൪. പഥവീകസിണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൧. ഫാസു ഹോതീതി ആവാസസപ്പായാദിലാഭേന മനസികാരഫാസുതാ ഭാവനാനുകൂലതാ ഹോതി. പരിസോധേന്തേനാതി തേസം തേസം ഗണ്ഠിട്ഠാനാനം ഛിന്ദനവസേന വിസോധേന്തേന. അകിലമന്തോയേവാതി അകിലന്തകായോ ഏവ. സതി ഹി കായകിലമഥേ സിയാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരസ്സ അന്തരായോതി അധിപ്പായോ. ഗണ്ഠിട്ഠാനന്തി അത്ഥതോ, അധിപ്പായതോ ച ദുബ്ബിനിവേധതായ ഗണ്ഠിഭൂതം ഠാനം. ഛിന്ദിത്വാതി യാഥാവതോ അത്ഥസ്സ, അധിപ്പായസ്സ ച വിഭാവനേന ഛിന്ദിത്വാ, വിഭൂതം സുപാകടം കത്വാതി അധിപ്പായോ. സുവിസുദ്ധന്തി സുട്ഠു വിസുദ്ധം, നിഗുമ്ബം നിജ്ജടന്തി അത്ഥോ.

അനനുരൂപവിഹാരവണ്ണനാ

൫൨. അഞ്ഞതരേനാതി അഞ്ഞതരേനാപി, പഗേവ അനേകേഹീതി അധിപ്പായോ. മഹന്തഭാവോ മഹത്തം. തഥാ സേസേസു. സോണ്ഡവാ സോണ്ഡീ. തഥാ പണ്ണന്തിആദീസു. ബോധിഅങ്ഗണാദീസു കാതബ്ബം ഇധ ‘‘വത്ത’’ന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘പാനീയഘടം വാ രിത്ത’’ന്തി. നിട്ഠിതായാതി പവിട്ഠപവിട്ഠാനം ദാനേന പരിക്ഖീണായ. ജിണ്ണവിഹാരേപി യത്ര ഭിക്ഖൂ ഏവം വദന്തി ‘‘ആയസ്മാ, യഥാസുഖം സമണധമ്മം കരോതു, മയം പടിജഗ്ഗിസ്സാമാ’’തി. ഏവരൂപേ വിഹാതബ്ബന്തി അയമ്പി നയോ ലബ്ഭതി, വുത്തനയത്താ പന ന വുത്തോ.

മഹാപഥവിഹാരേതി മഹാപഥസമീപേ വിഹാരേ. ഭാജനദാരുദോണികാദീനീതി രജനഭാജനാനി, രജനത്ഥായ ദാരു, ദാരുമയദോണികാ, രജനപചനട്ഠാനം, ധോവനഫലകന്തി ഏവമാദീനി. സാകഹാരികാതി സാകഹാരിനിയോ ഇത്ഥിയോ. വിസഭാഗസദ്ദോ കാമഗുണൂപസംഹിതോ ഗീതസദ്ദോതി വദന്തി, കേവലോപി ഇത്ഥിസദ്ദോ വിസഭാഗസദ്ദോ ഏവ. തത്രാതി പുപ്ഫവന്തേ വിഹാരേ. താദിസോയേവാതി ‘‘തത്ഥസ്സ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ’’തിആദിനാ യാദിസോ പണ്ണവന്തേ വിഹാരേ ഉപദ്ദവോ വുത്തോ, താദിസോയേവ. ‘‘പുപ്ഫഹാരികായോ പുപ്ഫം ഓചിനന്തിയോ’’തി പന വത്തബ്ബം. അയമിധ വിസേസോ.

പത്ഥനീയേതി തത്ഥ വസന്തേസു സമ്ഭാവനാവസേന ഉപസങ്കമനാദിനാ പത്ഥേതബ്ബേ. തേനാഹ ‘‘ലേണസമ്മതേ’’തി. ദക്ഖിണാഗിരീതി മഗധവിസയേ ദക്ഖിണാഗിരീതി വദന്തി.

വിസഭാഗാരമ്മണാനി ഇട്ഠാനി, അനിട്ഠാനി ച. അനിട്ഠാനം ഹി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഘടേഹി നിഘംസന്തിയോ’’തിആദി വുത്തം. ദബ്ബൂപകരണയോഗ്ഗാ രുക്ഖാ ദബ്ബൂപകരണരുക്ഖാ.

യോ പന വിഹാരോ. ഖലന്തി ധഞ്ഞകരണട്ഠാനം. ഗാവോ രുന്ധന്തി ‘‘സസ്സം ഖാദിംസൂ’’തി. ഉദകവാരന്തി കേദാരേസു സസ്സാനം ദാതബ്ബഉദകവാരം. അയമ്പീതി മഹാസങ്ഘഭോഗോപി വിഹാരോ. വാരിയമാനാ കമ്മട്ഠാനികേന ഭിക്ഖുനാ.

സമുദ്ദസാമുദ്ദികനദീനിസ്സിതം ഉദകപട്ടനം. മഹാനഗരാനം ആയദ്വാരഭൂതം അടവിമുഖാദിനിസ്സിതം ഥലപട്ടനം. അപ്പസന്നാ ഹോന്തി. തേനസ്സ തത്ഥ ഫാസുവിഹാരോ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. മഞ്ഞമാനാ രാജമനുസ്സാ.

സമോസരണേനാതി ഇതോ ചിതോ സഞ്ചരണേന. പപാതേതി പപാതസീസേ ഠത്വാ ഗായി ‘‘ഗീതസദ്ദേന ഇധാഗതം പപാതേ പാതേത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി. വേഗേന ഗഹേത്വാതി വേഗേനാഗന്ത്വാ ‘‘കുഹിം യാസീ’’തി ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ.

യത്ഥാതി യസ്മിം വിഹാരേ, വിഹാരസാമന്താ വാ ന സക്കാ ഹോതി കല്യാണമിത്തം ലദ്ധും, തത്ഥ വിഹാരേ സോ അലാഭോ മഹാദോസോതി യോജനാ.

പന്ഥനിന്തി പന്ഥേ നീതോ പവത്തിതോതി പന്ഥനീ, മഗ്ഗനിസ്സിതോ വിഹാരോ. തം പന്ഥനിം. സോണ്ഡിന്തി സോണ്ഡിസഹിതോ വിഹാരോ സോണ്ഡീ, തം സോണ്ഡിം. തഥാ പണ്ണന്തിആദീസു. നഗരനിസ്സിതം നഗരന്തി വുത്തം ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘ഭീമസേനോ ഭീമോ’’തി. ദാരുനാതി ദാരുനിസ്സിതേന സഹ. വിസഭാഗേനാതി യോ വിസഭാഗേഹി വുസീയതി, വിസഭാഗാനം വാ നിവാസോ, സോ വിഹാരോ വിസഭാഗോ. തേന വിസഭാഗേന സദ്ധിം. പച്ചന്തനിസ്സിതഞ്ച സീമാനിസ്സിതഞ്ച അസപ്പായഞ്ച പച്ചന്തസീമാസപ്പായം. യത്ഥ മിത്തോ ന ലബ്ഭതി, തമ്പീതി സബ്ബത്ഥ ഠാന-സദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ. ഇതി വിഞ്ഞായാതി ‘‘ഭാവനായ അനനുരൂപാനീ’’തി ഏവം വിജാനിത്വാ.

അനുരൂപവിഹാരവണ്ണനാ

൫൩. അയം അനുരൂപോ നാമാതി അയം വിഹാരോ ഭാവനായ അനുരൂപോ നാമ. നാതിദൂരന്തി ഗോചരട്ഠാനതോ അഡ്ഢഗാവുതതോ ഓരഭാഗതായ ന അതിദൂരം. നാച്ചാസന്നന്തി പച്ഛിമേന പമാണേന ഗോചരട്ഠാനതോ പഞ്ചധനുസതികതായ ന അതിആസന്നം. തായ ച പന നാതിദൂരനാച്ചാസന്നതായ, ഗോചരട്ഠാനം പരിസ്സയാദിരഹിതമഗ്ഗതായ ച ഗമനസ്സ ച ആഗമനസ്സ ച യുത്തരൂപത്താ ഗമനാഗമനസമ്പന്നം. ദിവസഭാഗേ മഹാജനസംകിണ്ണതാഭാവേന ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം. അഭാവത്ഥോ ഹി അയം അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൩൬) വിയ. രത്തിയം ജനാലാപസദ്ദാഭാവേന രത്തിം അപ്പസദ്ദം. സബ്ബദാപി ജനസന്നിപാതനിഗ്ഘോസാഭാവേന അപ്പനിഗ്ഘോസം. അപ്പകസിരേനാതി അകസിരേന സുഖേനേവ. സീലാദിഗുണാനം ഥിരഭാവപ്പത്തിയാ ഥേരാ. സുത്തഗേയ്യാദി ബഹു സുതം ഏതേസന്തി ബഹുസ്സുതാ. വാചുഗ്ഗതകരണേന, സമ്മദേവ ഗരൂനം സന്തികേ ആഗമിതഭാവേന ച ആഗതോ പരിയത്തിധമ്മസങ്ഖാതോ ആഗമോ ഏതേസന്തി ആഗതാഗമാ. സുത്താഭിധമ്മസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മസ്സ ധാരണേന ധമ്മധരാ. വിനയസ്സ ധാരണേന വിനയധരാ. തേസംയേവ ധമ്മവിനയാനം മാതികായ ധാരണേന മാതികാധരാ. തത്ഥ തത്ഥ ധമ്മപരിപുച്ഛായ പരിപുച്ഛതി. അത്ഥപരിപുച്ഛായ പരിപഞ്ഹതി വീമംസതി വിചാരേതി. ഇദം, ഭന്തേ, കഥം ഇമസ്സ കോ അത്ഥോതി പരിപുച്ഛനപരിപഞ്ഹാകാരദസ്സനം. അവിവടഞ്ചേവ പാളിയാ അത്ഥം പദേസന്തരപാളിദസ്സനേന ആഗമതോ വിവരന്തി. അനുത്താനീകതഞ്ച യുത്തിവിഭാവനേന ഉത്താനീകരോന്തി. കങ്ഖട്ഠാനിയേസു ധമ്മേസു സംസയുപ്പത്തിയാ ഹേതുതായ ഗണ്ഠിട്ഠാനഭൂതേസു പാളിപദേസേസു യാഥാവതോ വിനിച്ഛയദാനേന കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘നാതിദൂരം, നാച്ചാസന്നം, ഗമനാഗമനസമ്പന്ന’’ന്തി ഏകം അങ്ഗം, ‘‘ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം, രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസ’’ന്തി ഏകം, ‘‘അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സ’’ന്തി ഏകം, ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ…പേ… പരിക്ഖാരാ’’തി ഏകം, ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ…പേ… കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തീ’’തി ഏകം. ഏവം പഞ്ച അങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഖുദ്ദകപലിബോധവണ്ണനാ

൫൪. ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദേ പയോജനം പരതോ ആഗമിസ്സതി. അഗ്ഗളഅനുവാതപരിഭണ്ഡദാനാദിനാ ദള്ഹീകമ്മം വാ. തന്തച്ഛേദാദീസു തുന്നകമ്മം വാ കാതബ്ബം.

ഭാവനാവിധാനവണ്ണനാ

൫൫. സബ്ബകമ്മട്ഠാനവസേനാതി അനുക്കമേന നിദ്ദിസിയമാനസ്സ ചത്താലീസവിധസ്സ സബ്ബസ്സ കമ്മട്ഠാനസ്സ വസേന. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തേനാതി പിണ്ഡപാതപരിഭോഗതോ പടിനിവത്തേന, പിണ്ഡപാതഭുത്താവിനാ ഓനീതപത്തപാണിനാതി അത്ഥോ. ഭത്തസമ്മദം പടിവിനോദേത്വാതി ഭോജനനിമിത്തം പരിസ്സമം വിനോദേത്വാ. ആഹാരേ ഹി ആസയം പവിട്ഠമത്തേ തസ്സ ആഗന്തുകതായ യേഭുയ്യേന സിയാ സരീരസ്സ കോചി പരിസ്സമോ, തം വൂപസമേത്വാ. തസ്മിം ഹി അവൂപസന്തേ സരീരഖേദേന ചിത്തം ഏകഗ്ഗതം ന ലഭേയ്യാതി. പവിവിത്തേതി ജനവിവിത്തേ. സുഖനിസിന്നേനാതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ നിസജ്ജായ സുഖനിസിന്നേന. വുത്തഞ്ഹേതന്തി യം ‘‘കതായ വാ’’തിആദിനാ പഥവിയാ നിമിത്തഗ്ഗഹണം ഇധ വുച്ചതി, വുത്തം ഹേതം പോരാണട്ഠകഥായം.

ഇദാനി തം അട്ഠകഥാപാളിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഥവീകസിണം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – പഥവീകസിണം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോതി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തഭാവേന പഥവീകസിണം ഗണ്ഹന്തോ ആദിയന്തോ, ഉഗ്ഗഹനിമിത്തഭൂതം പഥവീകസിണം ഉപ്പാദേന്തോതി അത്ഥോ. ഉപ്പാദനഞ്ചേത്ഥ തഥാനിമിത്തസ്സ ഉപട്ഠാപനം ദട്ഠബ്ബം. പഥവിയന്തി വക്ഖമാനവിസേസേ പഥവീമണ്ഡലേ. നിമിത്തം ഗണ്ഹാതീതി തത്ഥ ചക്ഖുനാ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തം വിയ ഭാവനാഞാണേന വക്ഖമാനവിസേസം പഥവീനിമിത്തം ഗണ്ഹാതി. ‘‘പഥവിയ’’ന്തി വത്വാപി മണ്ഡലാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ. കതേതി വക്ഖമാനവിധിനാ അഭിസങ്ഖതേതി അത്ഥോ. വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ. അകതേതി പാകതികേ ഖലമണ്ഡലാദികേ പഥവീമണ്ഡലേ. സാന്തകേതി സഅന്തകേ ഏവ, സപരിച്ഛേദേ ഏവാതി അത്ഥോ. സാവധാരണഞ്ഹേതം വചനം. തഥാ ഹി തേന നിവത്തിതം ദസ്സേതും ‘‘നോ അനന്തകേ’’തി വുത്തം. സകോടിയേതിആദീനിപി തസ്സേവ വേവചനാനി. സുപ്പമത്തേ വാതിആദീസു സുപ്പസരാവാനി സമപ്പമാണാനി ഇച്ഛിതാനി. കേചി പന വദന്തി ‘‘സരാവമത്തം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം ഹോതി, സുപ്പമത്തം തതോ അധികപ്പമാണന്തി. കിത്തിമം കസിണമണ്ഡലം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന സരാവമത്തം, ഉപരിമപരിച്ഛേദേന സുപ്പമത്തം, ന തതോ അധോ, ഉദ്ധം വാതി പരിത്തപ്പമാണഭേദസങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ’തി വുത്ത’’ന്തി. യഥാഉപട്ഠിതേ ആരമ്മണേ ഏകങ്ഗുലമത്തമ്പി വഡ്ഢിതം അപ്പമാണമേവാതി വുത്തോവായമത്ഥോ. കേചി പന ‘‘ഛത്തമത്തമ്പി കസിണമണ്ഡലം കാതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി.

സോ തം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം കരോതീതി സോ യോഗാവചരോ തം പഥവീമണ്ഡലം സുഗ്ഗഹിതം നിമിത്തം കരോതി. യദാ ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേത്വാ തത്ഥ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ നിമ്മീലേത്വാ ആവജ്ജേന്തസ്സ ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകിതക്ഖണേ വിയ ഉപട്ഠാതി, തദാ സുഗ്ഗഹിതം കരോതി നാമ. അഥേത്ഥ സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ അബഹിഗതേന മാനസേന പുനപ്പുനം സല്ലക്ഖേന്തോ സൂപധാരിതം ഉപധാരേതി നാമ. ഏവം ഉപധാരിതം പന നം പുനപ്പുനം ആവജ്ജേന്തോ മനസി കരോന്തോ തമേവാരബ്ഭ ആസേവനം ഭാവനം ബഹുലം പവത്തേന്തോ സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി നാമ. തസ്മിം ആരമ്മണേതി ഏവം സുഗ്ഗഹിതകരണാദിനാ സമ്മദേവ ഉപട്ഠിതേ തസ്മിം പഥവീകസിണസഞ്ഞിതേ ആരമ്മണേ. ചിത്തം ഉപനിബന്ധതീതി അത്തനോ ചിത്തം ഉപചാരജ്ഝാനം ഉപനേത്വാ നിബന്ധതി അഞ്ഞാരമ്മണതോ വിനിവത്തം കരോതി. അദ്ധാ ഇമായാതിആദി ആനിസംസദസ്സാവിതാദസ്സനം.

