ, തേ അനവസേസതോ സമ്പിണ്ഡേതി യഥാവുത്തേസു ഛസ്വേവ തേസം അന്തോഗധത്താ. ഫലഭൂതാ ചേത്ഥ ലോഭുസ്സദതാദയോ ദട്ഠബ്ബാ.

ഇദാനി തം നേസം ലോഭുസ്സദതാദീനം പച്ചേകം വോമിസ്സകതാദിം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. കമ്മായൂഹനക്ഖണേതി കമ്മകരണവേലായം. ലോഭോ ബലവാതി ലോഭോ തജ്ജായ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ സാമത്ഥിയതോ അധികോ ഹോതി. അലോഭോ മന്ദോതി തപ്പടിപക്ഖോ അലോഭോ ദുബ്ബലോ. കഥം പനേതേ ലോഭാലോഭാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാ ഏകക്ഖണേ പവത്തന്തീതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘ഏകക്ഖണേ പവത്തന്തീ’’തി. നികന്തിക്ഖണം പന ആയൂഹനപക്ഖിയമേവ കത്വാ ഏവം വുത്തം. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. പരിയാദാതുന്തി അഭിഭവിതും ന സക്കോതി. യോ ഹി ‘‘ഏവംസുന്ദരം ഏവംവിപുലം ഏവംമഹഗ്ഘഞ്ച ന സക്കാ ദാതു’’ന്തിആദിനാ അമുത്തചാഗതാദിവസേന പവത്തായ ചേതനായ സമ്പയുത്തോ അലോഭോ, സോ സമ്മദേവ ലോഭം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. ദോസമോഹാനം അനുപ്പത്തിയാ, താദിസപച്ചയലാഭേന ച അദോസാമോഹാ ബലവന്തോ. തസ്മാതി ലോഭാദോസാമോഹാനം ബലവഭാവതോ, അലോഭദോസമോഹാനഞ്ച ദുബ്ബലഭാവതോതി വുത്തമേവ കാരണം പച്ചാമസതി. സോതി തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. തേന കമ്മേനാതി തേന ലോഭാദിഉപനിസ്സയവതാ കുസലകമ്മുനാ. സുഖസീലോതി സഖിലോ. തമേവത്ഥം ‘‘അക്കോധനോ’’തി പരിയായേന വദതി.

പുരിമനയേനേവാതി പുബ്ബേ വുത്തനയാനുസാരേന മന്ദാ അലോഭാദോസാ ലോഭദോസേ പരിയാദാതും ന സക്കോന്തി, അമോഹോ പന ബലവാ മോഹം പരിയാദാതും സക്കോതീതി ഏവം തത്ഥ തത്ഥ വാരേ യഥാരഹം അതിദേസത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദുട്ഠോതി കോധനോ. ദന്ധോതി മന്ദപഞ്ഞോ. സീലകോതി സുഖസീലോ.

ഏത്ഥ ച ലോഭവസേന, ദോസമോഹലോഭദോസലോഭമോഹദോസമോഹലോഭദോസമോഹവസേനാതി തയോ ഏകകാ, തയോ ദുകാ, ഏകോ തികോതി ലോഭാദിഉസ്സദവസേന അകുസലപക്ഖേയേവ സത്ത വാരാ, തഥാ കുസലപക്ഖേ അലോഭാദിഉസ്സദവസേനാതി ചുദ്ദസ വാരാ ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ അലോഭദോസാമോഹാ, അലോഭാദോസമോഹാ, അലോഭദോസമോഹാ ബലവന്തോതി ആഗതേഹി കുസലപക്ഖേ തതിയദുതിയപഠമവാരേഹി ദോസുസ്സദമോഹുസ്സദദോസമോഹുസ്സദവാരാ ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി, തഥാ അകുസലപക്ഖേ ലോഭാദോസമോഹാ, ലോഭദോസാമോഹാ, ലോഭാദോസാമോഹാ ബലവന്തോതി ആഗതേഹി തതിയദുതിയപഠമവാരേഹി അദോസുസ്സദഅമോഹുസ്സദഅദോസാമോഹുസ്സദവാരാ ഗഹിതാ ഏവാതി അകുസലകുസലപക്ഖേസു തയോ തയോ വാരേ അന്തോഗധേ കത്വാ അട്ഠേവ വാരാ ദസ്സിതാ. യേ പന ഉഭയേസം മിസ്സതാവസേന ലോഭാലോഭുസ്സദവാരാദയോ അപരേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ വാരാ ദസ്സേതബ്ബാ, തേ അലബ്ഭനതോ ഏവ ന ദസ്സിതാ. ന ഹി ഏകസ്മിം സന്താനേ അന്തരേന അവത്ഥന്തരം ‘‘ലോഭോ ച ബലവാ, അലോഭോ ചാ’’തിആദി യുജ്ജതീതി, പടിപക്ഖവസേന വാ ഹി ഏതേസം ബലവദുബ്ബലഭാവോ, സഹജാതധമ്മവസേന വാ. തത്ഥ ലോഭസ്സ താവ പടിപക്ഖവസേന അലോഭേന അനധിഭൂതതായ ബലവഭാവോ, തഥാ ദോസമോഹാനം അദോസാമോഹേഹി. അലോഭാദീനം പന ലോഭാദിഅഭിഭവനതോ, സബ്ബേസഞ്ച സമാനജാതിയമഭിഭുയ്യ പവത്തിവസേന സഹജാതധമ്മതോ ബലവഭാവോ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ലോഭോ ബലവാ അലോഭോ മന്ദോ, അദോസാമോഹാ ബലവന്തോ ദോസമോഹാ മന്ദാ’’തി. സോ ച നേസം മന്ദബലവഭാവോ പുരിമൂപനിസ്സയതോ തഥാ ആസയസ്സ പരിഭാവിതതായ വേദിതബ്ബോ.

യോ ലുദ്ധോതി വുത്തോതി യോ ഉസ്സദകിത്തനേ ‘‘ലുദ്ധോ’’തി വുത്തോ, അയം ഇധ ചരിയാവിചാരേ ‘‘രാഗചരിതോ’’തി വേദിതബ്ബോ. ദുട്ഠദന്ധാതി ‘‘ദുട്ഠോ, ദന്ധോ’’തി ച വുത്താ യഥാക്കമം ദോസമോഹചരിതാ. പഞ്ഞവാതി സാതിസയം സപ്പഞ്ഞോ. യതോ സദ്ധാവിതക്കേസു വിജ്ജമാനേസുപി ബുദ്ധിചരിതോതി വുച്ചതി. അലോഭാദോസാനം ബലവഭാവോ സദ്ധൂപനിസ്സയതായ വിനാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അലുദ്ധഅദുട്ഠാ പസന്നപകതിതായ സദ്ധാചരിതാ’’തി.