ഇദാനി യഥാദസ്സിതസ്സ അട്ഠകഥാപാഠസ്സ അത്ഥപ്പകാസനേന സദ്ധിം ഭാവനാവിധിം വിഭാവേതുകാമോ അകതേ താവ നിമിത്തഗ്ഗഹണം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യേന അതീതഭവേപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം അട്ഠകഥാപാഠേ. ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനീതി ചതുക്കപഞ്ചകനയവസേന വദതി. പുഞ്ഞവതോതി ഭാവനാമയപുഞ്ഞവതോ. ഉപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സാതി താദിസേനേവ ഉപനിസ്സയേന സമന്നാഗതസ്സ. ഖലമണ്ഡലേതി മണ്ഡലാകാരേ ധഞ്ഞകരണട്ഠാനേ. തംഠാനപ്പമാണമേവാതി ഓലോകിതട്ഠാനപ്പമാണമേവ.

അവിരാധേത്വാതി അവിരജ്ഝിത്വാ വുത്തവിധിനാ ഏവ. നീലപീതലോഹിതഓദാതസമ്ഭേദവസേനാതി നീലാദിവണ്ണാഹി മത്തികാഹി പച്ചേകം, ഏകജ്ഝഞ്ച സംസഗ്ഗവസേന. ഗങ്ഗാവഹേതി ഗങ്ഗാസോതേ. സീഹളദീപേ കിര രാവണഗങ്ഗാ നാമ നദീ, തസ്സാ സോതേന ഛിന്നതടട്ഠാനേ മത്തികാ അരുണവണ്ണാ. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഗങ്ഗാവഹേ മത്തികാസദിസായ അരുണവണ്ണായാ’’തി. അരുണവണ്ണായ അരുണനിഭായ, അരുണപ്പഭാവണ്ണായാതി അത്ഥോ.

ഏവം കസിണദോസേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കസിണകരണാദികേ സേസാകാരേ ദസ്സേതും ‘‘തഞ്ച ഖോ’’തിആദി വുത്തം. സംഹാരിമന്തി സംഹരിതബ്ബം ഗഹേത്വാ ചരണയോഗ്ഗം. തത്രട്ഠകന്തി യത്ര കതം, തത്ഥേവ തിട്ഠനകം. വുത്തപ്പമാണന്തി ‘‘സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ’’തി വുത്തപ്പമാണം. വട്ടന്തി മണ്ഡലസണ്ഠാനം. പരികമ്മകാലേതി നിമിത്തുഗ്ഗഹണായ ഭാവനാകാലേ. ഏതദേവാതി യം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലവിത്ഥാരം, ഏതദേവ പമാണം സന്ധായ ‘‘സുപ്പമത്തം വാ സരാവമത്തം വാ’’തി വുത്തം. സുപ്പം ഹി നാതിമഹന്തം, സരാവഞ്ച മഹന്തം ചാടിപിധാനപ്പഹോനകന്തി സമപ്പമാണം ഹോതി.

൫൬. തസ്മാതി പരിച്ഛേദത്ഥായ വുത്തത്താ. ഏവം വുത്തപമാണം പരിച്ഛേദന്തി യഥാവുത്തപ്പമാണം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലവിത്ഥാരം പരിച്ഛേദം കത്വാ, ഏവം വുത്തപ്പമാണം വാ കസിണമണ്ഡലം വിസഭാഗവണ്ണേന പരിച്ഛേദം കത്വാ. രുക്ഖപാണികാതി കുചന്ദനാദിരുക്ഖപാണികാ അരുണവണ്ണസ്സ വിസഭാഗവണ്ണം സമുട്ഠപേതി. തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാതി വുത്തം. പകതിരുക്ഖപാണികാ പന പാസാണപാണികാഗതികാവ. നിന്നുന്നതട്ഠാനാഭാവേന ഭേരീതലസദിസം കത്വാ. തതോ ദൂരതരേതിആദി യഥാവുത്തതോ പദേസതോ, പീഠതോ ച അഞ്ഞസ്മിം ആദീനവദസ്സനം. കസിണദോസാതി ഹത്ഥപാണിപദാദയോ ഇധ കസിണദോസാ.

വുത്തനയേനേവാതി ‘‘അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥന്തരേ പദേസേ, വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലപാദകേ പീഠേ’’തി ച വുത്തവിധിനാവ. കാമേസു ആദീനവന്തി ‘‘കാമാ നാമേതേ അട്ഠികങ്കലൂപമാ നിരസ്സാദട്ഠേന, തിണുക്കൂപമാ അനുദഹനട്ഠേന, അങ്ഗാരകാസൂപമാ മഹാഭിതാപട്ഠേന, സുപിനകൂപമാ ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന, യാചിതകൂപമാ താവകാലികട്ഠേന, രുക്ഖഫലൂപമാ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗപലിഭഞ്ജനട്ഠേന, അസിസൂനൂപമാ അധികുട്ടനട്ഠേന, സത്തിസൂലൂപമാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന, സപ്പസിരൂപമാ സപടിഭയട്ഠേനാ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൪൧൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൩൪) ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൪൧൭; മ. നി. ൧.൨൩൪; ൨.൪൨) ‘‘കാമസുഖഞ്ച നാമേതം ബഹുപരിസ്സയം, സാസങ്കം, സഭയം, സംകിലിട്ഠം, മീള്ഹപരിഭോഗസദിസം, ഹീനം, ഗമ്മം, പോഥുജ്ജനികം, അനരിയം, അനത്ഥസംഹിത’’ന്തിആദിനാ ച അനേകാകാരവോകാരം വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു ആദീനവം ദോസം പച്ചവേക്ഖിത്വാ. കാമനിസ്സരണേതി കാമാനം നിസ്സരണഭൂതേ, തേഹി വാ നിസ്സടേ. അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ പാദകഭാവേന സബ്ബദുക്ഖസമതിക്കമസ്സ ഉപായഭൂതേ. നേക്ഖമ്മേതി ഝാനേ. ജാതാഭിലാസേന സഞ്ജാതച്ഛന്ദേന. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത ഭഗവാ അവിപരീതധമ്മദേസനത്താ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ ഏകന്തനിയ്യാനികത്താ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജനതോ’’തി ഏവം ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണാനുസ്സരണേന രതനത്തയവിസയം പീതിപാമോജ്ജം ജനയിത്വാ. നേക്ഖമ്മം പടിപജ്ജതി ഏതായാതി നേക്ഖമ്മപടിപദാ, സഉപചാരസ്സ ഝാനസ്സ, വിപസ്സനായ, മഗ്ഗസ്സ, നിബ്ബാനസ്സ ച അധിഗമകാരണന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേ പന പഠമജ്ഝാനമേവ നേക്ഖമ്മന്തി വുത്തത്താ വുത്താവസേസാ സബ്ബേപി നേക്ഖമ്മധമ്മാ. യഥാഹ –

‘‘പബ്ബജ്ജാ പഠമം ഝാനം, നിബ്ബാനം ച വിപസ്സനാ;

സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ, ‘നേക്ഖമ്മ’ന്തി പവുച്ചരേ’’തി. (ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൦൯);

പവിവേകസുഖരസസ്സാതി ചിത്തവിവേകാദിവിവേകജസ്സ സുഖരസസ്സ. ഏവമേതേഹി പഞ്ചഹി പദേഹി ‘‘ആനിസംസദസ്സാവീ’’തിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം. സമേന ആകാരേനാതി അതിഉമ്മീലനഅതിമന്ദാലോചനാനി വജ്ജേത്വാ നാതിഉമ്മീലനനാതിമന്ദാലോചനസങ്ഖാതേന സമേന ആലോചനാകാരേന. നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തേനാതി പഥവീകസിണേ ചക്ഖുനാ ഗഹിതനിമിത്തം മനസാ ഗണ്ഹന്തേന. ഭാവേതബ്ബന്തി തഥാപവത്തം നിമിത്തഗ്ഗഹണം വഡ്ഢേതബ്ബം ആസേവിതബ്ബം ബഹുലീകാതബ്ബം.

ചക്ഖു കിലമതി അതിസുഖുമം, അതിഭാസുരഞ്ച രൂപഗതം ഉപനിജ്ഝായതോ വിയ. അതിവിഭൂതം ഹോതി അത്തനോ സഭാവാവിഭാവതോ. തഥാ ച വണ്ണതോ വാ ലക്ഖണതോ വാ ഉപതിട്ഠേയ്യ. തേന വുത്തം ‘‘തേനസ്സ നിമിത്തം നുപ്പജ്ജതീ’’തി. അവിഭൂതം ഹോതി ഗജനിമ്മീലനേന പേക്ഖന്തസ്സ രൂപഗതം വിയ. ചിത്തഞ്ച ലീനം ഹോതി ദസ്സനേ മന്ദബ്യാപാരതായ കോസജ്ജപാതതോ. തേനാഹ ‘‘ഏവമ്പി നിമിത്തം നുപ്പജ്ജതീ’’തി. ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തദസ്സിനാ വിയാതി യഥാ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തദസ്സീ പുരിസോ ന തത്ഥ അതിഗാള്ഹം ഉമ്മീലതി, നാപി അതിമന്ദം, ന ആദാസതലസ്സ വണ്ണം പച്ചവേക്ഖതി, നാപി ലക്ഖണം മനസി കരോതി. അഥ ഖോ സമേന ആകാരേന ഓലോകേന്തോ അത്തനോ മുഖനിമിത്തമേവ പസ്സതി, ഏവമേവ അയമ്പി പഥവീകസിണം സമേന ആകാരേന ഓലോകേന്തോ നിമിത്തഗ്ഗഹണപ്പസുതോയേവ ഹോതി, തേന വുത്തം ‘‘സമേന ആകാരേനാ’’തിആദി. ന വണ്ണോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബോതി യോ തത്ഥ പഥവീകസിണേ അരുണവണ്ണോ, സോ ന ചിന്തേതബ്ബോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പന ഗഹണം ന സക്കാ നിവാരേതും. തേനേവേത്ഥ ‘‘ന ഓലോകേതബ്ബോ’’തി അവത്വാ പച്ചവേക്ഖണഗ്ഗഹണം കതം. ന ലക്ഖണം മനസി കാതബ്ബന്തി യം തത്ഥ പഥവീധാതുയാ ഥദ്ധലക്ഖണം, തം ന മനസി കാതബ്ബം.

ദിസ്വാ ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘വണ്ണം അമുഞ്ചിത്വാ’’തി വത്വാപി വണ്ണവസേനേത്ഥ ആഭോഗോ ന കാതബ്ബോ, സോ പന വണ്ണോ നിസ്സയഗതികോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിസ്സയസവണ്ണം കത്വാ’’തി. നിസ്സയേന സമാനാകാരസന്നിസ്സിതോ സോ വണ്ണോ തായ പഥവിയാ സമാനഗതികം കത്വാ, വണ്ണേന സഹേവ ‘‘പഥവീ’’തി മനസി കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഉസ്സദവസേന പണ്ണത്തിധമ്മേതി പഥവീധാതുയാ ഉസ്സന്നഭാവേന സത്തിതോ അധികഭാവേന സസമ്ഭാരപഥവിയം ‘‘പഥവീ’’തി യോ ലോകവോഹാരോ, തസ്മിം പണ്ണത്തിധമ്മേ ചിത്തം പട്ഠപേത്വാ ‘‘പഥവീ, പഥവീ’’തി മനസി കാതബ്ബം. യദി ലോകവോഹാരേന പണ്ണത്തിമത്തേ ചിത്തം ഠപേതബ്ബം, നാമന്തരവസേനപി പഥവീ മനസി കാതബ്ബാ ഭവേയ്യാതി, ഹോതു, കോ ദോസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹീ മേദിനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യമിച്ഛതീതി യം നാമം വത്തും ഇച്ഛതി, തം വത്തബ്ബം. തഞ്ച ഖോ യദസ്സ സഞ്ഞാനുകൂലം ഹോതി യം നാമം അസ്സ യോഗിനോ പുബ്ബേ തത്ഥ ഗഹിതസഞ്ഞാവസേന അനുകൂലം പചുരതായ, പഗുണതായ വാ ആഗച്ഛതി, തം വത്തബ്ബം. വത്തബ്ബന്തി ച പഠമസമന്നാഹാരേ കസ്സചി വചീഭേദോപി ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം, ആചരിയേന വാ വത്തബ്ബതം സന്ധായ. കിം വാ ബഹുനാ, പാകടഭാവോയേവേത്ഥ പമാണന്തി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. കാലേന ഉമ്മീലേത്വാ കാലേന നിമ്മീലേത്വാതി കിഞ്ചി കാലം ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാ നിമിത്തഗ്ഗഹണവസേന പഥവീമണ്ഡലം ഓലോകേത്വാ പുന കിഞ്ചി കാലം ചക്ഖും നിമ്മീലേത്വാ ആവജ്ജിതബ്ബം. യേനാകാരേന ഓലോകേത്വാ ഗഹിതം, തേനാകാരേന പുന തം സമന്നാഹരിതബ്ബം.

൫൭. ആപാഥമാഗച്ഛതീതി മനോദ്വാരികജവനാനം ഗോചരഭാവം ഉപഗച്ഛതി. തസ്സ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തസ്സ. ന തസ്മിം ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം. കസ്മാ? യദി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേ ജാതേപി പഥവീമണ്ഡലം ഓലോകേത്വാ ഭാവേതി, പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തി ന സിയാ. സമീപട്ഠേന ച ന ഓലോകേതും ന സക്കാ. തേന വുത്തം ‘‘അത്തനോ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ’’തിആദി. നിസ്സദ്ദഭാവായ ഏകപടലികൂപാഹനാഗഹണം, പരിസ്സയവിനോദനത്ഥം കത്തരദണ്ഡഗ്ഗഹണം. സചേ നസ്സതി, അഥാനേന ഭാവേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. വക്ഖമാനേസു അസപ്പായേസു കേനചിദേവ അസപ്പായേന കാരണഭൂതേന. നിമിത്തം ആദായാതി യഥാജാതം ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഗഹേത്വാ. സമന്നാഹരിതബ്ബന്തി ആവജ്ജിതബ്ബം നിമിത്തന്തി അധിപ്പായോ, സമ്മാ വാ അനു അനു ആഹരിതബ്ബം കമ്മട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. തക്കാഹതം വിതക്കാഹതന്തി തക്കനതോ, സവിസേസം തക്കനതോ ച ‘‘തക്കോ, വിതക്കോ’’തി ച ഏവം ലദ്ധനാമേന ഭാവനാചിത്തസമ്പയുത്തേന സമ്മാസങ്കപ്പേന ആഹനനപരിയാഹനനകിച്ചേന അപരാപരം വത്തമാനേന കമ്മട്ഠാനം ആഹതം, പരിയാഹതഞ്ച കാതബ്ബം, ബലപ്പത്തവിതക്കോ മനസികാരോ ബഹുലം പവത്തേതബ്ബോതി അത്ഥോ. ഏവം കരോന്തസ്സാതി ഏവം കമ്മട്ഠാനം തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കരോന്തസ്സ. യഥാ ഭാവനാ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ആവഹതി, ഏവം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ. അനുക്കമേനാതി ഭാവനാനുക്കമേന. യദാ സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി സുവിസദാനി തിക്ഖാനി പവത്തന്തി, തദാ അസ്സദ്ധിയാദീനം ദൂരീഭാവേന സാതിസയഥാമപ്പത്തേഹി സത്തഹി ബലേഹി ലദ്ധൂപത്ഥമ്ഭാനി വിതക്കാദീനി കാമാവചരാനേവ ഝാനങ്ഗാനി ബഹൂനി ഹുത്വാ പാതുഭവന്തി. തതോ ഏവ തേസം ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാ കാമച്ഛന്ദാദയോ സദ്ധിം തദേകട്ഠേഹി പാപധമ്മേഹി വിദൂരീ ഭവന്തി, പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തിയാ സദ്ധിം തം ആരബ്ഭ ഉപചാരജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തീ’’തിആദി. തത്ഥ സന്നിസീദന്തീതി സമ്മദേവ സീദന്തി, ഉപസമന്തീതി അത്ഥോ.

ഇമസ്സാതി പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ. അങ്ഗുലിപദപാണിപദാദികോ കസിണദോസോ. ആദാസമണ്ഡലൂപമാദീഹി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തതോ പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ സുപരിസുദ്ധതം, സണ്ഹസുഖുമതഞ്ച ദസ്സേതി. തഞ്ച ഖോ പടിഭാഗനിമിത്തം നേവ വണ്ണവന്തം ന സണ്ഠാനവന്തം അപരമത്ഥസഭാവത്താ. ഈദിസന്തി വണ്ണസണ്ഠാനവന്തം. തിലക്ഖണബ്ഭാഹതന്തി ഉപ്പാദാദിലക്ഖണത്തയാനുപവിട്ഠം, അനിച്ചതാദിലക്ഖണത്തയങ്കിതം വാ. യദി ന പനേതം താദിസം വണ്ണാദിവന്തം, കഥം ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭാവോതി ആഹ ‘‘കേവലഞ്ഹീ’’തിആദി. സഞ്ഞജന്തി ഭാവനാസഞ്ഞാജനിതം, ഭാവനാസഞ്ഞായ സഞ്ജാതമത്തം. ന ഹി അസഭാവസ്സ കുതോചി സമുട്ഠാനം അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഉപട്ഠാനാകാരമത്ത’’ന്തി.

൫൮. വിക്ഖമ്ഭിതാനേവ സന്നിസിന്നാവ, ന പന തദത്ഥം ഉസ്സാഹോ കാതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഉപചാരസമാധിനാ’’തി വുത്തേ ഇതരോപി സമാധി അത്ഥീതി അത്ഥതോ ആപന്നന്തി തമ്പി ദസ്സേതും ‘‘ദുവിധോ ഹി സമാധീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ദ്വീഹാകാരേഹീതി ഝാനധമ്മാനം പടിപക്ഖദൂരീഭാവോ, ഥിരഭാവപ്പത്തി ചാതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി. ഇദാനി താനി കാരണാനി അവത്ഥാമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘ഉപചാരഭൂമിയം വാ’’തിആദി വുത്തം. ഉപചാരഭൂമിയന്തി ഉപചാരാവത്ഥായം. യദിപി തദാ ഝാനങ്ഗാനി പടുതരാനി മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താനി ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം പന പടിപക്ഖധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനേന ചിത്തം സമാധിയതി. തേനാഹ ‘‘നീവരണപ്പഹാനേന ചിത്തം സമാഹിതം ഹോതീ’’തി. പടിലാഭഭൂമിയന്തി ഝാനസ്സ അധിഗമാവത്ഥായം. തദാ ഹി അപ്പനാപത്താനം ഝാനധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ ചിത്തം സമാധിയതി. തേനാഹ ‘‘അങ്ഗപാതുഭാവേനാ’’തി. ചിത്തം സമാഹിതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

ന ഥാമജാതാനീതി ന ജാതഥാമാനി, ന ഭാവനാബലം പത്താനീതി അത്ഥോ. ചിത്തന്തി ഝാനചിത്തം. കേവലമ്പി രത്തിം കേവലമ്പി ദിവസം തിട്ഠതീതി സമാപത്തിവേലം സന്ധായാഹ. ഉപചാരഭൂമിയം നിമിത്തവഡ്ഢനം യുത്തന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘നിമിത്തം വഡ്ഢേത്വാ’’തി. ലദ്ധപരിഹാനീതി ലദ്ധഉപചാരജ്ഝാനപരിഹാനി. നിമിത്തേ അവിനസ്സന്തേ തദാരമ്മണഝാനമ്പി അപരിഹീനമേവ ഹോതി, നിമിത്തേ പന ആരക്ഖാഭാവേന വിനട്ഠേ ലദ്ധം ലദ്ധം ഝാനമ്പി വിനസ്സതി തദായത്തവുത്തിതോ. തേനാഹ ‘‘ആരക്ഖമ്ഹീ’’തിആദി.

സത്തസപ്പായവണ്ണനാ

൫൯. ‘‘ഥാവരഞ്ച ഹോതീ’’തി വത്വാ യഥാ ഥാവരം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സതി ഉപട്ഠാതി, ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി വുത്തം. യഥാലദ്ധഞ്ഹി നിമിത്തം തത്ഥ സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ ഏകഗ്ഗതം വിന്ദന്തസ്സ ഥിരം നാമ ഹോതി, സുരക്ഖിതഞ്ച. സതി-ഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ സമ്പജഞ്ഞം, സമാധിഗ്ഗഹണേന വീരിയഞ്ച സങ്ഗഹിതം ഹോതി നാനന്തരിയഭാവതോ. തത്ഥാതി തേസു ആവാസേസു. തീണി തീണീതി ഏകേകസ്മിം ആവാസേ അവുത്ഥഅവുത്ഥട്ഠാനേ വസനനിയാമേന തയോ തയോ ദിവസേ വസിത്വാ.

ഉത്തരേന വാ ദക്ഖിണേന വാതി വുത്തം ഗമനാഗമനേ സൂരിയാഭിമുഖഭാവനിവാരണത്ഥന്തി. സഹസ്സധനുപ്പമാണം ദിയഡ്ഢകോസം.

ദ്വത്തിംസ തിരച്ഛാനകഥാതി രാജകഥാദികേ (ദീ. നി. ൧.൧൭; മ. നി. ൨.൨൨൩; സം. നി. ൫.൧൦൮൦; അ. നി. ൧൦.൬൯; പാചി. ൫൦൮) സന്ധായാഹ. താ ഹി പാളിയം സരൂപതോ അനാഗതാപി അരഞ്ഞപബ്ബതനദീദീപകഥാ ഇതി-സദ്ദേന സങ്ഗഹേത്വാ സഗ്ഗമോക്ഖാനം തിരച്ഛാനഭാവതോ ‘‘ദ്വത്തിംസ തിരച്ഛാനകഥാ’’തി വുത്താ. ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതന്തി ‘‘അപ്പിച്ഛതാ, സന്തുട്ഠി, പവിവേകോ, അസംസഗ്ഗോ, വീരിയാരമ്ഭോ, സീല, സമാധി, പഞ്ഞാ, വിമുത്തി, വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി ഇമാനി അപ്പിച്ഛകഥാദീനം വത്ഥൂനി, തന്നിസ്സിതം ഭസ്സം സപ്പായം.

അതിരച്ഛാനകഥികോതി നതിരച്ഛാനകഥികോ, തിരച്ഛാനകഥാ വിധുരം ധമ്മികം കമ്മട്ഠാനപടിസംയുത്തമേവ കഥം കഥേതീതി അധിപ്പായോ. സീലാദിഗുണസമ്പന്നോതി സീലസമാധിആദിഗുണസമ്പന്നോ. യോ ഹി സമാധികമ്മട്ഠാനികോ, സമാധികമ്മട്ഠാനസ്സ വാ പാരം പത്തോ, സോ ഇമസ്സ യോഗിനോ സപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘യം നിസ്സായാ’’തിആദി. കായദള്ഹീബഹുലോതി കായസ്സ സന്തപ്പനപോസനപ്പസുതോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൦; മ. നി. ൧.൧൮൬; അ. നി. ൫.൨൦൬).

ഭോജനം യേഭുയ്യേന മധുരമ്ബിലരസവസേന സത്താനം ഉപയോഗം ഗച്ഛതി ദധിആദീസു തഥാ ദസ്സനതോ. കടുകാദിരസാ പന കേവലം അഭിസങ്ഖാരകാ ഏവാതി ആഹ ‘‘കസ്സചി മധുരം, കസ്സചി അമ്ബിലം സപ്പായം ഹോതീ’’തി.

യസ്മിം ഇരിയാപഥേ ആധാരഭൂതേ, വത്തമാനേ വാ, യസ്മിം വാ ഇരിയാപഥേ പവത്തമാനസ്സ. നിമിത്താസേവനബഹുലസ്സാതി നിമിത്തേ ആസേവനാബഹുലസ്സ പടിഭാഗനിമിത്തേ വിസയഭൂതേ ഭാവനാമനസികാരം ബഹുലം ആസേവന്തസ്സ, നിമിത്തസ്സ വാ ഗോചരാസേവനവസേന ആസേവനാബഹുലസ്സ. യേന ഹി ഭാവേന്തസ്സ ഭാവനാസേവനാ, തേന ഗോചരാസേവനാപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി.

ദസവിധഅപ്പനാകോസല്ലവണ്ണനാ

൬൦. ന ഹോതി അപ്പനാ. യേന വിധിനാ അപ്പനായം കുസലോ ഹോതി, സോ ദസവിധോ വിധി അപ്പനാകോസല്ലം, തന്നിബ്ബത്തം വാ ഞാണം. വത്ഥുവിസദകിരിയതോതി വത്ഥൂനം വിസദഭാവകരണതോ അപ്പനാകോസല്ലം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സേസേസുപി.

൬൧. ചിത്തചേതസികാനം ഹി പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ സരീരം, തപ്പടിബദ്ധാനി ചീവരാദീനി ച ഇധ ‘‘വത്ഥൂനീ’’തി അധിപ്പേതാനി. താനി യഥാ ചിത്തസ്സ സുഖാവഹാനി ഹോന്തി, തഥാ കരണം തേസം വിസദഭാവകരണം. തേന വുത്തം ‘‘അജ്ഝത്തികബാഹിരാന’’ന്തിആദി. സരീരം വാതി വാ-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, സരീരം സേദമലഗ്ഗഹിതം വാ അഞ്ഞേന വാ അവസ്സുതകിച്ചേന വിബാധിതന്തി അധിപ്പായോ. സേനാസനം വാതി വാ-സദ്ദേന പത്താദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. നനു ചായം നയോ ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദേന സങ്ഗഹിതോ, പുന കസ്മാ വുത്തോതി? സച്ചം സങ്ഗഹിതോ, സോ ച ഖോ ഭാവനായ ആരമ്ഭകാലേ. ഇധ പന ആരദ്ധകമ്മട്ഠാനസ്സ ഉപചാരജ്ഝാനേ ഠത്വാ അപ്പനാപരിവാസം വസന്തസ്സ കാലന്തരേ ജാതേ തഥാപടിപത്തി അപ്പനാകോസല്ലായ വുത്താ. അവിസദേ സതി, വിസയഭൂതേ വാ. കഥം ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ താനി വിസയോ? അന്തരന്തരാ പവത്തനകചിത്തുപ്പാദവസേനേവം വുത്തം. തേ ഹി ചിത്തുപ്പാദാ ചിത്തേകഗ്ഗതായ അപരിസുദ്ധഭാവായ സംവത്തന്തി. ചിത്തചേതസികേസു നിസ്സയാദിപച്ചയഭൂതേസു. ഞാണമ്പീതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനേ. തേന ‘‘ന കേവലം തം വത്ഥുയേവ, അഥ ഖോ തസ്മിം അപരിസുദ്ധേ ഞാണമ്പി അപരിസുദ്ധം ഹോതീ’’തി ദസ്സിതം. തംസമ്പയുത്താനം പന അപരിസുദ്ധതാ അവുത്തസിദ്ധാ, ഞാണസ്സ ച വിസും ഗഹണം അപ്പനായ ബഹുകാരത്താ. തഥാ ഹി ഝാനം ‘‘ദന്ധാഭിഞ്ഞം, ഖിപ്പാഭിഞ്ഞ’’ന്തി ഞാണമുഖേന നിദ്ദിട്ഠം. നിസ്സയനിസ്സയോപി നിസ്സയോത്വേവ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ദീപകപല്ലികവട്ടിതേലാനി നിസ്സായാ’’തി. ഞാണേ അവിസദേ വിപസ്സനാഭാവനാ വിയ സമാധിഭാവനാപി പരിദുബ്ബലാ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘അപരിസുദ്ധേന ഞാണേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കമ്മട്ഠാനന്തി സമഥകമ്മട്ഠാനം ആഹ. വുഡ്ഢിം അങ്ഗപാതുഭാവേന, വിരൂള്ഹിം ഗുണഭാവേന, വേപുല്ലം സബ്ബസോ വസിഭാവപ്പത്തിയാ വേദിതബ്ബം. വിസദേ പനാതി സുക്കപക്ഖോ, തസ്സ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൬൨. സമഭാവകരണന്തി കിച്ചതോ അനൂനാധികഭാവകരണം. യഥാപച്ചയം സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം അധിമോക്ഖകിച്ചസ്സ പടുതരഭാവേന, പഞ്ഞായ അവിസദതായ, വീരിയാദീനം ച സിഥിലതാദിനാ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഇതരാനി മന്ദാനീ’’തി. തതോതി തസ്മാ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവതോ, ഇതരേസഞ്ച മന്ദത്താ. കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദത്വാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം പഗ്ഗണ്ഹനം അനുബലപ്പദാനം പഗ്ഗഹോ, പഗ്ഗഹോവ കിച്ചം, പഗ്ഗഹകിച്ചം കാതും ന സക്കോതീതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, അനിസ്സജ്ജനം വാ ഉപട്ഠാനം, വിക്ഖേപപടിപക്ഖോ. യേന വാ സമ്പയുത്താ അവിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, സോ അവിക്ഖേപോ. രൂപഗതം വിയ ചക്ഖുനാ യേന യാഥാവതോ വിസയസഭാവം പസ്സതി, തം ദസ്സനകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി ബലവതാ സദ്ധിന്ദ്രിയേന അഭിഭൂതത്താ. സഹജാതധമ്മേസു ഹി ഇന്ദട്ഠം കാരേന്താനം സഹപവത്തമാനാനം ധമ്മാനം ഏകരസതാവസേനേവ അത്ഥസിദ്ധി, ന അഞ്ഞഥാ. തസ്മാതി വുത്തമേവത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. തന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയം. ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേനാതി യസ്സ സദ്ധേയ്യവത്ഥുനോ ഉളാരതാദിഗുണേ അധിമുച്ചനസ്സ സാതിസയപ്പവത്തിയാ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ജാതം, തസ്സ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാദിവിഭാഗതോ യാഥാവതോ വീമംസനേന. ഏവഞ്ഹി ഏവംധമ്മതാനയേന സഭാവരസതോ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനേ സവിപ്ഫാരോ അധിമോക്ഖോ ന ഹോതി, ‘‘അയം ഇമേസം ധമ്മാനം സഭാവോ’’തി പരിജാനനവസേന പഞ്ഞാബ്യാപാരസ്സ സാതിസയത്താ. ധുരിയധമ്മേസു ഹി യഥാ സദ്ധായ ബലവഭാവേ പഞ്ഞായ മന്ദഭാവോ ഹോതി, ഏവം പഞ്ഞായ ബലവഭാവേ സദ്ധായ മന്ദഭാവോ ഹോതീതി. തേന വുത്തം ‘‘തം ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന ഹാപേതബ്ബ’’ന്തി.

തഥാ അമനസികാരേനാതി യേനാകാരേന ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി, തേനാകാരേന ഭാവനായ അനനുയുഞ്ജനതോതി വുത്തം ഹോതി. ഇധ ദുവിധേന സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവോ, അത്തനോ വാ പച്ചയവിസേസതോ കിച്ചുത്തരിയേന, വീരിയാദീനം വാ മന്ദകിച്ചതായ. തത്ഥ പഠമവികപ്പേ ഹാപനവിധി ദസ്സിതോ, ദുതിയവികപ്പേ പന യഥാ മനസി കരോതോ വീരിയാദീനം മന്ദകിച്ചതായ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ജാതം, തഥാ അമനസികാരേന വീരിയാദീനം പടുകിച്ചഭാവാവഹേന മനസികാരേന സദ്ധിന്ദ്രിയം തേഹി സമരസം കരോന്തേന ഹാപേതബ്ബം. ഇമിനാ നയേന സേസിന്ദ്രിയേസുപി ഹാപനവിധി വേദിതബ്ബോ.

വക്കലിത്ഥേരവത്ഥൂതി സോ ഹി ആയസ്മാ സദ്ധാധിമുത്തതായ കതാധികാരോ സത്ഥു രൂപകായദസ്സനപ്പസുതോ ഏവ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ സത്ഥാരാ ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന? യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൮൭) ഓവദിത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജിതോപി തം അനനുയുഞ്ജന്തോ പണാമിതോ അത്താനം വിനിപാതേതും പപാതട്ഠാനം അഭിരുഹി. അഥ നം സത്ഥാ യഥാനിസിന്നോവ ഓഭാസം വിസജ്ജേന്തോ അത്താനം ദസ്സേത്വാ –

‘‘പാമോജ്ജബഹുലോ ഭിക്ഖു, പസന്നോ ബുദ്ധസാസനേ;

അധിഗച്ഛേ പദം സന്തം, സങ്ഖാരൂപസമം സുഖ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൮൧) –

ഗാഥം വത്വാ ‘‘ഏഹി വക്കലീ’’തി ആഹ. സോ തേന അമതേനേവ അഭിസിത്തോ ഹട്ഠതുട്ഠോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേസി. സദ്ധായ പന ബലവഭാവതോ വിപസ്സനാവീഥിം ന ഓതരി. തം ഞത്വാ ഭഗവാ ഇന്ദ്രിയസമതം പടിപാദേന്തോ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ അദാസി. സോ സത്ഥാരാ ദിന്നനയേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം ‘‘വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു ചേത്ഥ നിദസ്സന’’ന്തി.

ഇതരകിച്ചഭേദന്തി ഉപട്ഠാനാദികിച്ചവിസേസം. പസ്സദ്ധാദീതി ആദി-സദ്ദേന സമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഹാപേതബ്ബന്തി യഥാ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ബലവഭാവോ ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന ഹായതി, ഏവം വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതാ പസ്സദ്ധിആദിഭാവനായ ഹായതി, സമാധിപക്ഖിയത്താ തസ്സാ. തഥാ ഹി സാ സമാധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതം കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖന്തീ വീരിയാദിഭാവനാ വിയ വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തതം ഉദ്ധച്ചപാതതോ രക്ഖന്തീ ഏകംസതോ ഹാപേതി. തേന വുത്തം ‘‘പസ്സദ്ധാദിഭാവനായ ഹാപേതബ്ബ’’ന്തി.

സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥൂതി (മഹാവ. ൨൪൩) സുകുമാരസ്സ സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു. സോ ഹി ആയസ്മാ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സീതവനേ വിഹരന്തോ ‘‘മമ സരീരം സുഖുമാലം, ന ച സക്കാ സുഖേനേവ സുഖം അധിഗന്തും, കായം കിലമേത്വാപി സമണധമ്മോ കാതബ്ബോ’’തി ഠാനചങ്കമമേവ അധിട്ഠായ പധാനമനുയുഞ്ജന്തോ പാദതലേസു ഫോടേസു ഉട്ഠിതേസുപി വേദനം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ ദള്ഹം വീരിയം കരോന്തോ അച്ചാരദ്ധവീരിയതായ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. സത്ഥാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വീണോവാദേന ഓവദിത്വാ വീരിയസമതായോജനവിധിം ദസ്സേന്തോ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ ഗിജ്ഝകൂടം ഗതോ. ഥേരോപി സത്ഥാരാ ദിന്നനയേന വീരിയസമതം യോജേന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു ദസ്സേതബ്ബ’’ന്തി.

സേസേസുപീതി സതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയേസുപി. ഏകസ്സാതി ഏകേകസ്സ. സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോവായം ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പച്ചേകം അധിമത്തതായ പന ഹാപനവസേന സമതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ യേസം വിസേസതോ അസാധാരണതോ, സാധാരണതോ ച സമതാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, തം ദസ്സേതും ‘‘വിസേസതോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥാതി ഏതേസു പഞ്ചസു ഇന്ദ്രിയേസു. സമതന്തി സദ്ധാപഞ്ഞാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനൂനാനധികഭാവം. തഥാ സമാധിവീരിയാനം. യഥാ ഹി സദ്ധാപഞ്ഞാനം വിസും വിസും ധുരിയധമ്മഭൂതാനം കിച്ചതോ അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനം വിസേസതോ ഇച്ഛിതബ്ബമേവ, യതോ നേസം സമധുരതായ അപ്പനാ സമ്പജ്ജതീതി, ഏവം സമാധിവീരിയാനം കോസജ്ജഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനം സമരസതായ സതി അഞ്ഞമഞ്ഞൂപത്ഥമ്ഭനതോ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അന്തദ്വയപാതാഭാവേന സമ്മദേവ അപ്പനാ ഇജ്ഝതി.

‘‘ബലവസദ്ധോ ഹീ’’തിആദി നിദസ്സനവസേന വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യോ ബലവതിയാ സദ്ധായ സമന്നാഗതോ അവിസദഞാണോ, സോ മുദ്ധപ്പസന്നോ ഹോതി, ന അവേച്ചപ്പസന്നോ. തഥാ ഹി സോ അവത്ഥുസ്മിം പസീദതി സേയ്യഥാപി തിത്ഥിയസാവകാ. കേരാടികപക്ഖന്തി സാഠേയ്യപക്ഖം ഭജതി. സദ്ധാഹീനായ പഞ്ഞായ അതിധാവന്തോ ‘‘ദേയ്യവത്ഥുപരിച്ചാഗേന വിനാ ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി ദാനമയം പുഞ്ഞം ഹോതീ’’തിആദീനി പരികപ്പേതി ഹേതുപടിരൂപകേഹി വഞ്ചിതോ. ഏവംഭൂതോ പന സുക്ഖതക്കവിലുത്തചിത്തോ പണ്ഡിതാനം വചനം നാദിയതി, സഞ്ഞത്തിം ന ഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ഭേസജ്ജസമുട്ഠിതോ വിയ രോഗോ അതേകിച്ഛോ ഹോതീ’’തി. യഥാ ചേത്ഥ സദ്ധാപഞ്ഞാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരഹോ ന അത്ഥാവഹോ അനത്ഥാവഹോ ച, ഏവമിധാപി സമാധിവീരിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരഹോ ന അവിക്ഖേപാവഹോ വിക്ഖേപാവഹോ ചാതി വേദിതബ്ബം. കോസജ്ജം അഭിഭവതി, തേന അപ്പനം ന പാപുണാതീതി അധിപ്പായോ. ഉദ്ധച്ചം അഭിഭവതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തദുഭയന്തി തം സദ്ധാപഞ്ഞാദ്വയം, സമാധിവീരിയദ്വയഞ്ച. സമം കാതബ്ബന്തി സമരസം കാതബ്ബം.

സമാധികമ്മികസ്സാതി സമഥകമ്മട്ഠാനികസ്സ. ഏവന്തി ഏവം സന്തേ, സദ്ധായ തേസം ബലവഭാവേ സതീതി അത്ഥോ. സദ്ദഹന്തോതി ‘‘പഥവീ പഥവീ’’തി മനസികരണമത്തേന കഥം ഝാനുപ്പത്തീതി അചിന്തേത്വാ ‘‘അദ്ധാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന വുത്തവിധി ഇജ്ഝിസ്സതീ’’തി സദ്ദഹന്തോ സദ്ധം ജനേന്തോ. ഓകപ്പേന്തോതി ആരമ്മണം അനുപവിസിത്വാ വിയ അധിമുച്ചനവസേന ഓകപ്പേന്തോ പക്ഖന്ദന്തോ. ഏകഗ്ഗതാ ബലവതീ വട്ടതി സമാധിപധാനത്താ ഝാനസ്സ. ഉഭിന്നന്തി സമാധിപഞ്ഞാനം, സമാധികമ്മികസ്സ സമാധിനോ അധിമത്തതാപി ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘സമതായപീ’’തി, സമഭാവേനാപീതി അത്ഥോ. അപ്പനാതി ഇധാധിപ്പേതഅപ്പനാ. തഥാ ഹി ‘‘ഹോതിയേവാ’’തി സാസങ്കം വദതി, ലോകുത്തരപ്പനാ പന തേസം സമഭാവേനേവ ഇച്ഛിതാ. യഥാഹ – ‘‘സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി (പടി. മ. ൨.൧, ൫).

യദി വിസേസതോ സദ്ധാപഞ്ഞാനം, സമാധിവീരിയാനഞ്ച സമതാ ഇച്ഛിതാ, കഥം സതീതി ആഹ ‘‘സതി പന സബ്ബത്ഥ ബലവതീ വട്ടതീ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖേസു പഞ്ചസു ഇന്ദ്രിയേസു. ഉദ്ധച്ചപക്ഖിയേ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘സദ്ധാവീരിയപഞ്ഞാന’’ന്തി ആഹ. അഞ്ഞഥാപീതി ച ഗഹേതബ്ബാ സിയാ. തഥാ ഹി ‘‘കോസജ്ജപക്ഖേന സമാധിനാ’’ ഇച്ചേവ വുത്തം, ന ‘‘പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാഹീ’’തി. സാ സതി. സബ്ബേസു രാജകമ്മേസു നിയുത്തോ സബ്ബകമ്മികോ. തേന കാരണേന സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബത്ഥേന. ആഹ അട്ഠകഥായം. സബ്ബത്ഥ നിയുത്താ സബ്ബത്ഥികാ, സബ്ബേന വാ ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖിയേന ബോജ്ഝങ്ഗഗ്ഗഹണേന അത്ഥേതബ്ബാ സബ്ബത്ഥിയാ, സബ്ബത്ഥിയാവ സബ്ബത്ഥികാ. ചിത്തന്തി കുസലചിത്തം. തസ്സ ഹി സതി പടിസരണം പരായണം അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ. തേനാഹ ‘‘ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ’’തിആദി.

൬൩. ചിത്തേകഗ്ഗതാനിമിത്തസ്സാതി ചിത്തേകഗ്ഗതായ നിമിത്തസ്സ, ചിത്തേകഗ്ഗതാസങ്ഖാതസ്സ ച നിമിത്തസ്സ. ചിത്തസ്സ ഹി സമാഹിതാകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ സമഥനിമിത്തം രക്ഖന്തോയേവ കസിണനിമിത്തം രക്ഖതി. തസ്മാ പഥവീകസിണാദികസ്സാതി ആദി-സദ്ദേന ന കേവലം പടിഭാഗനിമിത്തസ്സേവ, അഥ ഖോ സമഥനിമിത്തസ്സാപി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. തന്തി രക്ഖണകോസല്ലം. ഇധ അപ്പനാകോസല്ലകഥായം ‘‘നിമിത്തകോസല്ല’’ന്തി അധിപ്പേതം, കരണഭാവനാകോസല്ലാനം പഗേവ സിദ്ധത്താതി അധിപ്പായോ.

൬൪. അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന പമോദനസംവേജനവിപരിയായേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ലീനന്തി സങ്കുചിതം കോസജ്ജപക്ഖപതിതം. ചിത്തന്തി ഭാവനാചിത്തം. ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ ഭാവേതീതി ഏത്ഥ ‘‘തയോ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. യഥാ പന തേ ഭാവേതബ്ബാ, തം സയമേവ വക്ഖതി.

പരിത്തന്തി അപ്പകം. ഉജ്ജാലേതുകാമോതി പദീപേതുകാമോ. ഉദകവാതം ദദേയ്യാതി ഉദകമിസ്സം വാതം ഉപനേയ്യ. അകാലോതി നകാലോ, അയുത്തകാലോ വാ. സതിആദിധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ ബുജ്ഝതി ഏതായാതി കത്വാ, തംസമങ്ഗിനോ വാ ബുജ്ഝതീതി ബോധിനോ യോഗിനോ അങ്ഗന്തി ബോജ്ഝങ്ഗോ, പസത്ഥോ, സുന്ദരോ വാ ബോജ്ഝങ്ഗോ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ പസ്സദ്ധിയേവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തസ്സ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ. സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – സമാധിസ്സ താവ പദത്ഥലക്ഖണാനി ഹേട്ഠാ ആഗതാനേവ. ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ. സാ പനായം അത്ഥതോ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാവ ഇധ ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാ വേദിതബ്ബാ. ദുസമുട്ഠാപയന്തി സമുട്ഠാപേതും ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യം. ധമ്മാനം, ധമ്മേസു വാ വിചയോ ധമ്മവിചയോ, പഞ്ഞാതി അത്ഥോ. വീരസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാ, വിധിനാ വാ ഈരേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി വീരിയം, ഉസ്സാഹോ. പീണേതി കായം, ചിത്തം ച സന്തപ്പേതീതി പീതി.

യം യം സകം യഥാസകം, അത്തനോ അത്തനോതി അത്ഥോ. ആഹാരവസേനാതി പച്ചയവസേന. ഭാവനാതി ഉപ്പാദനാ, വഡ്ഢനാ ച. കുസലാകുസലാതി കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന കുസലാ, തപ്പടിപക്ഖതോ അകുസലാ. യേ അകുസലാ, തേ സാവജ്ജാ. യേ കുസലാ, തേ അനവജ്ജാ. അകുസലാ ഹീനാ, ഇതരേ പണീതാ. കുസലാപി വാ ഹീനേഹി ഛന്ദാദീഹി ആരദ്ധാ ഹീനാ, ഇതരേ പണീതാ. കണ്ഹാതി കാളകാ ചിത്തസ്സ അപഭസ്സരഭാവകരണാ, സുക്കാതി ഓദാതാ ചിത്തസ്സ പഭസ്സരഭാവകരണാ. കണ്ഹാഭിജാതിഹേതുതോ വാ കണ്ഹാ, സുക്കാഭിജാതിഹേതുതോ സുക്കാ. തേ ഏവ സപ്പടിഭാഗാ. കണ്ഹാ ഹി ഉജുവിപച്ചനീകതായ സുക്കേഹി സപ്പടിഭാഗാ. തഥാ സുക്കാപി ഇതരേഹി. അഥ വാ കണ്ഹാ ച സുക്കാ ച സപ്പടിഭാഗാ ച കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ. സുഖാ ഹി വേദനാ ദുക്ഖായ വേദനായ സപ്പടിഭാഗാ, ദുക്ഖാ ച വേദനാ സുഖായ സപ്പടിഭാഗാതി. അനുപ്പന്നസ്സാതി അനിബ്ബത്തസ്സ. ഉപ്പാദായാതി ഉപ്പാദനത്ഥായ. ഉപ്പന്നസ്സാതി നിബ്ബത്തസ്സ. ഭിയ്യോഭാവായാതി പുനപ്പുനഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ. ഭാവനായാതി വഡ്ഢിയാ. പാരിപൂരിയാതി പരിപൂരണത്ഥായ.

തത്ഥാതി ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ ദസ്സിതപാഠേ. സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണപടിവേധവസേനാതി ഏകജ്ഝം കത്വാ ഗഹണേ അനവജ്ജസുഖവിപാകാദികസ്സ വിസും വിസും പന ഫുസനാദികസ്സ സഭാവലക്ഖണസ്സ, അനിച്ചാദികസ്സ സാമഞ്ഞലക്ഖണസ്സ ച പടിവിജ്ഝനവസേന. പവത്തമനസികാരോതി കുസലാദീനം തംതംസഭാവലക്ഖണാദികസ്സ യാഥാവതോ അവബുജ്ഝനവസേന ഉപ്പന്നജവനചിത്തുപ്പാദോ. സോ ഹി അവിപരീതമനസികാരതായ ‘‘യോനിസോമനസികാരോ’’തി വുത്തോ. തദാഭോഗതായ ആവജ്ജനാപി തഗ്ഗതികാവ. രുപ്പനലക്ഖണാദികമ്പി ഇധ സാമഞ്ഞലക്ഖണേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. കുസലകിരിയായ ആദിആരമ്ഭവസേന പവത്തവീരിയം ധിതിസഭാവതായ ‘‘ധാതൂ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ആരമ്ഭധാതൂതി പഠമവീരിയം വുച്ചതീ’’തി. ലദ്ധാസേവനം വീരിയം ബലപ്പത്തം ഹുത്വാ പടിപക്ഖം വിധമതീതി ആഹ ‘‘കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതര’’ന്തി. അധിമത്താധിമത്തതരാനം പടിപക്ഖധമ്മാനം വിധമനസമത്ഥം പടുപടുതരാദിഭാവപ്പത്തം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പരം പരം ഠാനം അക്കമനതോ തതോപി ബലവതര’’ന്തി. തിട്ഠതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി ഠാനിയാ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഠാനിയാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാ. ഠാതബ്ബോ വാ ഠാനിയോ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഠാനിയോ ഏതേസൂതി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാ, അപരാപരം വത്തമാനാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമ്പയുത്താ ധമ്മാ. യസ്മാ പന തേസു പീതിയേവ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ വിസേസകാരണം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പീതിയാ ഏവ ഏതം നാമ’’ന്തി. ഉപ്പാദകമനസികാരോതി യഥാ മനസി കരോതോ അനുപ്പന്നോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച വഡ്ഢതി, തഥാ പവത്തമനസികാരോ.

പരിപുച്ഛകതാതി പരിയോഗാഹേത്വാ പുച്ഛകഭാവോ. പഞ്ചപി ഹി നികായേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആചരിയേ പരിയുപാസിത്വാ തസ്സ തസ്സ അത്ഥം പരിപുച്ഛന്തസ്സ, തേ വാ സഹ അട്ഠകഥായ പരിയോഗാഹേത്വാ യം യം തത്ഥ ഗണ്ഠിട്ഠാനം, തം തം ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’’തി പുച്ഛന്തസ്സ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതീതി. വത്ഥുവിസദകിരിയാ ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ സങ്ഖേപതോ, വിത്ഥാരതോ ച പകാസിതാ ഏവ. തത്ഥ പന സമാധിസംവത്തനിയഭാവേന ആഗതാ, ഇധ പഞ്ഞാസംവത്തനിയഭാവേന. യദഗ്ഗേന ഹി സമാധിസംവത്തനികാ, തദഗ്ഗേന പഞ്ഞാസംവത്തനികാ സമാധിസ്സ ഞാണപച്ചുപട്ഠാനതോ. ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧) വുത്തം. ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ നാമ ദുപ്പഞ്ഞാനം മന്ദബുദ്ധീനം ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകമംസനിക്ഖിത്തസുനഖസദിസാനം മോമൂഹപുഗ്ഗലാനം ദൂരതോ പരിച്ചജനാ. പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ നാമ പഞ്ഞായ കതാധികാരാനം സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദീസു കുസലാനം അരിയാനം, വിപസ്സനാകമ്മികാനം വാ മഹാപഞ്ഞാനം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനം. ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാതി ഗമ്ഭീരഞാണേഹി ചരിതബ്ബാനം ഖന്ധായതനധാതാദീനം, സച്ചപച്ചയാകാരാദിദീപനാനം വാ സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്താനം സുത്തന്താനം പച്ചവേക്ഖണാ. തദധിമുത്തതാതി പഞ്ഞാധിമുത്തതാ, പഞ്ഞായ നിന്നപോണപബ്ഭാരതാതി അത്ഥോ.