അയഞ്ച നയോ സാധാരണതോ വുത്തോതി നിബ്ബത്തിതപുബ്ബഹേതുനിയാമവസേനേവ ബുദ്ധിചരിതാദികേപി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അമോഹപരിവാരേനാതി അമോഹപരിക്ഖിത്തേന, ഉപനിസ്സയതോ സമ്പയോഗതോ ച പഞ്ഞായ അഭിസങ്ഖതേനാതി അത്ഥോ. സേസപദത്തയേപി ഏസേവ നയോ. ലോഭാദിനാ വോമിസ്സപരിവാരേനാതി ഏത്ഥ ലോഭമോഹാദിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞഅവിരുദ്ധവോമിസ്സപരിവാരേനാതി അത്ഥോ. അവിരോധോ ച യുഗഗ്ഗാഹവസേന അപ്പവത്തിയാ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി സദ്ധാനുസാരിധമ്മാനുസാരിഗോത്താനി അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ഭിന്നസഭാവാനേവ. ഏകംസേന ച മിസ്സകചരിയാപി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബാ പുബ്ബഹേതുനിയാമേന ചരിയാസിദ്ധിതോ. തഥാ ചേവ ഉസ്സദകിത്തനം പവത്തം യഥാരഹം ലോഭാലോഭാദീനം വിപാകസ്സ പച്ചയഭാവതോ. തേനാഹ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൨൩൨) –

‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ കതമേസം അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി? കുസലകമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ കുസലാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി കുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാ. നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അകുസലാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി അകുസലമൂലപച്ചയാപി സങ്ഖാരാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ അബ്യാകതാ തസ്മിം ഖണേ ജാതചേതനായ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തേന വുച്ചതി നാമരൂപപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാപി നാമരൂപ’’ന്തി –

ആദി. പുബ്ബഹേതുനിയാമേന ച യഥാ തിഹേതുകസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം, ന തഥാ ദുഹേതുകസ്സ. യഥാ ച ദുഹേതുകസ്സ ഇതികത്തബ്ബതാ നേപക്കം, ന തഥാ അഹേതുകസ്സ. ഏവം ലോഭുസ്സദാദയോ പുഗ്ഗലാ രാഗചരിതാദയോ ഹോന്തീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി. യഥാവുത്തമത്ഥം നിഗമവസേന ദസ്സേതും ‘‘ഏവം ലോഭാദീസൂ’’തിആദി വുത്തം.

൪൫. തത്രാതി തസ്മിം പുച്ഛാവചനേ. നയോതി ജാനനനയോ. പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന വുത്തോപി അത്ഥോ ധമ്മമുഖേനേവ പഞ്ഞായതീതി ധമ്മാധിട്ഠാനേനാഹ ‘‘ചരിയായോ വിഭാവയേ’’തി. പകതിഗമനേനാതി അകിത്തിമേന സഭാവഗമനേന. ചാതുരിയേനാതി ചാതുരഭാവേന സിങ്ഗാരേന. ഉക്കുടികന്തി അസമ്ഫുട്ഠമജ്ഝം. ഖണന്തോ വിയാതി ഭൂമിം ഖണന്തോ വിയ. അനുകഡ്ഢിതന്തി പാദനിക്ഖേപസമയേ കഡ്ഢന്തോ വിയ പാദം നിക്ഖിപതി. തേനസ്സ പദം അനുകഡ്ഢിതം പച്ഛതോ അഞ്ഛിതം ഹോതി. പരിബ്യാകുലായാതി പരിതോ ആലുളിതായ. ഛമ്ഭിതോ വിയാതി വിത്ഥായന്തോ വിയ. ഭീതോ വിയാതി കേചി. സഹസാനുപീളിതന്തി അഗ്ഗപാദേന, പണ്ഹിയാ ച സഹസാവ സന്നിരുജ്ഝിതം. വിവട്ടച്ഛദസ്സാതി വിനിവട്ടച്ഛദനസ്സ പഹീനകിലേസസ്സ. ഇദമീദിസം പദന്തി ഭഗവതോ പദം ദിസ്വാ വദതി.

പാസാദികന്തി പസാദാവഹം. മധുരാകാരന്തി ഇട്ഠാകാരം. ഥദ്ധാകാരന്തി ഥമ്ഭിതാകാരം. അതരമാനോതി നതരമാനോ, സണികന്തി അത്ഥോ. സമോധായാതി സമ്മദേവ ഓധായ അവിക്ഖിപിത്വാ. നിപജ്ജിത്വാതി കായപസാരണലക്ഖണായ നിപജ്ജായ സേയ്യായ നിപജ്ജിത്വാ സയതി നിദ്ദായതി. പക്ഖിത്തകായോതി അവക്ഖിത്തകായോ അവസോ വിയ സഹസാ പതിതകായോ. ദുസ്സണ്ഠാനന്തി വിരൂപസന്നിവേസം. വിക്ഖിത്തകായോതി ഇതോ ചിതോ ച ഖിത്തഅങ്ഗപച്ചങ്ഗോ.

സമ്പരിവത്തകന്തി സമ്പരിവത്തിത്വാ. ആലോളയമാനോ വാലികാകചവരാനി ആകുലയന്തോ.

നിപുണമധുരസമസക്കച്ചകാരീതി സുകോസല്ലം സുന്ദരം അവിസമം സാഭിസങ്ഖാരഞ്ച കരണസീലോ. ഗാള്ഹഥദ്ധവിസമകാരീതി ഥിരം അസിഥിലം വിസമഞ്ച കരണസീലോ. അപരിച്ഛിന്നം അപരിനിട്ഠിതം.

മുഖപൂരകന്തി മുഖസ്സ പൂരണം മഹന്തം. അരസപടിസംവേദീതി നരസപടിസംവേദീ. ഭാജനേ ഛഡ്ഡേന്തോതി ഭോജനഭാജനേ സിത്ഥാനി ഛഡ്ഡേന്തോ. മുഖം മക്ഖേന്തോതി ബഹിമുഖം മക്ഖേന്തോ.

കിലന്തരൂപോ വിയാതി തസ്സ അസഹനേന ഖേദപ്പത്തോ വിയ. അഞ്ഞാണുപേക്ഖായാതി അഞ്ഞാണഭൂതായ ഉപേക്ഖായ. അഞ്ഞാണസങ്ഖാതായ ഉപേക്ഖായാതി കേചി.

മായാദീസു സന്തദോസപടിച്ഛദനലക്ഖണാ മായാ. അസന്തഗുണപകാസനലക്ഖണം സാഠേയ്യം. ഉന്നതിലക്ഖണോ മാനോ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനാമുഖേന പടിഗ്ഗഹണേ അമത്തഞ്ഞുതാലക്ഖണാ പാപിച്ഛതാ. സന്തഗുണസമ്ഭാവനാമുഖേന പടിഗ്ഗഹണേ അമത്തഞ്ഞുതാലക്ഖണാ മഹിച്ഛതാ. സകലാഭേന അസന്തുസ്സനലക്ഖണാ അസന്തുട്ഠിതാ. വിജ്ഝനട്ഠേന സിങ്ഗം, സിങ്ഗാരതാനാഗരികഭാവസങ്ഖാതം കിലേസസിങ്ഗം. അത്തനോ സരീരസ്സ, ചീവരാദിപരിക്ഖാരസ്സ ച മണ്ഡനവസേന പവത്തം ലോലുപ്പം ചാപല്യം. ഏവമാദയോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അഹിരികാനോത്തപ്പമദപ്പമാദാദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി.

പരാപരാധസ്സ ഉപനയ്ഹനലക്ഖണോ ഉപനാഹോ. പരേസം ഗുണമക്ഖണലക്ഖണോ മക്ഖോ. പരസ്സ ഗുണേ ഡംസിത്വാ അപനേന്തോ വിയ യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണോ പളാസോ. പരസമ്പത്തിഉസൂയനലക്ഖണാ ഇസ്സാ. അത്തസമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണം മച്ഛരിയം. ഇധ ആദി-സദ്ദേന ദോവചസ്സതാപാപമിത്തതാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

അനുസ്സാഹനം ഥിനം. അസത്തിവിഘാതോ മിദ്ധം. ചേതസോ അവൂപസമോ ഉദ്ധച്ചം. വിപ്പടിസാരോ കുക്കുച്ചം. സംസയോ വിചികിച്ഛാ. അയോനിസോ ദള്ഹഗ്ഗാഹോ ആധാനഗ്ഗാഹിതാ. യഥാഗഹിതസ്സ മിച്ഛാഗാഹസ്സ ദുബ്ബിവേഠിയതാ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗിയതാ. ഇധ ആദി-സദ്ദേന മുട്ഠസച്ചഅസമ്പജഞ്ഞാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

മുത്തചാഗതാതി വിസ്സട്ഠചാഗതാ നിസ്സങ്ഗപരിച്ചാഗോ. യഥാ മായാദയോ, തഥാ പവത്താ അകുസലക്ഖന്ധാ, യഥാ അരിയാനം ദസ്സനകാമതാദയോ, തഥാ പവത്താ കുസലക്ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ.

പസാദനീയട്ഠാനം നാമ വത്ഥുത്തയം. സംവേജനീയട്ഠാനാനി ജാതിആദീനി. കുസലാനുയോഗേതി കുസലധമ്മഭാവനായം. ‘‘ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച കരിസ്സാമീ’’തി കിച്ചാനം രത്തിഭാഗേ പരിവിതക്കനം രത്തിം ധൂമായനാ. തഥാവിതക്കിതാനം തേസം ദിവസഭാഗേ അനുട്ഠാനം ദിവാ പജ്ജലനാ. ഹുരാഹുരം ധാവനാതി ഇതോ ചിതോ ച തത്ഥ തത്ഥ ആരമ്മണേ ചിത്തവോസഗ്ഗോ. തേനേവാഹ ‘‘ഇദം പുരേ ചിത്തമചാരി ചാരികം, യേനിച്ഛകം യത്ഥകാമം യഥാസുഖ’’ന്തി (ധ. പ. ൩൨൬), ‘‘ചിത്തമസ്സ വിധാവതീ’’തി (സം. നി. ൧.൫൫) ച.

ധമ്മപ്പവത്തിദസ്സനാദി ച പാളിയം, അട്ഠകഥായഞ്ച അനാഗതമേവാതി ന സക്കാ വത്തുന്തി ‘‘സബ്ബാകാരേനാ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചി കിഞ്ചി ആഗതമ്പി അത്ഥേവാതി ഹി അധിപ്പായോ. ‘‘ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘രാഗചരിതസ്സ ഹീ’’തിആദിമാഹ. അപ്പമാദവിഹാരിനോതി തത്ഥ വിനിധായ ഭാവം പടിപജ്ജനേന അപ്പമാദകാരിനോ. ഭിന്നലക്ഖണാ ഇരിയാപഥാദയോതി ചാതുരിയേന അചാതുരിയേന സണികം, സഹസാ ച ഗമനാദയോ. ന ഉപപജ്ജന്തീതി ന യുജ്ജന്തി. പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബന്തി ധമ്മപ്പവത്തിആദിം പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബം.

൪൬. സപ്പായം ഹിതം, കിലേസവിഘാതീതി അത്ഥോ. അധോതവേദികന്തി അപരിസുദ്ധപരിക്ഖേപവേദികം. ഭൂമട്ഠകന്തി ഭൂമിതലേയേവ ഉട്ഠാപിതം ഉപരിമതലരഹിതം. ഏകതോ ഓനതസ്സ പബ്ബതപാദസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗോ അകതഭിത്തിഭൂമിപരികമ്മോ അകതപബ്ഭാരോ. ജതുകാഭരിതന്തി അധോമുഖാഹി ഓലമ്ബമാനമുഖാഹി ഖുദ്ദകവഗ്ഗുലീഹി പരിപുണ്ണം. ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗന്തി ഛിന്നഭിന്നം. ഉജ്ജങ്ഗലം ലൂഖധൂസരം ഛായൂദകരഹിതം. സീഹബ്യഗ്ഘാദിഭയേന സാസങ്കം. ദുരൂപന്തി വിരൂപം. ദുബ്ബണ്ണന്തി അസുന്ദരവണ്ണം, ദുസ്സണ്ഠാനം വാ. ജാലാകാരേന കതപൂവം ജാലപൂവം. സാണി വിയ ഖരസമ്ഫസ്സന്തി സാണിഫലകോ വിയ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സം. ഭാരികഭാവേന, അന്തരന്തരാ തുന്നകരണേന ച കിച്ഛപരിഹരണം. ആണിഗണ്ഠികാഹതോതി ആണിനാ, ഗണ്ഠിയാ ച ഹതസോഭോ. ഇദം രാഗചരിതസ്സ സപ്പായം, ഏവമസ്സ കിലേസസമുദാചാരോ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി.

ദിസാമുഖന്തി ദിസാഭിമുഖം, അബ്ഭോകാസാഭിമുഖന്തി അധിപ്പായോ. മഹാകസിണന്തി മഹന്തം കസിണമണ്ഡലം. സേസം സേനാസനാദീസു യം വത്തബ്ബം മോഹചരിതസ്സ, തം ദോസചരിതസ്സ വുത്തസദിസമേവ.

വിതക്കവിധാവനസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതി യഥാ തം ആയസ്മതോ മേഘിയത്ഥേരസ്സ. ദരീമുഖേതി പബ്ബതവിവരേ. പരിത്തന്തി സുപ്പസരാവമത്തം.

പഭേദപരിച്ഛേദതോ നിദാനപരിച്ഛേദതോ വിഭാവനപരിച്ഛേദതോ സപ്പായപരിച്ഛേദതോതി പച്ചേകം പരിച്ഛേദ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. വിഭാവനാതി ‘‘അയം രാഗചരിതോ’’തിആദിനാ ജാനനവിഭാവനാ. ഏകച്ചകസിണാനുസ്സതിട്ഠാനമത്തസ്സ പസങ്ഗേന കഥിതത്താ വുത്തം ‘‘ന ച താവ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം സബ്ബാകാരേന ആവികത’’ന്തി.