അപായാദീതി ആദി-സദ്ദേന ജാതിആദിം അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകഞ്ച ദുക്ഖം സങ്ഗണ്ഹാതി. വീരിയായത്തസ്സ ലോകിയലോകുത്തരവിസേസസ്സ അധിഗമോ ഏവ ആനിസംസോ, തസ്സ ദസ്സനസീലതാ വീരിയായത്ത…പേ… ദസ്സിതാ. സപുബ്ബഭാഗോ നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗോ ഗമനവീഥി ഗന്തബ്ബാ പടിപജ്ജിതബ്ബാ പടിപദാതി കത്വാ. ദായകാനം മഹപ്ഫലഭാവകരണേന പിണ്ഡാപചായനതാതി പച്ചയദായകാനം അത്തനി കാരസ്സ അത്തനോ സമ്മാപടിപത്തിയാ മഹപ്ഫലകാരഭാവസ്സ കരണേന പിണ്ഡസ്സ ഭിക്ഖായ പടിപൂജനാ. ഇതരഥാതി ആമിസപൂജായ. കുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാതി അലസാനം ഭാവനായ നാമമത്തമ്പി അജാനന്താനം കായദള്ഹീബഹുലാനം യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖാദിഅനുയുഞ്ജനകാനം തിരച്ഛാനകഥികാനം പുഗ്ഗലാനം ദൂരതോ പരിച്ചജനാ. ആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവനതാതി ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൧൯; അ. നി. ൩.൧൬) ഭാവനാരമ്ഭവസേന ആരദ്ധവീരിയാനം ദള്ഹപരക്കമാനം പുഗ്ഗലാനം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനാ. സമ്മപ്പധാനപച്ചവേക്ഖണതാതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനാനുഭാവസ്സ പച്ചവേക്ഖണതാ. തദധിമുത്തതാതി തസ്മിം വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേ അധിമുത്തി സബ്ബിരിയാപഥേസു നിന്നപോണപബ്ഭാരതാ. ഏത്ഥ ച ഥിനമിദ്ധവിനോദനകുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവനതദധിമുത്തതാ പടിപക്ഖവിധമനപച്ചയൂപസംഹാരവസേന, അപായാദിഭയപച്ചവേക്ഖണാദയോ സമുത്തേജനവസേന വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദകാ ദട്ഠബ്ബാ.

ബുദ്ധാദീസു പസാദസിനേഹാഭാവേന ഥുസഖരഹദയാ ലൂഖപുഗ്ഗലാ, തബ്ബിപരിയായേന സിനിദ്ധപുഗ്ഗലാ വേദിതബ്ബാ. ബുദ്ധാദീനം ഗുണപരിദീപനാ സമ്പസാദനീയസുത്താദയോ (ദീ. നി. ൩.൧൪൧ ആദയോ) പസാദനീയസുത്തന്താ. ഇമേഹി ആകാരേഹീതി യഥാവുത്തേഹി കുസലാദീനം സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണപടിവിജ്ഝനാദിആകാരേഹി ചേവ പരിപുച്ഛകതാദിആകാരേഹി ച. ഏതേ ധമ്മേതി ഏതേ കുസലാദീസു യോനിസോമനസികാരാദികേ ചേവ ധമ്മത്ഥഞ്ഞുതാദികേ ച.

൬൫. അച്ചാരദ്ധവീരിയതാദീഹീതി അതിവിയ പഗ്ഗഹിതവീരിയതാദീഹി. ആദി-സദ്ദേന സംവേജനപമോദനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉദ്ധതന്തി സമാധിആദീനം മന്ദതായ അവൂപസന്തം. ദുവൂപസമയന്തി വൂപസമേതും സമാധാതും അസക്കുണേയ്യം.

തം ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാതി യേനാകാരേന അസ്സ യോഗിനോ പസ്സദ്ധി സമാധി ഉപേക്ഖാതി ഇമേ പസ്സദ്ധിആദയോ ധമ്മാ പുബ്ബേ യഥാരഹം തസ്മിം തസ്മിം കാലേ ഉപ്പന്നപുബ്ബാ, തം ചിത്തതംസമ്പയുത്തധമ്മാനം പസ്സദ്ധാകാരം, സമാഹിതാകാരം, അജ്ഝുപേക്ഖിതാകാരഞ്ച ഉപലക്ഖേത്വാ ഉപധാരേത്വാ. തീസുപി പദേസൂതി ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കായപ്പസ്സദ്ധീ’’തിആദിനാ ആഗതേസു തീസുപി വാക്യേസു, തേഹി വാ പകാസിതേസു തീസു ധമ്മകോട്ഠാസേസു. യഥാസമാഹിതാകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ഗയ്ഹമാനോ സമഥോ ഏവ സമഥനിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘സമഥനിമിത്തന്തി ച സമഥസ്സേവേതമധിവചന’’ന്തി. നാനാരമ്മണേ പരിബ്ഭമനേന വിവിധം അഗ്ഗം ഏതസ്സാതി ബ്യഗ്ഗോ, വിക്ഖേപോ. തഥാ ഹി സോ അനവട്ഠാനരസോ, ഭന്തതാപച്ചുപട്ഠാനോ ച വുത്തോ. ഏകഗ്ഗതാഭാവതോ ബ്യഗ്ഗപടിപക്ഖോതി അബ്യഗ്ഗോ, സമാധി. സോ ഏവ നിമിത്തന്തി പുബ്ബേ വിയ വത്തബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അവിക്ഖേപട്ഠേന ച തസ്സേവ അബ്യഗ്ഗനിമിത്തന്തി അധിവചന’’ന്തി.

സരീരാവത്ഥം ഞത്വാ മത്തസോ പരിഭുത്തോ പണീതാഹാരോ കായലഹുതാദീനം സമുട്ഠാപനേന പസ്സദ്ധിയാ പച്ചയോ ഹോതി, തഥാ ഉതുസപ്പായം, ഇരിയാപഥസപ്പായഞ്ച സേവിതം, പയോഗോ ച കായികോ പവത്തിതോതി ആഹ ‘‘പണീതഭോജനസേവനതാ’’തിആദി. പയോഗസമതാദീനം അഭാവേന സദരഥകായചിത്താ പുഗ്ഗലാ സാരദ്ധപുഗ്ഗലാ. വുത്തവിപരിയായേന പസ്സദ്ധകായാ പുഗ്ഗലാ വേദിതബ്ബാ.

നിരസ്സാദസ്സാതി ഭാവനസ്സാദരഹിതസ്സ. ഭാവനാ ഹി വീഥിപടിപന്നാ പുബ്ബേനാപരം വിസേസവതീ പവത്തമാനാ ചിത്തസ്സ അസ്സാദം ഉപസമസുഖം ആവഹതി, തദഭാവതോ നിരസ്സാദം ചിത്തം ഹോതി. സദ്ധാസംവേഗവസേനാതി സദ്ധാവസേന, സംവേഗവസേന ച. സമ്പഹംസനതാതി സമ്മദേവ പഹംസനതാ സംവേജനപുബ്ബകപസാദുപ്പാദനേന ഭാവനാ ചിത്തസ്സ തോസനാ. സമ്മാപവത്തസ്സാതി ലീനുദ്ധച്ചവിരഹേന, സമഥവീഥിപടിപത്തിയാ ച സമം, സവിസേസഞ്ച പവത്തിയാ സമ്മദേവ പവത്തസ്സ ഭാവനാചിത്തസ്സ. അജ്ഝുപേക്ഖനതാതി പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു അബ്യാവടതാ. ഝാനവിമോക്ഖപച്ചവേക്ഖണതാതി പഠമാദീനി ഝാനാനി പച്ചനീകധമ്മേഹി സുട്ഠു വിമുത്തതാദിനാ തേയേവ വിമോക്ഖാ തേസം ‘‘ഏവം ഭാവനാ, ഏവം സമാപജ്ജനാ, ഏവം അധിട്ഠാനം, ഏവം വുട്ഠാനം, ഏവം സംകിലേസോ, ഏവം വോദാന’’ന്തി പതി പതി അവേക്ഖണാ.

സത്തമജ്ഝത്തതാതി സത്തേസു പിയട്ഠാനിയേസുപി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതേസു മജ്ഝത്താകാരോ അജ്ഝുപേക്ഖനാ. സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതാതി അജ്ഝത്തികേസു ചക്ഖാദീസു, ബാഹിരേസു പത്തചീവരാദീസു മജ്ഝത്താകാരോ അജ്ഝുപേക്ഖനാ. സത്തസങ്ഖാരാനം മമായനം സത്തസങ്ഖാരകേലായനം. ഇമേഹാകാരേഹീതി ഇമേഹി യഥാവുത്തേഹി കായചിത്താനം പസ്സദ്ധാകാരസല്ലക്ഖണാദിആകാരേഹി ചേവ സപ്പായാഹാരസേവനാദിആകാരേഹി ച. ഏതേ ധമ്മേതി ഏതേ പസ്സദ്ധിആദിധമ്മേ.

൬൬. പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായാതി പഞ്ഞാബ്യാപാരസ്സ അപ്പഭാവേന. യഥാ ഹി ദാനസീലാനി അലോഭാദോസപ്പധാനാനി, ഏവം ഭാവനാ അമോഹപ്പധാനാ വിസേസതോ അപ്പനാവഹാ. തത്ഥ യദാ പഞ്ഞാ ന ബലവതീ ഹോതി, തദാ ഭാവനാചിത്തസ്സ അനഭിസങ്ഖതോ വിയ ആഹാരോ പുരിസസ്സ അഭിരുചിം ന ജനേതി, തേന തം നിരസ്സാദം ഹോതി. യദാ ച ഭാവനാ പുബ്ബേനാപരം വിസേസാവഹാ ന ഹോതി സമ്മദേവ അവീഥിപടിപത്തിയാ, തദാ ഉപസമസുഖസ്സ അലാഭേന ചിത്തം നിരസ്സാദം ഹോതി. തദുഭയം സന്ധായാഹ ‘‘പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായാ’’തിആദി. നന്തി ചിത്തം. ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി യഥാരഹം സുഗതിയം, ദുഗ്ഗതിയഞ്ച ഹോന്തീതി തദഞ്ഞമേവ പഞ്ചവിധബന്ധനാദിഖുപ്പിപാസാദിഅഞ്ഞമഞ്ഞവിബാധനാദിഹേതുകം അപായദുക്ഖം ദട്ഠബ്ബം. തയിദം സബ്ബം തേസം തേസം സത്താനം പച്ചുപ്പന്നഭവനിസ്സിതം ഗഹിതന്തി അതീതേ, അനാഗതേ ച കാലേ വട്ടമൂലകദുക്ഖാനി വിസും ഗഹിതാനി. യേ പന സത്താ ആഹാരൂപജീവിനോ, തത്ഥ ച ഉട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ, തേസം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ജീവിതദുക്ഖം അട്ഠമം സംവേഗവത്ഥു വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അസ്സാതി ചിത്തസ്സ. അലീനന്തിആദീസു കോസജ്ജപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം അനധിമത്തതായ അലീനം. ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനം ധമ്മാനം അനധിമത്തതായ അനുദ്ധതം. പഞ്ഞാപയോഗസമ്പത്തിയാ, ഉപസമസുഖാധിഗമേന ച അനിരസ്സാദം. പുബ്ബേനാപരം സവിസേസം തതോ ഏവ ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം, സമഥവീഥിപടിപന്നഞ്ച. തത്ഥ അലീനതായ പഗ്ഗഹേ, അനുദ്ധതതായ നിഗ്ഗഹേ, അനിരസ്സാദതായ സമ്പഹംസനേ ന ബ്യാപാരം ആപജ്ജതി. അലീനാനുദ്ധതതായ ഹി ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം അനിരസ്സാദതായ സമഥവീഥിപടിപന്നം. സമപ്പവത്തിയാ വാ അലീനം അനുദ്ധതം, സമഥവീഥിപടിപത്തിയാ അനിരസ്സാദന്തി ദട്ഠബ്ബം.

നേക്ഖമ്മപടിപദന്തി ഝാനപടിപത്തിം. സമാധിഅധിമുത്തതാതി സമാധിനിബ്ബത്തനേ ഝാനാധിഗമേ യുത്തപ്പയുത്തതാ. സാ പന യസ്മാ സമാധിം ഗരും കത്വാ തത്ഥ നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന പവത്തിയാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സമാധിഗരൂ’’തിആദി വുത്തം.

൬൭. പടിലദ്ധേ നിമിത്തസ്മിം ഏവം ഹി സമ്പാദയതോ അപ്പനാകോസല്ലം ഇമം അപ്പനാ സമ്പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. സാതി അപ്പനാ. ഹിത്വാ ഹീതി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ ഠാനമേതം ന വിജ്ജതി, തസ്മാ ചിത്തപ്പവത്തിആകാരം ഭാവനാചിത്തസ്സ ലീനുദ്ധതാദിവസേന പവത്തിആകാരം സല്ലക്ഖയം ഉപധാരേന്തോ. സമതം വീരിയസ്സേവ വീരിയസ്സ സമാധിനാ സമരസതംയേവ യോജയേഥ. കഥം പന യോജയേഥാതി ആഹ ‘‘ഈസകമ്പീ’’തിആദി. തത്ഥ ലയന്തി ലീനഭാവം, സങ്കോചന്തി അത്ഥോ. യന്തന്തി ഗച്ഛന്തം, പഗ്ഗണ്ഹേഥേവ സമഭാവായാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അച്ചാരദ്ധം നിസേധേത്വാ സമമേവ പവത്തയേ’’തി. കഥം പന സമമേവ പവത്തയേതി ആഹ ‘‘രേണുമ്ഹീ’’തിആദി. യഥാതി രേണുആദീസു യഥാ മധുകരാദീനം പവത്തി ഉപമാഭാവേന അട്ഠകഥായം സമ്മവണ്ണിതാ, ഏവം ലീനുദ്ധതഭാവേഹി മോചയിത്വാ വീരിയസമതായോജനേന നിമിത്താഭിമുഖം മാനസം പടിപാദയേ പടിഭാഗനിമിത്താഭിമുഖം ഭാവനാചിത്തം സമ്പാദേയ്യാതി അത്ഥോ.

നിമിത്താഭിമുഖപടിപാദനവണ്ണനാ

൬൮. തത്രാതി തസ്മിം ‘‘രേണുമ്ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തഗാഥാദ്വയേ. അത്ഥദീപനാ ഉപമൂപമേയ്യത്ഥവിഭാവനാ. അഛേകോതി അകുസലോ. പക്ഖന്ദോതി ധാവിതും ആരദ്ധോ. വികസനക്ഖണേയേവ സരസം കുസുമപരാഗം ഹോതി, പച്ഛാ വാതാദീഹി പരിപതതി, വിരസം വാ ഹോതി. തസ്മാ നിവത്തനേ രേണു ഖീയതീതി ആഹ ‘‘ഖീണേ രേണുമ്ഹി സമ്പാപുണാതീ’’തി. പുപ്ഫരാസിന്തി രുക്ഖസാഖാസു നിസ്സിതം പുപ്ഫസഞ്ചയം.

സല്ലകത്തഅന്തേവാസികേസൂതി സല്ലകത്തആചരിയസ്സ അന്തേവാസികേസു. ഉദകഥാലഗതേതി ഉദകഥാലിയം ഠപിതേ. സത്ഥകമ്മന്തി സിരാവേധനാദിസത്ഥകമ്മം. ഫുസിതുമ്പി ഉപ്പലപത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സമേനാതി പുരിമകാ വിയ ഗരും, മന്ദഞ്ച പയോഗം അകത്വാ സമപ്പമാണേന പയോഗേന. തത്ഥാതി ഉപ്പലപത്തേ. പരിയോദാതസിപ്പോതി സുവിസുദ്ധസിപ്പോ നിപ്ഫന്നസിപ്പോ.

മക്കടകസുത്തന്തി ലൂതസുത്തം. നിയാമകോ നാവാസാരഥീ. ലങ്കാരന്തി കിലഞ്ജാദിമയം നാവാകടസാരകം. തേലേന അഛഡ്ഡേന്തോ നാളിം പൂരേതീതി സരാവാദിഗതേന തേലേന അഛഡ്ഡേന്തോ സുഖുമച്ഛിദ്ദകം തേലനാളിം പൂരേതി. ഏവമേവാതി യഥാ തേ ആദിതോ വുത്തമധുകരസല്ലകത്തഅന്തേവാസിസുത്താകഡ്ഢകനിയാമകതേലപൂരകാ വേഗേന പയോഗം കരോന്തി, ഏവമേവ യോ ഭിക്ഖു ‘‘സീഘം അപ്പനം പാപുണിസ്സാമീ’’തി ഗാള്ഹം വീരിയം കരോതി, യോ മജ്ഝേ വുത്തമധുകരാദയോ വിയ വീരിയം ന കരോതി, ഇമേ ദ്വേപി വീരിയസമതാഭാവേന അപ്പനം പാപുണിതും ന സക്കോന്തി. യോ പന അവസാനേ വുത്തമധുകരാദയോ വിയ സമപ്പയോഗോ, അയം അപ്പനം പാപുണിതും സക്കോതി വീരിയസമതായോഗതോതി ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘ഏകോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. ലീനം ഭാവനാചിത്തന്തി അധിപ്പായോ.

പഠമജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൬൯. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. വീരിയസമതായോജനവസേന വീഥിപടിപന്നം ഭാവനാമാനസം പടിഭാഗനിമിത്തേയേവ ഠപനവസേന നിമിത്താഭിമുഖം പടിപാദയതോ അസ്സ യോഗിനോ. ഇജ്ഝിസ്സതീതി സമിജ്ഝിസ്സതി, ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി അത്ഥോ. അനുയോഗവസേനാതി ഭാവനാവസേന. സേസാനീതി സേസാനി തീണി, ചത്താരി വാ. പകതിചിത്തേഹീതി പാകതികേഹി കാമാവചരചിത്തേഹി. ബലവ…പേ… ചിത്തേകഗ്ഗതാനി ഭാവനാബലേന പടുതരസഭാവപ്പത്തിയാ. പരികമ്മത്താതി പടിസങ്ഖാരകത്താ. യദി ആസന്നത്താ ഉപചാരതാ, ഗോത്രഭുനോ ഏവ ഉപചാരസമഞ്ഞാ സിയാതി ആഹ ‘‘സമീപചാരിത്താ വാ’’തി. അനച്ചാസന്നോപി ഹി നാതിദൂരപവത്തീ സമീപചാരീ നാമ ഹോതി. അപ്പനം ഉപേച്ച ചരന്തീതി ഉപചാരാനി. ഇതോ പുബ്ബേ പരികമ്മാനന്തി നാനാവജ്ജനവീഥിയം പരികമ്മാനം. ഏത്ഥാതി ഏതേസു പരികമ്മുപചാരാനുലോമസഞ്ഞിതേസു. സബ്ബന്തിമന്തി തതിയം, ചതുത്ഥം വാ. പരിത്തഗോത്താഭിഭവനതോതി പരിത്തസ്സ ഗോത്തസ്സ അഭിഭവനതോ. ഗംതായതീതി ഹി ഗോത്തം, ‘‘പരിത്ത’’ന്തി പവത്തമാനം അഭിധാനം, ബുദ്ധിഞ്ച ഏകംസികവിസയതായ രക്ഖതീതി പരിത്തഗോത്തം. യഥാ ഹി ബുദ്ധി ആരമ്മണഭൂതേന അത്ഥേന വിനാ ന പവത്തതി, ഏവം അഭിധാനം അഭിധേയ്യഭൂതേന. തസ്മാ സോ താനി തായതി രക്ഖതീതി വുച്ചതി. തം പന മഹഗ്ഗതാനുത്തരവിധുരം കാമതണ്ഹായ ഗോചരഭൂതം കാമാവചരധമ്മാനം ആവേണികരൂപം ദട്ഠബ്ബം. മഹഗ്ഗതഗോത്തേപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭാവനതോതി ഉപ്പാദനതോ.

അവിസേസേന സബ്ബേസം സബ്ബാ സമഞ്ഞാതി പഠമനയോ ഗഹിതഗ്ഗഹണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേനാ’’തിആദി. നാനാവജ്ജനപരികമ്മമേവ പരികമ്മന്തി അധിപ്പായേന ‘‘പഠമം വാ ഉപചാര’’ന്തിആദി വുത്തം. ചതുത്ഥം അപ്പനാചിത്തം, പഞ്ചമം വാ അപ്പനാചിത്തം പുബ്ബേ വുത്തനയേന സചേ ചതുത്ഥം ഗോത്രഭു ഹോതീതി അത്ഥോ. പഞ്ചമം വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമേ. സ്വായം അനിയമോ ഇമിനാ കാരണേനാതി ദസ്സേതും ‘‘തഞ്ച ഖോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞദന്ധാഭിഞ്ഞവസേനാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞസ്സ ചതുത്ഥം അപ്പേതി, ദന്ധാഭിഞ്ഞസ്സ പഞ്ചമം. കസ്മാ പന ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം വാ അപ്പേതി, ന തതോ പരന്തി ആഹ ‘‘തതോ പരം ജവനം പതതീ’’തി. തതോ പഞ്ചമതോ പരം ഛട്ഠം, സത്തമഞ്ച ജവനം പതന്തം വിയ ഹോതി പരിക്ഖീണജവത്താതി അധിപ്പായോ.

യഥാ അലദ്ധാസേവനം പഠമജവനം ദുബ്ബലത്താ ഗോത്രഭും ന ഉപ്പാദേതി, ലദ്ധാസേവനം പന ബലവഭാവതോ ദുതിയം, തതിയം വാ ഗോത്രഭും ഉപ്പാദേതി, ഏവം ലദ്ധാസേവനതായ ബലവഭാവതോ ഛട്ഠം, സത്തമമ്പി അപ്പേതീതി ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ ഛട്ഠേപി സത്തമേപി അപ്പനാ ഹോതീ’’തി. തന്തി ഥേരസ്സ വചനം. സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദേഹി അനുപത്ഥമ്ഭിതത്താ വുത്തം ‘‘അത്തനോമതിമത്ത’’ന്തി. ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൨) പന സുത്തപദമകാരണം ആസേവനപച്ചയലാഭസ്സ ബലവഭാവേ അനേകന്തികത്താ. തഥാ ഹി അലദ്ധാസേവനാപി പഠമചേതനാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാ ഹോതി, ലദ്ധാസേവനാ ദുതിയചേതനാ യാവ ഛട്ഠചേതനാ അപരാപരിയവേദനീയാ. ചതുത്ഥപഞ്ചമേസുയേവാതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ യുത്തിദസ്സനമുഖേന നിഗമനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ യദി ഛട്ഠസത്തമം ജവനം പതിതം നാമ ഹോതി പരിക്ഖീണജവത്താ, കഥം സത്തമജവനചേതനാ ഉപപജ്ജവേദനീയാ, ആനന്തരിയാ ച ഹോതീതി? നായം വിസേസോ ആസേവനപച്ചയലാഭേന ബലപ്പത്തിയാ. കിഞ്ചരഹി കിരിയാവത്ഥാവിസേസതോ. കിരിയാവത്ഥാ ഹി ആരമ്ഭമജ്ഝപരിയോസാനവസേന തിവിധാ. തത്ഥ ച പരിയോസാനാവത്ഥായ സന്നിട്ഠാപകചേതനാഭാവേന ഉപപജ്ജവേദനീയാദിതാ ഹോതി, ന ബലവഭാവേനാതി ദട്ഠബ്ബം. പടിസന്ധിയാ അനന്തരപച്ചയഭാവിനോ വിപാകസന്താനസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവേന തഥാ അഭിസങ്ഖതത്താതി ച വദന്തി. തസ്മാ ഛട്ഠസത്തമാനം പപാതാഭിമുഖതായ പരിക്ഖീണജവതാ ന സക്കാ നിവാരേതും. തഥാ ഹി ‘‘യഥാ ഹി പുരിസോ’’തിആദി വുത്തം.

സാ ച പന അപ്പനാ. അദ്ധാനപരിച്ഛേദോതി കാലപരിച്ഛേദോ. സോ പനേത്ഥ സത്തസു ഠാനേസു കത്ഥചി അപരിമാണചിത്തക്ഖണതായ, കത്ഥചി അതിഇത്തരഖണതായ നത്ഥീതി വുത്തോ. ന ഹേത്ഥ സമ്പുണ്ണജവനവീഥി അദ്ധാ ലബ്ഭതി. തേനേവാഹ ‘‘ഏത്ഥ മഗ്ഗാനന്തരഫല’’ന്തിആദി. സേസട്ഠാനേസൂതി പഠമപ്പനാ, ലോകിയാഭിഞ്ഞാ, മഗ്ഗക്ഖണോ, നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഫലക്ഖണോതി ഏതേസു ചതൂസു ഠാനേസു.

ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ഭാവനാക്കമേന ഏസ യോഗാവചരോ പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം വിഹരതാ ച അനേന തദേവ പഠമം ഝാനം അധിഗതം ഹോതി പഥവീകസിണന്തി സമ്ബന്ധോ.

൭൦. തത്ഥാതി തസ്മിം ഝാനപാഠേ. വിവിച്ചിത്വാതി വിസും ഹുത്വാ. തേനാഹ ‘‘വിനാ ഹുത്വാ അപക്കമിത്വാ’’തി, പജഹനവസേന അപസക്കിത്വാതി അത്ഥോ. വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി ഏത്ഥ ‘‘വിവിച്ചാ’’തി ഇമിനാ വിവേചനം ഝാനക്ഖണേ കാമാനം അഭാവമത്തം വുത്തം. ‘‘വിവിച്ചേവാ’’തി പന ഇമിനാ ഏകംസതോ കാമാനം വിവേചേതബ്ബതാദീപനേന തപ്പടിപക്ഖതാ ഝാനസ്സ, കാമവിവേകസ്സ ച ഝാനാധിഗമൂപായതാ ദസ്സിതാ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പഠമം ഝാന’’ന്തിആദിം വത്വാ തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘അന്ധകാരേ സതി പദീപോഭാസോ വിയാ’’തി ഏതേന യഥാ പദീപോഭാസാഭാവേന രത്തിയം അന്ധകാരാഭിഭവോ, ഏവം ഝാനാഭാവേന സത്തസന്തതിയം കാമാഭിഭവോതി ദസ്സേതി.

ഏതന്തി പുബ്ബപദേയേവ അവധാരണവചനം. ന ഖോ പന ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘കാമേഹി ഏവാ’’തി അവധാരണസ്സ അകതത്താ. നിസ്സരന്തി നിഗ്ഗച്ഛന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാതി നിസ്സരണം. കേ നിഗ്ഗച്ഛന്തി? കാമാ, തേസം കാമാനം നിസ്സരണം പഹാനം തന്നിസ്സരണം, തതോ. കഥം പന സമാനേ വിക്ഖമ്ഭനേ കാമാനമേവേതം നിസ്സരണം, ന ബ്യാപാദാദീനന്തി ചോദനം യുത്തിതോ, ആഗമതോ ച സോധേതും ‘‘കാമധാതൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കാമധാതുസമതിക്കമനതോതി സകലസ്സപി കാമഭവസ്സ സമതിക്കമപടിപദാഭാവതോ. തേന ഇമസ്സ ഝാനസ്സ കാമപരിഞ്ഞാഭാവമാഹ. കാമരാഗപടിപക്ഖതോതി വക്ഖമാനവിഭാഗസ്സ കിലേസകാമസ്സ പച്ചത്ഥികഭാവതോ. തേന യഥാ മേത്താ ബ്യാപാദസ്സ, കരുണാ വിഹിംസായ, ഏവമിദം ഝാനം കാമരാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതന്തി ദസ്സേതി. ഏവമത്തനോ പവത്തിയാ, വിപാകപ്പവത്തിയാ ച കാമരാഗതോ, കാമധാതുതോ ച വിനിവത്തസഭാവത്താ ഇദം ഝാനം വിസേസതോ കാമാനമേവ നിസ്സരണം. സ്വായമത്ഥോ പാഠഗതോ ഏവാതി ആഹ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി. കാമഞ്ചേതമത്ഥം ദീപേതും പുരിമപദേയേവ അവധാരണം ഗഹിതം, ഉത്തരപദേപി പന തം ഗഹേതബ്ബമേവ തഥാ അത്ഥസമ്ഭവതോതി ദസ്സേതും ‘‘ഉത്തരപദേപീ’’തിആദി വുത്തം. ഇതോതി കാമച്ഛന്ദതോ. ഏസ നിയമോ. സാധാരണവചനേനാതി അവിസേസവചനേന. തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപ്പടിപസ്സദ്ധിനിസ്സരണവിവേകാ തദങ്ഗവിവേകാദയോ. ചിത്തകായഉപധിവിവേകാ ചിത്തവിവേകാദയോ. തയോ ഏവ ഇധ ഝാനകഥായം ദട്ഠബ്ബാ സമുച്ഛേദവിവേകാദീനം അസമ്ഭവതോ.

നിദ്ദേസേതി മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧, ൭). തത്ഥ ഹി ‘‘ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ കിലേസകാമാ ചാ’’തി ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപിയാ രൂപാ…പേ… മനാപിയാ ഫോട്ഠബ്ബാ’’തിആദിനാ വത്ഥുകാമാ നിദ്ദിട്ഠാ. തേ പന കാമീയന്തീതി കാമാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥേവാതി നിദ്ദേസേ ഏവ. വിഭങ്ഗേതി ഝാനവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൬൪). പത്ഥനാകാരേന പവത്തോ ദുബ്ബലോ ലോഭോ ഛന്ദനട്ഠേന ഛന്ദോ, തതോ ബലവാ രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ, തതോപി ബലവതരോ ബഹലരാഗോ ഛന്ദരാഗോ. നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനാനി സങ്കപ്പേതി ഏതേനാതി സങ്കപ്പോ, തഥാപവത്തോ ലോഭോ, തതോ ബലവാ രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ, സങ്കപ്പനവസേനേവ പവത്തോ തതോപി ബലവതരോ സങ്കപ്പരാഗോതി. സ്വായം പഭേദോ ഏകസ്സേവ ലോഭസ്സ പവത്തിആകാരവസേന, അവത്ഥാഭേദവസേന ച വേദിതബ്ബോ യഥാ ‘‘വച്ഛോ ദമ്മോ ബലീബദ്ദോ’’തി. ഇമേ കിലേസകാമാ. കാമേന്തീതി കാമാ, കാമേന്തി ഏതേഹീതി വാ.

ഏവഞ്ഹി സതീതി ഏവം ഉഭയേസമ്പി കാമാനം സങ്ഗഹേ സതി. വത്ഥുകാമേഹിപീതി ‘‘വത്ഥുകാമേഹി വിവിച്ചേവാ’’തിപി അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ഏവം യുജ്ജമാനത്ഥന്തരസമുച്ചയത്ഥോ പി-സദ്ദോ, ന കിലേസകാമസമുച്ചയത്ഥോ. കസ്മാ? ഇമസ്മിം അത്ഥേ കിലേസകാമേഹി വിവേകസ്സ ദുതിയപദേന വുത്തത്താ. തേനാതി വത്ഥുകാമവിവേകേന. കായവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി പുത്തദാരാദിപരിഗ്ഗഹവിവേകദീപനതോ. പുരിമേനാതി കായവിവേകേന. ഏത്ഥാതി ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി, വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി ഏതസ്മിം പദദ്വയേ, ഇതോ വാ നിദ്ധാരിതേ വിവേകദ്വയേ. അകുസല-സദ്ദേന യദിപി കിലേസകാമാ, സബ്ബാകുസലാപി വാ ഗഹിതാ, സബ്ബഥാ പന കിലേസകാമേഹി വിവേകോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദുതിയേന കിലേസകാമേഹി വിവേകവചനതോ’’തി. ദുതിയേനാതി ച ചിത്തവിവേകേനാതി അത്ഥോ. ഏതേസന്തി യഥാവുത്താനം ദ്വിന്നം പദാനം, നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. തണ്ഹാദിസംകിലേസാനം വത്ഥുനോ പഹാനം സംകിലേസവത്ഥുപ്പഹാനം. ലോലഭാവോ നാമ തത്ഥ തത്ഥ രൂപാദീസു തണ്ഹുപ്പാദോ, തസ്സ ഹേതു വത്ഥുകാമാ ഏവ വേദിതബ്ബാ. ബാലഭാവോ അവിജ്ജാ, ദുച്ചിന്തിതചിന്തിതാദി വാ, തസ്സ അയോനിസോമനസികാരോ, സബ്ബേപി വാ അകുസലാ ധമ്മാ ഹേതു. കാമഗുണാധിഗമഹേതുപി പാണാതിപാതാദിഅസുദ്ധപയോഗോ ഹോതീതി തബ്ബിവേകേന പയോഗസുദ്ധി വിഭാവിതാ. തണ്ഹാസംകിലേസസോധനേന, വിവട്ടൂപനിസ്സയസംവഡ്ഢനേന ച അജ്ഝാസയവിസോധനം ആസയപോസനം. കാമേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം.

അനേകഭേദോതി കാമാസവകാമരാഗസംയോജനാദിവസേന, രൂപതണ്ഹാദിവസേന ച അനേകപ്പഭേദോ. കാമച്ഛന്ദോയേവാതി കാമസഭാവോയേവ ഛന്ദോ, ന കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ, നാപി കുസലച്ഛന്ദോതി അധിപ്പായോ. ഝാനപടിപക്ഖതോതി ഝാനസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ തംഹേതു തന്നിമിത്തം വിസും വുത്തോ. അകുസലഭാവസാമഞ്ഞേന അഗ്ഗഹേത്വാ വിസും സരൂപേന ഗഹിതോ. യദി കിലേസകാമോവ പുരിമപദേ വുത്തോ, കഥം ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘അനേകഭേദതോ’’തിആദി.

അഞ്ഞേസമ്പി ദിട്ഠിമാനഅഹിരികാനോത്തപ്പാദീനം, തംസഹിതഫസ്സാദീനഞ്ച. ഉപരി വുച്ചമാനാനി ഝാനങ്ഗാനി ഉപരിഝാനങ്ഗാനി, തേസം അത്തനോ പച്ചനീകാനം പടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോ തപ്പച്ചനീകനീവരണവചനം. നീവരണാനി ഹി ഝാനങ്ഗപച്ചനീകാനി തേസം പവത്തിനിവാരണതോ. സമാധി കാമച്ഛന്ദസ്സ പടിപക്ഖോ രാഗപ്പണിധിയാ ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ, നാനാരമ്മണേഹി പലോഭിതസ്സ പരിബ്ഭമന്തസ്സ ചിത്തസ്സ സമാധാനതോ ച. പീതി ബ്യാപാദസ്സ പടിപക്ഖാ പാമോജ്ജേന സമാനയോഗക്ഖേമത്താ. വിതക്കോ ഥിനമിദ്ധസ്സ പടിപക്ഖോ യോനിസോ സങ്കപ്പനവസേന സവിപ്ഫാരപവത്തിതോ. സുഖം അവൂപസമാനുതാപസഭാവസ്സ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പടിപക്ഖം വൂപസന്തസീതലസഭാവത്താ. വിചാരോ വിചികിച്ഛായ പടിപക്ഖോ ആരമ്മണേ അനുമജ്ജനവസേന പഞ്ഞാപടിരൂപസഭാവത്താ. മഹാകച്ചാനത്ഥേരേന ദേസിതം പിടകാനം സംവണ്ണനാ പേടകം, തസ്മിം പേടകേ.