ചത്താലീസകമ്മട്ഠാനവണ്ണനാ

൪൭. സങ്ഖാതനിദ്ദേസതോതി സങ്ഖാതാനം ‘‘ചത്താലീസായാ’’തി സങ്ഖ്യാവസേന ഗഹിതാനം ഉദ്ദിട്ഠാനം നിദ്ദേസതോ. ‘‘ഏത്ഥ ഏത്തകാനി ഉപചാരജ്ഝാനാവഹാനി, ഏത്തകാനി അപ്പനാജ്ഝാനാവഹാനീ’’തി ഉപചാരപ്പനാവഹതോ. ‘‘ഏത്തകാനി ഏകജ്ഝാനികാനി, ഏത്തകാനി ദുകതികജ്ഝാനികാനി, ഏത്തകാനി സകലജ്ഝാനികാനീ’’തി ഝാനപ്പഭേദതോ. ‘‘ഏതേസു അങ്ഗസമതിക്കമോ, ഏതേസു ആരമ്മണസമതിക്കമോ’’തി ഏവം സമതിക്കമതോ. ‘‘ഏത്തകാനേത്ഥ വഡ്ഢേതബ്ബാനി, ഏത്തകാനി ന വഡ്ഢേതബ്ബാനീ’’തി വഡ്ഢനാവഡ്ഢനതോ. ആരമ്മണതോതി സഭാവധമ്മനിമിത്തനവത്തബ്ബവസേന, ചലിതാചലിതവസേന ച ആരമ്മണവിഭാഗതോ. ഭൂമിതോതി കാമാവചരാദിഭൂമിവിഭാഗതോ. ഗഹണതോതി ദിട്ഠാദിവസേന ഗഹണവിഭാഗതോ. പച്ചയതോതി ആരുപ്പാദീനം യഥാരഹം പച്ചയഭാവതോ. ചരിയാനുകൂലതോതി രാഗചരിയാദീനം അനുകൂലഭാവതോ.

കമ്മട്ഠാനാനീതി ആരമ്മണഭാവേന യോഗകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനാനി. ചതുക്കജ്ഝാനികാതി ചതുബ്ബിധരൂപാവചരജ്ഝാനവന്തോ, തേസം ആരമ്മണഭൂതാതി അത്ഥോ. ചതുക്കനയവസേന ചേതം വുത്തം. തികചതുക്കജ്ഝാനികേസൂതി തികജ്ഝാനികേസു പുരിമേസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു, ചതുക്കജ്ഝാനികേസു ആനാപാനകസിണേസു. സേസേസൂതി വുത്താവസേസേസു ഏകവീസതിയാ കമ്മട്ഠാനേസു.

ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിട്ഠഹദയരൂപസ്സ സത്തസ്സ ചിത്തം ആദികമ്മികോ ചേതോപരിയഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിതും സക്കോതി, ന ഇതരസ്സാതി കസിണഫരണം ചേതോപരിയഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പരസത്താനഞ്ച ചേതസാ ചിത്തമഞ്ഞാതും സമത്ഥോ ഹോതീ’’തി. ഓകാസേന പരിച്ഛിന്നത്താതി അത്തനോ ഠിതോകാസേന പരിച്ഛിന്നത്താ. തഥാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലസ്സ സമ്പാദിതത്താ പരിച്ഛിന്നാകാരേനേവ താനി ഉപതിട്ഠന്തി, തസ്മാ ന തത്ഥ വഡ്ഢനാതി അധിപ്പായോ. സചേ പന കോചി വഡ്ഢേയ്യ, ന തേന കോചി ഗുണോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആനിസംസാഭാവാ ചാ’’തി. ‘‘തേസു പനാ’’തിആദിനാ തമേവ ആനിസംസാഭാവം വിവരതി. യസ്മാ വഡ്ഢിതേസു കുണപരാസിയേവ വഡ്ഢതി, അവഡ്ഢിതേപി കാമരാഗവിക്ഖമ്ഭനാ ഹോതിയേവ, തസ്മാ ആനിസംസാഭാവോ. വിഭൂതാതി വിപുലാരമ്മണതായ സുപാകടാ, വഡ്ഢിതനിമിത്തതായ അപ്പമാണാരമ്മണഭാവേന പരിബ്യത്താതി അത്ഥോ.

കേവലന്തി സകലം അനവസേസം. ‘‘പഥവിം ഇമ’’ന്തി വചനം ഉപട്ഠാനാകാരേന വുത്തം, ന നിമിത്തസ്സ വഡ്ഢനേനാതി അധിപ്പായോ. ലാഭിത്താതി സാതിസയം ലാഭിതായ, ഉക്കംസഗതവസിഭാവതോതി അത്ഥോ. ഥേരോ ഹി പരമായ വസിപത്തിയാ അസ്സമണ്ഡലേ അസ്സം സാരേന്തോ വിയ യത്ഥ തത്ഥ നിസിന്നോപി ഠിതോപി തം ഝാനം സമാപജ്ജതേവ. തേനസ്സ സമന്തതോ നിമിത്തം വഡ്ഢിതം വിയ ഉപട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബദിസാസൂ’’തിആദി.

വുത്താതി ധമ്മസങ്ഗഹേ വുത്താ. മഹന്തേതി വിപുലേ. നിന്നഥലാദിവസേന ഹി ഏകദേസേ അട്ഠത്വാ സമന്തതോ ഗഹണവസേന സകലസരീരേ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തസ്സ തം മഹന്തം ഹോതി. മഹന്തേ വാ സരീരേ. അപ്പകേതി സരീരസ്സ ഏകദേസേ നിമിത്തം ഗണ്ഹാതീതി യോജനാ. അപ്പകേ വാ ഖുദ്ദകേ ദാരകസരീരേ. ഏതന്തി അസുഭനിമിത്തം. ആദീനവന്തി ‘‘അസുഭരാസി ഏവ വഡ്ഢതി, ന ച കോചി ആനിസംസോ’’തി വുത്തം ആദീനവം.

സേസാനിപി ന വഡ്ഢേതബ്ബാനീതി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം ഉപപത്തിതോ വിവരിതും ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. പിചുപിണ്ഡാദിവസേന ഉപട്ഠഹന്തമ്പി നിമിത്തം വാതസങ്ഘാതസന്നിസ്സയന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘വാതരാസിയേവ വഡ്ഢതീ’’തി. ഓകാസേന പരിച്ഛിന്നന്തി നാസികഗ്ഗമുഖനിമിത്താദിഓകാസേന സപരിച്ഛേദം. വായോകസിണവഡ്ഢനേ വിയ ന ഏത്ഥ കോചി ഗുണോ, കേവലം വാതവഡ്ഢനമേവാതി ആഹ ‘‘സാദീനവത്താ’’തി. തേസന്തി ബ്രഹ്മവിഹാരാനം. നിമിത്തന്തി ആരമ്മണം. ന ച തേന അത്ഥോ അത്ഥീതി തേന സത്തരാസിവഡ്ഢനേന പഥവീകസിണാദിവഡ്ഢനേ വിയ കിഞ്ചി പയോജനം നത്ഥി. പരിഗ്ഗഹവസേനാതി അപരിഗ്ഗഹിതസ്സ ഭാവനാവിസയസ്സ പരിഗ്ഗഹവസേന, ന നിമിത്തവഡ്ഢനവസേന. തേനാഹ ‘‘ഏകാവാസദ്വിആവാസാദിനാ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനായം. യദയന്തി യം പടിഭാഗനിമിത്തം അയം യോഗീ. സീമാസമ്ഭേദേനേവ ഹേത്ഥ ഉപചാരജ്ഝാനുപ്പത്തി, ന നിമിത്തുപ്പത്തിയാ. യദി ഏവം കഥം പരിത്താദിആരമ്മണതാ ഝാനസ്സാതി ആഹ ‘‘പരിത്തഅപ്പമാണാരമ്മണതാപേത്ഥ പരിഗ്ഗഹവസേനാ’’തി, കതിപയേ സത്തേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ പവത്താ മേത്താദയോ പരിത്താരമ്മണാ, ബഹുകേ അപ്പമാണാരമ്മണാതി അത്ഥോ. ആകാസം കസിണുഗ്ഘാടിമത്താ ന വഡ്ഢേതബ്ബന്തി യോജനാ. വക്ഖതി വാ യം തേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. പരികപ്പജമേവ ആരമ്മണം വഡ്ഢേതും സക്കാ, ന ഇതരന്തി ആഹ ‘‘ന ഹി സക്കാ സഭാവധമ്മം വഡ്ഢേതു’’ന്തി. ആരുപ്പാനം പരിത്തഅപ്പമാണാരമ്മണതാ പരിത്തകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ, വിപുലകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ ച പവത്തിയാ വേദിതബ്ബാ. സേസാനി ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീനി ദസ കമ്മട്ഠാനാനി. അനിമിത്തത്താതി പടിഭാഗനിമിത്താഭാവാ.

പടിഭാഗനിമിത്താരമ്മണാനീതി പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതാനി ആരമ്മണാനി. സേസാനി അട്ഠാരസ. സേസാനി ഛാതി ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ആകാസാനഞ്ചായതനം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഇമാനി സേസാനി ഛ. വിസ്സന്ദമാനപുബ്ബതായ വിപുബ്ബകം. പഗ്ഘരമാനലോഹിതതായ ലോഹിതകം. കിമീനം പചലനേന പുളുവകം, ചലിതാരമ്മണം വുത്തം. വാതപാനവിവരാദീഹി അന്തോപവിട്ഠസ്സ സൂരിയാലോകാദികസ്സ ചലനാകാരോ പഞ്ഞായതീതി ഓഭാസമണ്ഡലാരമ്മണമ്പി ചലിതാരമ്മണം വുത്തം. പുബ്ബഭാഗേതി പടിഭാഗനിമിത്തപ്പവത്തിയാ പുബ്ബഭാഗേ. സന്നിസിന്നമേവാതി സന്തം നിച്ചലമേവ.

ദേവേസൂതി കാമാവചരദേവേസു, തത്ഥ അസുഭാനം പടികൂലസ്സ ച ആഹാരസ്സ അഭാവതോ. അസ്സാസപസ്സാസാനം ബ്രഹ്മലോകേ അഭാവതോ ‘‘ആനാപാനസ്സതി ചാ’’തി വുത്തം.

ദിട്ഠേനാതി ദിട്ഠേന വത്ഥുനാ കാരണഭൂതേന. ഗഹേതബ്ബാനീതി ഉഗ്ഗഹേതബ്ബാനി, ഉപ്പാദേതബ്ബഉഗ്ഗഹനിമിത്താനീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗേ’’തിആദി. തസ്സാതി കായഗതാസതിയാ. ഉച്ഛുസസ്സാദീനം പത്തേസു പചലമാനവണ്ണഗ്ഗഹണമുഖേന വാ തസ്സ ഗഹേതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘വായോകസിണം ദിട്ഠഫുട്ഠേനാ’’തി. ന ആദികമ്മികേന ഗഹേതബ്ബാനീതി ആദികമ്മികേന ന ഗഹേതബ്ബാനി, ഭാവനാരമ്ഭവസേന ന പട്ഠപേതബ്ബാനി, ഹേട്ഠിമേ തയോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ, കസിണേസു രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനഞ്ച അനധിഗന്ത്വാ സമ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ.

ഇമേസു പന കമ്മട്ഠാനേസൂതി ഏത്ഥ കമ്മട്ഠാനഗ്ഗഹണേന യഥാരഹം ആരമ്മണാനം, ഝാനാനഞ്ച ഗഹണം വേദിതബ്ബം. സുഖവിഹാരസ്സാതി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസ്സ.

‘‘ഏകാദസ കമ്മട്ഠാനാനി അനുകൂലാനീ’’തി ഉജുവിപച്ചനീകവസേന ചേതം വുത്തം. ഏവം സേസേസുപി. വക്ഖതി ഹി ‘‘സബ്ബഞ്ചേത’’ന്തിആദി. അനുകൂലാനി രാഗവിക്ഖമ്ഭനസ്സ ഉപായഭാവതോ. അട്ഠ അനുകൂലാനീതി യോജനാ. ഏവം സേസേസു. ഏകന്തി ഇദം അനുസ്സതിഅപേക്ഖം അനുസ്സതീസു ഏകന്തി, ന മോഹചരിതവിതക്കചരിതാപേക്ഖം തേസം അഞ്ഞസ്സാപി അനുകൂലസ്സ അലബ്ഭനതോ. ‘‘സദ്ധാചരിതസ്സ പുരിമാ ഛ അനുസ്സതിയോ’’തി ഇദം അതിസപ്പായവസേന വുത്തം. ഇമസ്സേവ ഉജുവിപച്ചനീകം ഇമസ്സ അതിസപ്പായന്തി ഗഹേതബ്ബസ്സ വിസേസസ്സ അഭാവതോ സബ്ബചരിതാനം അനുകൂലാനി. പരിത്തന്തി സരാവമത്തം, അപ്പമാണന്തി തതോ അധികപമാണം. പരിത്തം വാ സുപ്പസരാവമത്തം, അപ്പമാണം അധികപമാണം ഖലമണ്ഡലാദികസിണഭാവേന പരിഗ്ഗഹിതം.

ചത്താരോ ധമ്മാതി ചത്താരോ മനസികരണീയാ ധമ്മാ. ഉത്തരീതി സീലസമ്പദാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായധമ്മസ്സവനം, വീരിയം; പഞ്ഞാതി ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാനതോ ഉപരി. അസുഭാതി അസുഭഭാവനാ ഏകാദസസു അസുഭകമ്മട്ഠാനേസു ഭാവനാനുയോഗാ. മേത്താതി അനോധിസോ, ഓധിസോ വാ പവത്താ മേത്താഭാവനാ. ആനാപാനസ്സതീതി സോളസവത്ഥുകാ ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാ. വിതക്കുപച്ഛേദായാതി മിച്ഛാവിതക്കാനം ഉപച്ഛിന്ദനത്ഥായ. അനിച്ചസഞ്ഞാതി ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി (അ. നി. ൩.൧൩൭; ധ. പ. ൨൭൭; മഹാനി. ൨൭) ഏവം പവത്താ അനിച്ചാനുപസ്സനാ. അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായാതി ‘‘അസ്മീ’’തി ഉപ്പജ്ജനകസ്സ നവവിധസ്സാപി മാനസ്സ സമുച്ഛിന്ദനായ. ഏത്ഥ ഹി ഏകസ്സേവ ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ വുത്താ, ന ഏകസ്സ ചതുചരിയതായ. തേന വിഞ്ഞായതി ‘‘സബ്ബാനിപി കമ്മട്ഠാനാനി സബ്ബാകുസലവിക്ഖമ്ഭനാനി സബ്ബകുസലപരിബ്രൂഹനാനീ’’തി.

ഏകസ്സേവ സത്ത കമ്മട്ഠാനാനി വുത്താനി, ന ചായസ്മാ രാഹുലോ സബ്ബചരിതോതി അധിപ്പായോ. വചനമത്തേതി ‘‘അസുകകമ്മട്ഠാനം അസുകചരിതസ്സ അനുകൂല’’ന്തി ഏവം വുത്തവചനമത്തേ. അധിപ്പായോതി തഥാവചനസ്സ അധിപ്പായോ. സോ പന ‘‘സബ്ബഞ്ചേത’’ന്തിആദിനാ വിഭാവിതോ ഏവ.

൪൮. ‘‘പിയോ ഗരൂ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൩൭) വുത്തപ്പകാരം കല്യാണമിത്തം. ‘‘അത്തനോ പത്തചീവരം സയമേവ ഗഹേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന ഉപസങ്കമിത്വാ. സോമനസ്സമേവ ഉപ്പജ്ജതി ‘‘ഏവം ബഹുപരിസ്സയോയം അത്തഭാവോ ഠാനേയേവ മയാ നിയ്യാതിതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി.

അതജ്ജനീയോതി ന തജ്ജേതബ്ബോ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. സ്വായം അതജ്ജനീയഭാവോ ദോവചസ്സതായ വാ സിയാ, ആചരിയേ അനിവിട്ഠപേമതായ വാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘ദുബ്ബചോ വാ’’തിആദി വുത്തം. യോ ഹി ആചരിയേന തജ്ജിയമാനോ കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, യോ വാ ‘‘കിമസ്സ സന്തികേ വാസേനാ’’തി പക്കമതി, അയം ദുവിധോപി അതജ്ജനീയോ. ധമ്മേനാതി ഓവാദാനുസാസനിധമ്മേന. ഗൂള്ഹം ഗന്ഥന്തി കമ്മട്ഠാനഗന്ഥം, സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിസഹിതം ഗമ്ഭീരം സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്തഞ്ച.

തുമ്ഹാകമത്ഥായാതി വുത്തേതി ‘‘സതപോരിസേ പപാതേ പതനേന തുമ്ഹാകം കോചി അത്ഥോ ഹോതീ’’തി കേനചി വുത്തേ. ഘംസേന്തോതി ‘‘മനുസ്സകക്കേന തുമ്ഹാകം കോചി അത്ഥോ’’തി വുത്തേ ഘംസേന്തോ നിരവസേസം അത്തഭാവം ഖേപേതും ഉസ്സഹേയ്യം. ‘‘മമ അസ്സാസപസ്സാസനിരുന്ധനേന തുമ്ഹാകം കോചി രോഗവൂപസമാദികോ അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി കേനചി വുത്തേ. തീഹിപി ഭിക്ഖൂഹി ആചരിയേ ഭത്തിപവേദനമുഖേന വീരിയാരമ്ഭോ ഏവ പവേദിതോ.

൪൯. അഞ്ഞത്ഥ പവത്തിത്വാപി ചിത്തം ആഗമ്മ യത്ഥ സേതി, സോ തസ്സ ആസയോ ‘‘മിഗാസയോ’’ വിയ, ആസയോ ഏവ അജ്ഝാസയോ. സോ ദുവിധോ വിപന്നോ, സമ്പന്നോതി. തത്ഥ വിപന്നോ സസ്സതാദിമിച്ഛാഭിനിവേസനിസ്സിതോ. സമ്പന്നോ ദുവിധോ വട്ടനിസ്സിതോ, വിവട്ടനിസ്സിതോതി. തേസു വിവട്ടനിസ്സിതോ അജ്ഝാസയോ ‘‘സമ്പന്നജ്ഝാസയേനാ’’തി ഇധാധിപ്പേതോ. ഇദാനി നം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘അലോഭാദീനം വസേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഛഹാകാരേഹീതി അലുബ്ഭനാദീഹി ഛഹി ആകാരേഹി. സമ്പന്നജ്ഝാസയേനാതി പുബ്ബഭാഗിയാനം സീലസമ്പദാദീനം സാധനവസേന, ലോകുത്തരാനം ഉപനിസ്സയഭാവേന ച സമ്പന്നോ അജ്ഝാസയോ ഏതസ്സാതി സമ്പന്നജ്ഝാസയോ, തേന. അലോഭാദയോ ഹി അനേകദോസവിധമനതോ, അനേകഗുണാവഹതോ ച സത്താനം ബഹുകാരാ വിസേസതോ യോഗിനോ. തഥാ ഹി അലോഭാദയോ മച്ഛേരമലാദീനം പടിപക്ഖഭാവേന പവത്തന്തി. വുത്തം ഹേതം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ മൂലരാസീവണ്ണനാ) –

‘‘അലോഭോ മച്ഛേരമലസ്സ പടിപക്ഖോ, അദോസോ ദുസ്സീല്യമലസ്സ, അമോഹോ കുസലേസു ധമ്മേസു അഭാവനായ. അലോഭോ ചേത്ഥ ദാനഹേതു, അദോസോ സീലഹേതു, അമോഹോ ഭാവനാഹേതു. തേസു ച അലോഭേന അനധികം ഗണ്ഹാതി ലുദ്ധസ്സ അധികഗ്ഗഹണതോ, അദോസേന അനൂനം ദുട്ഠസ്സ ഊനഗ്ഗഹണതോ, അമോഹേന അവിപരീതം മൂള്ഹസ്സ വിപരീതഗ്ഗഹണതോ.

‘‘അലോഭേന ചേത്ഥ വിജ്ജമാനം ദോസം ദോസതോ ധാരേന്തോ ദോസേ പവത്തതി, ലുദ്ധോ ഹി ദോസം പടിച്ഛാദേതി. അദോസേന വിജ്ജമാനം ഗുണം ഗുണതോ ധാരേന്തോ ഗുണേ പവത്തതി, ദുട്ഠോ ഹി ഗുണം മക്ഖേതി. അമോഹേന യാഥാവസഭാവം യാഥാവസഭാവതോ ധാരേന്തോ യാഥാവസഭാവേ പവത്തതി, മൂള്ഹോ ഹി തച്ഛം ‘അതച്ഛ’ന്തി, അതച്ഛഞ്ച ‘തച്ഛ’ന്തി ഗണ്ഹാതി. അലോഭേന ച പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖം ന ഹോതി ലുദ്ധസ്സ പിയസബ്ഭാവതോ, പിയവിപ്പയോഗാസഹനതോ ച, അദോസേന അപ്പിയസമ്പയോഗദുക്ഖം ന ഹോതി ദുട്ഠസ്സ അപ്പിയസബ്ഭാവതോ, അപ്പിയസമ്പയോഗാസഹനതോ ച, അമോഹേന ഇച്ഛിതാലാഭദുക്ഖം ന ഹോതി, അമൂള്ഹസ്സ ഹി ‘തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ഏവമാദിപച്ചവേക്ഖണസബ്ഭാവതോ.

‘‘അലോഭേന ചേത്ഥ ജാതിദുക്ഖം ന ഹോതി അലോഭസ്സ തണ്ഹാപടിപക്ഖതോ, തണ്ഹാമൂലകത്താ ച ജാതിദുക്ഖസ്സ, അദോസേന ജരാദുക്ഖം ന ഹോതി തിക്ഖദോസസ്സ ഖിപ്പം ജരാസമ്ഭവതോ, അമോഹേന മരണദുക്ഖം ന ഹോതി, സമ്മോഹമരണഞ്ഹി ദുക്ഖം, ന ച തം അമൂള്ഹസ്സ ഹോതി. അലോഭേന ച ഗഹട്ഠാനം, അമോഹേന പബ്ബജിതാനം, അദോസേന പന സബ്ബേസമ്പി സുഖസംവാസതാ ഹോതി.

‘‘വിസേസതോ ചേത്ഥ അലോഭേന പേത്തിവിസയേ ഉപപത്തി ന ഹോതി, യേഭുയ്യേന ഹി സത്താ തണ്ഹായ പേത്തിവിസയം ഉപപജ്ജന്തി, തണ്ഹായ ച പടിപക്ഖോ അലോഭോ. അദോസേന നിരയേ ഉപപത്തി ന ഹോതി, ദോസേന ഹി ചണ്ഡജാതിതായ ദോസസദിസം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി, ദോസസ്സ ച പടിപക്ഖോ അദോസോ. അമോഹേന തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തി ന ഹോതി, മോഹേന ഹി നിച്ചസമ്മൂള്ഹം തിരച്ഛാനയോനിം ഉപപജ്ജന്തി, മോഹപടിപക്ഖോ ച അമോഹോ. ഏതേസു ച അലോഭോ രാഗവസേന ഉപഗമനസ്സ അഭാവകരോ, അദോസോ ദോസവസേന അപഗമനസ്സ, അമോഹോ മോഹവസേന അമജ്ഝത്തഭാവസ്സ.

‘‘തീഹിപി ചേതേഹി യഥാപടിപാടിയാ നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ അബ്യാപാദസഞ്ഞാ അവിഹിംസാസഞ്ഞാതി ഇമാ തിസ്സോ, അസുഭസഞ്ഞാ അപ്പമാണസഞ്ഞാ ധാതുസഞ്ഞാതി ഇമാ ച തിസ്സോ സഞ്ഞായോ ഹോന്തി. അലോഭേന പന കാമസുഖല്ലികാനുയോഗഅന്തസ്സ, അദോസേന അത്തകിലമഥാനുയോഗഅന്തസ്സ പരിവജ്ജനം ഹോതി, അമോഹേന മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ പടിപജ്ജനം. തഥാ അലോഭേന അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥസ്സ പഭേദനം ഹോതി, അദോസേന ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ, അമോഹേന സേസഗന്ഥദ്വയസ്സ. പുരിമാനി ച ദ്വേ സതിപട്ഠാനാനി പുരിമാനം ദ്വിന്നം ആനുഭാവേന, പച്ഛിമാനി പച്ഛിമസ്സേവ ആനുഭാവേന ഇജ്ഝന്തി.

‘‘അലോഭോ ചേത്ഥ ആരോഗ്യസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, അലുദ്ധോ ഹി ലോഭനീയമ്പി അസപ്പായം ന സേവതി, തേന അരോഗോ ഹോതി. അദോസോ യോബ്ബനസ്സ, അദുട്ഠോ ഹി വലിതപലിതാവഹേന ദോസഗ്ഗിനാ അഡയ്ഹമാനോ ദീഘരത്തം യുവാ ഹോതി. അമോഹോ ദീഘായുകതായ, അമൂള്ഹോ ഹി ഹിതാഹിതം ഞത്വാ അഹിതം പരിവജ്ജേന്തോ, ഹിതഞ്ച പടിസേവമാനോ ദീഘായുകോ ഹോതി.

‘‘അലോഭോ ചേത്ഥ ഭോഗസമ്പത്തിയാ പച്ചയോ ചാഗേന ഭോഗപടിലാഭതോ, അദോസോ മിത്തസമ്പത്തിയാ മേത്തായ മിത്താനം പടിലാഭതോ, അപരിഹാനതോ ച, അമോഹോ അത്തസമ്പത്തിയാ, അമൂള്ഹോ ഹി അത്തനോ ഹിതമേവ കരോന്തോ അത്താനം സമ്പാദേതി. അലോഭോ ച ദിബ്ബവിഹാരസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, അദോസോ ബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ, അമോഹോ അരിയവിഹാരസ്സ.

‘‘അലോഭേന ചേത്ഥ സകപക്ഖേസു സത്തസങ്ഖാരേസു നിബ്ബുതോ ഹോതി തേസം വിനാസേന അഭിസങ്ഗഹേതുകസ്സ ദുക്ഖസ്സ അഭാവാ, അദോസേന പരപക്ഖേസു, അദുട്ഠസ്സ ഹി വേരീസുപി വേരിസഞ്ഞായ അഭാവതോ, അമോഹേന ഉദാസീനപക്ഖേസു അമൂള്ഹസ്സ സബ്ബാഭിസങ്ഗതായ അഭാവതോ.

‘‘അലോഭേന ച അനിച്ചദസ്സനം ഹോതി, ലുദ്ധോ ഹി ഉപഭോഗാസായ അനിച്ചേപി സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ന പസ്സതി. അദോസേന ദുക്ഖദസ്സനം, അദോസജ്ഝാസയോ ഹി പരിച്ചത്തആഘാതവത്ഥുപരിഗ്ഗഹോ സങ്ഖാരേയേവ ദുക്ഖതോ പസ്സതി. അമോഹേന അനത്തദസ്സനം, അമൂള്ഹോ ഹി യാഥാവഗഹണകുസലോ അപരിണായകം ഖന്ധപഞ്ചകം അപരിണായകതോ ബുജ്ഝതി. യഥാ ച ഏതേഹി അനിച്ചദസ്സനാദീനി, ഏവം ഏതേപി അനിച്ചദസ്സനാദീഹി ഹോന്തി. അനിച്ചദസ്സനേന ഹി അലോഭോ ഹോതി, ദുക്ഖദസ്സനേന അദോസോ, അനത്തദസ്സനേന അമോഹോ. കോ ഹി നാമ ‘അനിച്ചമിദ’ന്തി സമ്മാ ഞത്വാ തസ്സത്ഥായ പിഹം ഉപ്പാദേയ്യ, സങ്ഖാരേ വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി ജാനന്തോ അപരമ്പി അച്ചന്തതിഖിണം കോധദുക്ഖം ഉപ്പാദേയ്യ, അത്തസുഞ്ഞതഞ്ച ബുജ്ഝിത്വാ പുന സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി.

തേന വുത്തം ‘‘പുബ്ബഭാഗിയാനം സീലസമ്പദാദീനം സാധനവസേന ലോകുത്തരാനം, ഉപനിസ്സയഭാവേന ച സമ്പന്നോ അജ്ഝാസയോ ഏതസ്സാതി സമ്പന്നജ്ഝാസയോ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഏവം തിസ്സന്നം ബോധീനം അഞ്ഞതരം പാപുണാതീ’’തി.

ഇദാനി തേ അജ്ഝാസയേ പാളിയാവ വിഭാവേതും ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഛാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. അജ്ഝാസയാതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. ഉഭയം പന ഏകജ്ഝം കത്വാ ഛബ്ബിധാ അജ്ഝാസയാതി അത്ഥോ. ബോധിസത്താതി ബുജ്ഝനകസത്താ, ബോധിയാ വാ നിയതഭാവേന സത്താ ലഗ്ഗാ, അധിമുത്താ തന്നിന്നാ തപ്പോണാതി അത്ഥോ. ബോധിപരിപാകായ സംവത്തന്തീതി യഥാഭിനീഹാരം അത്തനാ പത്തബ്ബബോധിയാ പരിപാചനായ ഭവന്തി. അലോഭജ്ഝാസയാതി അലുബ്ഭനാകാരേന പവത്തഅജ്ഝാസയാ, ആദിതോ ‘‘കഥം നു ഖോ മയം സബ്ബത്ഥ, സബ്ബദാ ച അലുദ്ധാ ഏവ ഹേസ്സാമാ’’തി, മജ്ഝേ ച അലുബ്ഭനവസേനേവ, പച്ഛാ ച തസ്സേവ രോചനവസേന പവത്തഅജ്ഝാസയാ. ലോഭേ ദോസദസ്സാവിനോതി ലുബ്ഭനലക്ഖണേ ലോഭേ സബ്ബപ്പകാരേന ആദീനവദസ്സാവിനോ. ഇദം തസ്സ അജ്ഝാസയസ്സ ഏകദേസതോ ബ്രൂഹനാകാരദസ്സനം. ലോഭേ ഹി ആദീനവം, അലോഭേ ച ആനിസംസം പസ്സന്തസ്സ അലോഭജ്ഝാസയോ പരിവഡ്ഢതി, സ്വായം തത്ഥ ആദീനവാനിസംസദസ്സനവിധി വിഭാവിതോയേവ. സേസപദേസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – നേക്ഖമ്മന്തി ഇധ പബ്ബജ്ജാ. പവിവേകോ തദങ്ഗവിവേകോ, വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ, കായവിവേകോ, ചിത്തവിവേകോ ച. നിസ്സരണം നിബ്ബാനം. സബ്ബഭവഗതീസൂതി സബ്ബേസു ഭവേസു, സബ്ബാസു ച ഗതീസു. തദധിമുത്തതായാതി യദത്ഥം ഭാവനാനുയോഗോ, യദത്ഥാ ച പബ്ബജ്ജാ, തദധിമുത്തേന. തേനേവാഹ ‘‘സമാധാധിമുത്തേനാ’’തിആദി.

൫൦. ‘‘കിം ചരിതോസീ’’തി പുച്ഛിതോ സചേ ‘‘ന ജാനാമീ’’തി വദേയ്യ, ‘‘കേ വാ തേ ധമ്മാ ബഹുലം സമുദാചരന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ. കിം വാതി കിം അസുഭം വാ അനുസ്സതിട്ഠാനം വാ അഞ്ഞം വാ. കിം തേ മനസി കരോതോ ഫാസു ഹോതീതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗഭാവേന സുഖം ഹോതി. ചിത്തം നമതീതി പകതിയാവ അഭിരതിവസേന നമതി. ഏവമാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ഇരിയാപഥാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേപി ഹി ന സബ്ബസ്സ ഏകംസതോ ബ്യഭിചാരിനോ ഏവ. തഥാ ഹി സമുദാചാരോ പുച്ഛിതബ്ബോ വുത്തോ. ‘‘അസുകഞ്ച അസുകഞ്ച മനസികാരവിധിം കതിപയദിവസം അനുയുഞ്ജാഹീ’’തി ച വത്തബ്ബോ.

‘‘പകതിയാ ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനസ്സാ’’തി ഇദം യം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേതുകാമോ, തത്ഥ സജ്ഝായവസേന വാ മനസികാരവസേന വാ കതപരിചയം സന്ധായ വുത്തം. ഏകം ദ്വേ നിസജ്ജാനീതി ഏകം വാ ദ്വേ വാ ഉണ്ഹാസനാനി. സജ്ഝായം കാരേത്വാ അത്തനോ സമ്മുഖാവ അധീയാപേത്വാ ദാതബ്ബം, സോ ചേ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തുകാമോതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘സന്തികേ വസന്തസ്സാ’’തി. ആഗതാഗതക്ഖണേ കഥേതബ്ബം, പവത്തിം സുത്വാതി അധിപ്പായോ.

പഥവീകസിണന്തി പഥവീകസിണകമ്മട്ഠാനം. കതസ്സാതി കതസ്സ കസിണസ്സ. തം തം ആകാരന്തി ആചരിയേന കമ്മട്ഠാനേ വുച്ചമാനേ പദപദത്ഥാധിപ്പായഓപമ്മാദികം അത്തനോ ഞാണസ്സ പച്ചുപട്ഠിതം തം തം ആകാരം, യം യം നിമിത്തന്തി വുത്തം. ഉപനിബന്ധിത്വാതി ഉപനേത്വാ നിബദ്ധം വിയ കത്വാ, ഹദയേ ഠപേത്വാ അപമുസ്സന്തം കത്വാതി അത്ഥോ. ഏവം സുട്ഠു ഉപട്ഠിതസ്സതിതായ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ തത്ഥ സമ്പജാനകാരിതായ സക്കച്ചം സുണന്തേന. തന്തി തം യഥാവുത്തം സുഗ്ഗഹിതം നിസ്സായ. ഇതരസ്സാതി തഥാ അഗണ്ഹന്തസ്സ. സബ്ബാകാരേനാതി കസ്സചിപി പകാരസ്സ തത്ഥ അസേസിതത്താ വുത്തം.

കമ്മട്ഠാനഗ്ഗഹണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി തതിയപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.