പഞ്ചകാമഗുണഭേദവിസയസ്സാതി രൂപാദിപഞ്ചകാമഗുണവിസേസവിസയസ്സ. ആഘാതവത്ഥുഭേദാദിവിസയാനന്തി ബ്യാപാദവിവേകവചനേന ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അ. നി. ൯.൨൯; വിഭ. ൯൬൦) ആദിആഘാതവത്ഥുഭേദവിസയസ്സ ദോസസ്സ, മോഹാധികേഹി ഥിനമിദ്ധാദീഹി വിവേകവചനേന പടിച്ഛാദനവസേന ദുക്ഖാദിപുബ്ബന്താദിഭേദവിസയസ്സ മോഹസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ. കാമരാഗബ്യാപാദതദേകട്ഠഥിനമിദ്ധാദിവിക്ഖമ്ഭകഞ്ചേതം സബ്ബാകുസലപടിപക്ഖസഭാവത്താ. സബ്ബകുസലാനം തേന സഭാവേന സബ്ബാകുസലപ്പഹായകം ഹോതി, ഹോന്തമ്പി കാമരാഗാദിവിക്ഖമ്ഭനസഭാവമേവ ഹോതി തംസഭാവത്താതി അവിസേസേത്വാ നീവരണാകുസലമൂലാദീനം ‘‘വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതീ’’തി ആഹ.

൭൧. യഥാപച്ചയം പവത്തമാനാനം സഭാവധമ്മാനം നത്ഥി കാചി വസവത്തിതാതി വസവത്തിഭാവനിവാരണത്ഥം ‘‘വിതക്കനം വിതക്കോ’’തി വുത്തം. തയിദം ‘‘വിതക്കനം ഈദിസമിദ’’ന്തി ആരമ്മണസ്സ പരികപ്പനന്തി ആഹ ‘‘ഊഹനന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി. യസ്മാ ചിത്തം വിതക്കബലേന ആരമ്മണം അഭിനിരുള്ഹം വിയ ഹോതി, തസ്മാ സോ ആരമ്മണാഭിനിരോപനലക്ഖണോ വുത്തോ. യഥാ ഹി കോചി രാജവല്ലഭം, തംസമ്ബന്ധിനം മിത്തം വാ നിസ്സായ രാജഗേഹം ആരോഹതി അനുപവിസതി, ഏവം വിതക്കം നിസ്സായ ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി. യദി ഏവം, കഥം അവിതക്കം ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതീതി? വിതക്കബലേനേവ. യഥാ ഹി സോ പുരിസോ പരിചയേന തേന വിനാപി നിരാസങ്കോ രാജഗേഹം പവിസതി, ഏവം പരിചയേന വിതക്കേന വിനാപി അവിതക്കം ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി. പരിചയേനാതി ച സന്താനേ പവത്തവിതക്കഭാവനാസങ്ഖാതേന പരിചയേന. വിതക്കസ്സ ഹി സന്താനേ അഭിണ്ഹം പവത്തസ്സ വസേന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണാഭിരുഹണം ചിരപരിചിതം. തേന തം കദാചി വിതക്കേന വിനാപി തത്ഥ പവത്തതേവ. യഥാ തം ഞാണസഹിതം ഹുത്വാ സമ്മസനവസേന ചിരപരിചിതം കദാചി ഞാണവിരഹിതമ്പി സമ്മസനവസേന പവത്തതി, യഥാ വാ കിലേസസഹിതം ഹുത്വാ പവത്തം സബ്ബസോ കിലേസരഹിതമ്പി പരിചയേന കിലേസവാസനാവസേന പവത്തതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ആദിതോ, അഭിമുഖം വാ ഹനനം ആഹനനം. പരിതോ, പരിവത്തേത്വാ വാ ആഹനനം പരിയാഹനനം. ‘‘രൂപം രൂപം, പഥവീ പഥവീ’’തി ആകോടേന്തസ്സ വിയ പവത്തി ‘‘ആഹനനം, പരിയാഹനന’’ന്തി ച വേദിതബ്ബം. ആനയനം ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ ഉപനയനം, ആകഡ്ഢനം വാ.

അനുസഞ്ചരണം അനുപരിബ്ഭമനം. സ്വായം വിസേസോ സന്താനമ്ഹി ലബ്ഭമാനോ ഏവ സന്താനേ പാകടോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അനുമജ്ജനം ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അനുമസനം, പരിമജ്ജനന്തി അത്ഥോ. തഥാ ഹി വിചാരോ ‘‘പരിമജ്ജനഹത്ഥോ വിയ, സഞ്ചരണഹത്ഥോ വിയാ’’തി ച വുത്തോ. തത്ഥാതി ആരമ്മണേ. സഹജാതാനം അനുയോജനം ആരമ്മണേ അനുവിചാരണസങ്ഖാതഅനുമജ്ജനവസേനേവ വേദിതബ്ബം. അനുപ്പബന്ധനം ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അവിച്ഛിന്നസ്സ വിയ പവത്തി. തഥാ ഹി സോ ‘‘അനുസന്ധാനതാ’’തി (ധ. സ. ൮) നിദ്ദിട്ഠോ. തേനേവ ച ‘‘ഘണ്ഡാനുരവോ വിയ, പരിബ്ഭമനം വിയാ’’തി ച വുത്തോ.

കത്ഥചീതി പഠമജ്ഝാനേ, പരിത്തചിത്തുപ്പാദേസു ച. വിചാരതോ ഓളാരികട്ഠേന, വിചാരസ്സേവ ച പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന അനുരവതോ ഓളാരികോ, തസ്സ ച പുബ്ബങ്ഗമോ ഘണ്ഡാഭിഘാതോ വിയ വിതക്കോ. യഥാ ഹി ഘണ്ഡാഭിഘാതോ പഠമാഭിനിപാതോ ഹോതി, ഏവം ആരമ്മണാഭിമുഖനിരോപനട്ഠേന വിതക്കോ ചേതസോ പഠമാഭിനിപാതോ ഹോതി. അഭിഘാത-ഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ അഭിഘാതജോ സദ്ദോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. വിപ്ഫാരവാതി വിചലനയുത്തോ സപരിപ്ഫന്ദോ. പരിബ്ഭമനം വിയ പരിസ്സയാഭാവവീമംസനത്ഥം. അനുപ്പബന്ധേന പവത്തിയന്തി ഉപചാരേ വാ അപ്പനായം വാ സന്താനേന പവത്തിയം. തത്ഥ ഹി വിതക്കോ നിച്ചലോ ഹുത്വാ ആരമ്മണം അനുപവിസിത്വാ വിയ പവത്തതി, ന പഠമാഭിനിപാതേ. പാകടോ ഹോതീതി വിതക്കസ്സ വിസേസോ അഭിനിരോപനാകാരോ ഓളാരികത്താ പഠമജ്ഝാനേ പാകടോ ഹോതി, തദഭാവതോ പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനേ വിചാരസ്സ വിസേസോ അനുമജ്ജനാകാരോ പാകടോ ഹോതി.

വാലണ്ഡുപകം ഏളകലോമാദീഹി കതചുമ്ബടകം. ഉപ്പീളനഹത്ഥോതി പിണ്ഡസ്സ ഉപ്പീളനഹത്ഥോ. തസ്സേവ ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചരണഹത്ഥോ. മണ്ഡലന്തി കംസഭാജനാദീസു കിഞ്ചി മണ്ഡലം വട്ടലേഖം കരോന്തസ്സ. യഥാ പുപ്ഫഫലസാഖാദിഅവയവവിനിമുത്തോ അവിജ്ജമാനോപി രുക്ഖോ ‘‘സപുപ്ഫോ സഫലോ’’തി വോഹരീയതി, ഏവം വിതക്കാദിഅങ്ഗവിനിമുത്തം അവിജ്ജമാനമ്പി ഝാനം ‘‘സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തി വോഹരീയതീതി ദസ്സേതും ‘‘രുക്ഖോ വിയാ’’തിആദി വുത്തം. ഝാനഭാവനായ പുഗ്ഗലവസേന ദേസേതബ്ബത്താ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ഝാനാനി ഉദ്ദിട്ഠാനീതി. യദിപി വിഭങ്ഗേ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ കതാ, അത്ഥോ പന തത്രാപി വിഭങ്ഗേപി യഥാ ഇധ ‘‘ഇമിനാ ച വിതക്കേനാ’’തിആദിനാ ധമ്മവസേന വുത്തോ, ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ, പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലസ്സേവ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. അത്ഥോ…പേ… ദട്ഠബ്ബോ ഝാനസമങ്ഗിനോ വിതക്കവിചാരസമങ്ഗിതാദസ്സനേന, ഝാനസ്സേവ ച സവിതക്കസവിചാരതായ വുത്തത്താതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിവേകാതി വിവേകാ ഹേതുഭൂതാതി വിവേക-സദ്ദസ്സ ഭാവസാധനതം സന്ധായാഹ. വിവേകേതി കത്തുസാധനതം, കമ്മസാധനതം വാ. ‘‘വിവിത്തോ’’തി ഹി ഇമിനാ നീവരണേഹി വിനാഭൂതോ തേഹി വിവേചിതോതി ച സാധനദ്വയമ്പി സങ്ഗഹിതമേവാതി.

൭൨. പീണയതീതി തപ്പേതി, വഡ്ഢേതി വാ. സമ്പിയായനലക്ഖണാതി പരിതുസ്സനലക്ഖണാ. പീണനരസാതി പരിബ്രൂഹനരസാ. ഫരണരസാതി പണീതരൂപേഹി കായസ്സ ബ്യാപനരസാ. ഉദഗ്ഗഭാവോ ഓദഗ്യം. ഖുദ്ദികാ ലഹും ലോമഹംസനമത്തം കത്വാ ഭിന്നാ ന പുന ഉപ്പജ്ജതി. ഖണികാ ബഹുലം ഉപ്പജ്ജതി. ഉബ്ബേഗതോ ഫരണാ നിച്ചലത്താ, ചിരട്ഠിതികത്താ ച പണീതതരാ. ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാതി പുണ്ണവല്ലികവിഹാരേ ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാ. പകതിയാ ദിട്ഠാരമ്മണവസേനാതി പുബ്ബേ മഹാചേതിയം ഗഹിതാരമ്മണവസേന. ചിത്രഗേണ്ഡുകോ വിചിത്രാകാരേന കതഗേണ്ഡുകോ. ഉപനിസ്സയേതി സമീപേ, തസ്സ വാ വിഹാരസ്സ നിസ്സയഭൂതേ, ഗോചരട്ഠാനഭൂതേതി അത്ഥോ.

ഘരാജിരേതി ഗേഹങ്ഗണേ. പബ്ബതസിഖരേ കതചേതിയം ‘‘ആകാസചേതിയ’’ന്തി വുത്തം. ഗഹിതനിമിത്തേനേവാതി ചേതിയവന്ദനം, ധമ്മസ്സവനഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ ‘‘ധഞ്ഞാ വതിമേ’’തിആദിനാ ഗഹിതകുസലനിമിത്തേനേവ കാരണഭൂതേന. ഗഹിതം വാ നിമിത്തം ഏതേനാതി ഗഹിതനിമിത്തം, വുത്താകാരേന പവത്തചിത്തം, തേന ഗഹിതനിമിത്തേനേവ ചിത്തേന സഹ. പക്ഖന്ദന്തി അനുപവിട്ഠം. അനുപരിപ്ഫുടന്തി അനു അനു സമന്തതോ ഫുടം, സബ്ബസോ അനുവിസടന്തി അത്ഥോ.

പസ്സദ്ധിയാ നിമിത്തഭാവേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ. പരിപാചനവസേന പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ. അപ്പനാസമ്പയുത്താവ പീതി അപ്പനാസമാധിപൂരികാ. ഖണികസമാധിപൂരികാ ച ഉപചാരസമാധിപൂരികാ ച അപ്പനാസമാധിസ്സ വിദൂരതരാതി തദുഭയം അനാമസന്തോ ‘‘താസു യാ അപ്പനാസമാധിസ്സാ’’തിആദിമാഹ. സമാധിസമ്പയോഗം ഗതാതി പുബ്ബേ ഉപചാരസമാധിനാ സമ്പയുത്താ ഹുത്വാ അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ അപ്പനാസമാധിനാ സമ്പയോഗം ഗതാ.

൭൩. സുഖയതീതി സുഖം, അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മേ ലദ്ധസ്സാദേ കരോതീതി അത്ഥോ. സ്വായം കത്തുനിദ്ദേസോ പരിയായലദ്ധോ ധമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ കത്തു നിവത്തനത്ഥോ, നിപ്പരിയായേന പന ഭാവസാധനമേവ ലബ്ഭതീതി ‘‘സുഖനം സുഖ’’ന്തി വുത്തം. ഇട്ഠസഭാവത്താ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം, സമ്പയുത്തധമ്മേ വാ അത്തനി സാദയതീതി സാതം ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ. സാതം ‘‘മധുര’’ന്തി വദന്തി. സാതം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി സാതലക്ഖണം. ഉപബ്രൂഹനം സമ്പയുത്തധമ്മാനം സംവഡ്ഢനം. ദുക്ഖം വിയ അവിസ്സജ്ജേത്വാ അദുക്ഖമസുഖാ വിയ അനജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ അനു അനു ഗണ്ഹനം, ഉപകാരിതാ വാ അനുഗ്ഗഹോ. കത്ഥചി പഠമജ്ഝാനാദികേ. പടിലാഭതുട്ഠീതി പടിലാഭവസേന ഉപ്പജ്ജനകതുട്ഠി. പടിലദ്ധരസാനുഭവനന്തി പടിലദ്ധസ്സ ആരമ്മണരസസ്സ അനുഭവനന്തി സഭാവതോ പീതിസുഖാനി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതി. യത്ഥ പീതി, തത്ഥ സുഖന്തി വിതക്കസ്സ വിയ ഇതരേന പീതിയാ സുഖേന അച്ചന്തസംയോഗമാഹ. ‘‘യത്ഥ സുഖം, തത്ഥ ന നിയമതോ പീതീ’’തി വിചാരസ്സ വിയ വിതക്കേന സുഖസ്സ പീതിയാ അനച്ചന്തസംയോഗം. തേന അച്ചന്താനച്ചന്തസംയോഗിതായ പീതിസുഖാനം വിസേസം ദസ്സേതി. കം താരേന്തി ഏത്ഥാതി കന്താരം, നിരുദകമരുട്ഠാനം. വനമേവ വനന്തം. തസ്മിം തസ്മിം സമയേതി ഇട്ഠാരമ്മണസ്സ പടിലാഭസമയേ, പടിലദ്ധസ്സ രസാനുഭവനസമയേ, വനച്ഛായാദീനം സവനദസ്സനസമയേ, പവേസപരിഭോഗസമയേ ച. പാകടഭാവതോതി യഥാക്കമം പീതിസുഖാനം വിഭൂതഭാവതോ.

വിവേകജം പീതിസുഖന്തി ഏത്ഥ പുരിമസ്മിം അത്ഥേ വിവേകജന്തി ഝാനം വുത്തം. പീതിസുഖസദ്ദതോ ച അത്ഥിഅത്ഥവിസേസതോ ‘‘അസ്സ ഝാനസ്സ, അസ്മിം വാ ഝാനേ’’തി ഏത്ഥ അ-കാരോ ദട്ഠബ്ബോ. ദുതിയേ പീതിസുഖമേവ വിവേകജം. ‘‘വിവേകജംപീതിസുഖ’’ന്തി ച അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ, പച്ചത്തനിദ്ദേസസ്സ ച അലോപോ കതോ. ലോപേ വാ സതി ‘‘വിവേകജപീതിസുഖ’’ന്തി പാഠോതി അയം വിസേസോ.

ഉപസമ്പജ്ജാതി ഏത്ഥ ഉപ-സം-സദ്ദാ ‘‘ഉപലബ്ഭതി, സംഭുഞ്ജതീ’’തിആദീസു വിയ നിരത്ഥകാതി ദസ്സേതും ‘‘ഉപഗന്ത്വാ’’തിആദിം വത്വാ പുന തേസം സാത്ഥകഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഉപസമ്പാദയിത്വാ’’തിആദി വുത്തം, തസ്മാ പത്വാ, സാധേത്വാതി വാ അത്ഥോ. ഇരിയന്തി കിരിയം. വുത്തിആദീനി തസ്സേവ വേവചനാനി. പാലനാതി ഹി ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം ഇരിയാപഥന്തരേഹി രക്ഖണാ.

പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനാദിവണ്ണനാ

൭൪. പഞ്ച അങ്ഗാനി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീനാനി ഏതസ്സാതി പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം. ‘‘അഗ്യാഹിതോ’’തി ഏത്ഥ ആഹിത-സദ്ദസ്സ വിയ വിപ്പഹീന-സദ്ദസ്സേത്ഥ പരവചനം ദട്ഠബ്ബം, പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി വിപ്പഹീനന്തി വാ പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം. നനു അഞ്ഞേപി അകുസലാ ധമ്മാ ഇമിനാ ഝാനേന പഹീയന്തി, അഥ കസ്മാ പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനതാവ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഝാനലാഭിനോപി അഝാനസമങ്ഗികാലേ ഝാനപടിപക്ഖലോഭചിത്താദീനം പവത്തിസബ്ഭാവതോ ‘‘ഝാനക്ഖണേ’’തി വുത്തം. പഹീയന്തീതി വിഗച്ഛന്തി, നപ്പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ഏകത്താരമ്മണേതി പഥവീകസിണാദിവസേന ഏകസഭാവേ, ഏകഗ്ഗതാസങ്ഖാതേ ഏകത്താവഹേ വാ ആരമ്മണേ. തന്തി തം നാനാവിസയപലോഭിതം ചിത്തം. കാമധാതുപ്പഹാനായാതി നാനാവിസയസമൂപബ്യൂള്ഹായ കാമധാതുയാ പഹാനായ സമതിക്കമായ പടിപദം ഝാനം നപ്പടിപജ്ജതി. നിരന്തരന്തി വിക്ഖേപേന അനന്തരിതം, സഹിതന്തി അത്ഥോ. അകമ്മഞ്ഞന്തി അകമ്മനീയം, ഭാവനാകമ്മസ്സ അയോഗ്യന്തി അത്ഥോ. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരേതന്തി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചേന അഭിഭൂതം. പരിബ്ഭമതി അനവട്ഠാനതോ, അവട്ഠാനസ്സ സമാധാനസ്സ അഭാവതോതി അത്ഥോ. വിചികിച്ഛായ ഉപഹതന്തി സാതിസയസ്സ വിചാരസ്സ അഭാവതോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ നു ഖോ ഭഗവാ, ന നു ഖോ’’തി, ‘‘പഥവീ പഥവീ’’തിആദിനാ മനസികാരേന, ‘‘ഝാനം സിയാ നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തിആദിനാ ച പവത്തായ വിചികിച്ഛായ ഉപഹതം. നാരോഹതി അപ്പടിപത്തിനിമിത്തത്താ. വിസേസേന ഝാനന്തരായകരത്താതി സമാധിആദീനം ഉജുവിപച്ചനീകഭാവേന ഝാനാധിഗമസ്സ അന്തരായകരണതോ.

തേഹീതി ഝാനാധിഗമസ്സ പച്ചയഭൂതേഹി വിതക്കവിചാരേഹി. അവിക്ഖേപായ സമ്പാദിതപ്പയോഗസ്സാതി തതോ ഏവം സമാധാനായ നിപ്ഫാദിതഭാവനാപയോഗസ്സ. ചേതസോ പയോഗസമ്പത്തിസമ്ഭവാതി യഥാവുത്തഭാവനാപയോഗസമ്പത്തിസമുട്ഠാനാ. പീതി പീണനം ഭാവനാവസേന തപ്പനം. ഉപബ്രൂഹനം ഭാവനാവസേന പരിവുദ്ധിം ചേതസോ കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. നന്തി ചിത്തം. സസേസസമ്പയുത്തധമ്മന്തി അവസിട്ഠഫസ്സാദിധമ്മസഹിതം, സമം സമ്മാ ച ആധിയതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇന്ദ്രിയസമതാവസേന സമം, പടിപക്ഖധമ്മാനം. ദൂരീഭാവേ ലീനുദ്ധച്ചാഭാവേന സമ്മാ ച ഠപേതീതി അത്ഥോ. ഏകഗ്ഗതാ ഹി സമാധാനകിച്ചേന ചിത്തം, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച അത്താനം അനുവത്താപേന്തീ ഝാനക്ഖണേ സാതിസയം സമാഹിതേ കരോതീതി. ഉപ്പത്തിവസേനാതി യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജനവസേന. ഏതേസു വിതക്കാദീസു ഝാനം ഉപ്പന്നം നാമ ഹോതി തത്ഥേവ ഝാനവോഹാരതോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദിനാപി ഉപമാവസേന തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി.

പകതിചിത്തതോതി പാകതികകാമാവചരചിത്തതോ. സുവിസദേനാതി സുട്ഠു വിസദേന, പടുതരേനാതി അത്ഥോ. സബ്ബാവന്തന്തി സബ്ബാവയവവന്തം, അനവസേസന്തി അത്ഥോ. അപ്ഫുടന്തി അസമ്ഫുട്ഠം. ആരമ്മണേസു ഫുസിതാതി അപ്പനാവസേന പവത്തമാനാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ സമന്തതോ ആരമ്മണം ഫരന്തീ വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. കസ്മാ പനേത്ഥ ഝാനപാഠേ അഗ്ഗഹിതാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ഗഹിതാതി അനുയോഗം സന്ധായ ‘‘തത്ഥ ചിത്തേകഗ്ഗതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു ഝാനങ്ഗേസു. ന നിദ്ദിട്ഠാതി സരൂപതോ ന നിദ്ദിട്ഠാ, സാമഞ്ഞതോ പന ഝാനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ. ഏവം വുത്തത്താതി സരൂപേനേവ വുത്തത്താ, അങ്ഗമേവ ചിത്തേകഗ്ഗതാതി സമ്ബന്ധോ. യേന അധിപ്പായേനാതി യേന വിതക്കാദീഹി സഹ വത്തന്തം ധമ്മം ദീപേതും തസ്സ പകാസനാധിപ്പായേന ‘‘സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തിആദിനാ ഉദ്ദേസോ കതോ. സോ ഏവ അധിപ്പായോ തേന ഭഗവതാ വിഭങ്ഗേ ‘‘ചിത്തേകഗ്ഗതാ’’തി നിദ്ദിസന്തേന പകാസിതോ. തസ്മാ സാ ഝാനപാഠേ അഗ്ഗഹിതാതി ന ചിന്തേതബ്ബം.

തിവിധകല്യാണവണ്ണനാ

൭൫. ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേനാതി ഝാനസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന. ലക്ഖണവസേനാതി തേസംയേവ അപ്പനായം ലക്ഖിതബ്ബഭാവവസേന.

തത്രാതി തസ്മിം കല്യാണതാലക്ഖണാനം വിഭാവനേ. പടിപദാവിസുദ്ധീതി പടിപജ്ജതി ഝാനം ഏതായാതി പടിപദാ, ഗോത്രഭുപരിയോസാനോ പുബ്ബഭാഗിയോ ഭാവനാനയോ. പരിപന്ഥതോ വിസുജ്ഝനം വിസുദ്ധി, പടിപദായ വിസുദ്ധി പടിപദാവിസുദ്ധി. സാ പനായം യസ്മാ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ലബ്ഭതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പടിപദാവിസുദ്ധി ആദീ’’തി. ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാതി വിസോധേതബ്ബതാദീനം അഭാവതോ ഝാനപരിയാപന്നായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ അനുബ്രൂഹനാ. സാ പനായം വിസേസതോ ഝാനസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ലബ്ഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ’’തി. സമ്പഹംസനാതി തത്ഥ ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിസാധകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന പരിയോദപനാ. സാ പന യസ്മാ ഝാനസ്സ ഓസാനക്ഖണേ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമ്പഹംസനാ പരിയോസാന’’ന്തി. ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനീതി പരിപന്ഥതോ ചിത്തസ്സ വിസുജ്ഝനാകാരോ, മജ്ഝിമസ്സ സമഥനിമിത്തസ്സ പടിപജ്ജനാകാരോ, തത്ഥ പക്ഖന്ദനാകാരോതി ഇമാനി തീണി ഝാനസ്സ ആദിതോ ഉപ്പാദക്ഖണേ അപ്പനാപത്തിലക്ഖണാനി തേഹി ആകാരേഹി വിനാ അപ്പനാപത്തിയാ അഭാവതോ, അസതി ച അപ്പനായ തദഭാവതോ. ആദികല്യാണഞ്ചേവ വിസുദ്ധിപടിപദത്താ. യഥാവുത്തേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതത്താ, സമ്പന്നലക്ഖണത്താ ച തിലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച. ഇമിനാ നയേന മജ്ഝപരിയോസാനലക്ഖണാനഞ്ച യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

സമ്ഭരീയതി ഝാനം ഏതേനാതി സമ്ഭാരോ, നാനാവജ്ജനപരികമ്മം. സഹ സമ്ഭാരേനാതി സസമ്ഭാരോ, സോ ഏവ സസമ്ഭാരികോ. ഉപചാരോതി ഏകാവജ്ജനൂപചാരമാഹ. പഗ്ഗഹാദികിച്ചസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ഭാവനായ ഏവ സാധിതത്താ യാ തത്ഥ ഏകാവജ്ജനൂപചാരേ സിദ്ധാ അജ്ഝുപേക്ഖനാ, സാ ഝാനക്ഖണേ പരിബ്രൂഹിതാ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ നാമ അപ്പനാ’’തി. യഥാധിഗതം ഝാനം നിസ്സായ യോ പഹട്ഠാകാരോ ചിത്തസ്സ പരിതോസോ, തം പച്ചവേക്ഖണാവസേന പവത്തം സന്ധായാഹ ‘‘സമ്പഹംസനാ നാമ പച്ചവേക്ഖണാ’’തി. ഏകേതി അഭയഗിരിവാസിനോ. തേ ഹി ഏവം പടിപദാവിസുദ്ധിആദികേ വണ്ണയന്തി, തദയുത്തം. തഥാ ഹി സതി അജ്ഝാനധമ്മേഹി ഝാനസ്സ ഗുണസംകിത്തനം നാമ കതം ഹോതി. ന ഹി ഭൂമന്തരം ഭൂമന്തരപരിയാപന്നം ഹോതി. പാളിയാ ചേതം വിരുദ്ധന്തി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏകത്തഗതം ചിത്തന്തി ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസഭാവേന, ഏകഗ്ഗതായ ച സിഖാപ്പത്തിയാ തദനുഗുണം ഏകത്തം ഗതന്തി ഏകത്തഗതം, സസമ്പയുത്തം അപ്പനാപത്തചിത്തം. തസ്സേവ പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദതാദി അനന്തരമേവ വുച്ചതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏകസ്മിംയേവ അപ്പനാചിത്തക്ഖണേ പടിപദാവിസുദ്ധിആദി പാളിയം വുത്തം, തസ്മാ ആഗമനവസേനാതി പരികമ്മാഗമനവസേന. അനതിവത്തനാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഇന്ദ്രിയേകരസതാതദുപഗവീരിയവാഹനാസേവനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. പരിയോദാപകസ്സാതി പരിസോധകസ്സ പഭസ്സരഭാവകരസ്സ. അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനമേവ ചേത്ഥ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തി വേദിതബ്ബാ.

തസ്മിന്തി തസ്മിം വാരേ, ചതുപഞ്ചചിത്തപരിമാണായ അപ്പനാവീഥിയന്തി അത്ഥോ. തതോ പരിപന്ഥതോ. ചിത്തം വിസുജ്ഝതീതി യദിപി ആഗമനം ഗഹേതും അവിസേസേന വിയ വുത്തം, പരികമ്മവിസുദ്ധിതോ പന അപ്പനാവിസുദ്ധി സാതിസയാവ. തേനാഹ ‘‘വിസുദ്ധത്താ’’തിആദി. ആവരണവിരഹിതം ഹുത്വാതി യേനാവരണേന ആവടത്താ ചിത്തം തതോ പുബ്ബേ മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജിതും ന സക്കോതി, തേന വിവിത്തം ഹുത്വാ, തം വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി അത്ഥോ. ലീനുദ്ധച്ചസങ്ഖാതാനം ഉഭിന്നം അന്താനം അനുപഗമനേന മജ്ഝിമോ, സവിസേസം പച്ചനീകധമ്മാനം വൂപസമനതോ സമഥോ, യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം കാരണഭാവതോ നിമിത്തഞ്ചാതി മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം. തേനാഹ ‘‘സമപ്പവത്തോ അപ്പനാസമാധിയേവാ’’തി. തദനന്തരം പന പുരിമചിത്തന്തി തസ്സ അപ്പനാചിത്തസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതം പുരിമം ചിത്തം, ഗോത്രഭുചിത്തന്തി അത്ഥോ. ഏകസന്തതിപരിണാമനയേനാതി യഥാ ‘‘തദേവ ഖീരം ദധിസമ്പന്ന’’ന്തി, ഏവം സതിപി പരിത്തമഹഗ്ഗതഭാവഭേദേ, പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവഭേദേ ച ഏകിസ്സാ ഏവ സന്തതിയാ പരിണാമൂപഗമനനയേന ഏകത്തനയവസേന. തഥത്തന്തി തഥഭാവം അപ്പനാസമാധിവസേന സമാഹിതഭാവം. ഏവം പടിപന്നത്താതി വുത്താകാരേന പടിപജ്ജമാനത്താ. യസ്മിഞ്ഹി ഖണേ തഥത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ തഥത്തുപഗമനേന അപ്പനാസമാധിനാ സമാഹിതഭാവൂപഗമനേന തത്ഥ പക്ഖന്ദതി നാമ. പുരിമചിത്തേതി അപ്പനാചിത്തസ്സ പുരിമസ്മിം ചിത്തേ ഗോത്രഭുചിത്തേ. വിജ്ജമാനാകാരനിപ്ഫാദികാതി തസ്മിം ചിത്തേ വിജ്ജമാനാനം പരിപന്ഥവിസുദ്ധിമജ്ഝിമസമഥപടിപത്തിപക്ഖന്ദനാകാരാനം നിപ്ഫാദികാ, തേനാകാരേന നിപ്ഫജ്ജമാനാതി അത്ഥോ. തേയേവ ഹി ആകാരാ പച്ചയവിസേസതോ ഝാനക്ഖണേ നിപ്ഫജ്ജമാനാ ‘‘പടിപദാവിസുദ്ധീ’’തി ലദ്ധസമഞ്ഞാ ഝാനസ്സ തം വിസേസം നിപ്ഫാദേന്താ വിയ വുത്താ. ഉപ്പാദക്ഖണേയേവാതി അത്തലാഭവേലായമേവ. യദി ഏവം, കഥം തേ ആകാരാ നിപ്ഫജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘ആഗമനവസേനാ’’തി.

തസ്സാതി ചിത്തസ്സ. ‘‘വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതീ’’തി പാളിയം (പടി. മ. ൧.൧൫൮) പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ആഗതാതി ‘‘ബ്യാപാരം അകരോന്തോ’’തി ആഹ. സമഥപടിപത്തിതഥത്തുപഗമനഞ്ച ഇധ സമഥഭാവാപത്തിയേവാതി ആഹ ‘‘സമഥഭാവൂപഗമനേനാ’’തി. കിലേസസംസഗ്ഗം പഹായ ഏകത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സാതി പുബ്ബേ ‘‘കഥം നു ഖോ കിലേസസംസഗ്ഗം പജഹേയ്യ’’ന്തി പടിപന്നസ്സ ഇദാനി സമഥപടിപത്തിയാ തസ്സ പഹീനത്താ കിലേസസങ്ഗണികാഭാവേന ഏകത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സ ഝാനചിത്തസ്സ. പരിപന്ഥവിസുദ്ധിമജ്ഝിമസമഥപടിപത്തിപക്ഖന്ദനേഹി വുദ്ധിപ്പത്തിയാ അനുബ്രൂഹിതേ ഝാനചിത്തേ ലദ്ധോകാസാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ സമ്പയുത്തേസു സമവാഹിതഭാവേന പവത്തമാനാ തേ അനുബ്രൂഹേന്തീ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ വേദിതബ്ബാ’’തി.

യേ പനേതേ യുഗനദ്ധധമ്മാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഝാനചിത്തേ. അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനവസേന കിച്ചകരണതോ യുഗേ നദ്ധാ ബദ്ധാ വിയ യുഗനദ്ധാ. വിമുത്തിരസേനാതി വിമുച്ചനകിച്ചേന, വിമുച്ചനസമ്പത്തിയാ വാ. ഏസ യോഗീ. വാഹയതീതി പവത്തേതി. അസ്സാതി ഝാനചിത്തസ്സ. തസ്മിം ഖണേതി ഭങ്ഗക്ഖണേ. ഉപ്പാദക്ഖണേ അതീതേ ഹി ഠിതിക്ഖണതോ പട്ഠായ ആസേവനാ പവത്തതി നാമ. തേ ആകാരാതി അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനാദയോ തത്ഥ ധമ്മാനം പവത്തിആകാരാ. ആസേവനാപി ഹി ആസേവനപച്ചയഭാവീനം ധമ്മാനം പവത്തിആകാരോയേവ. സംകിലേസവോദാനേസൂതി സമാധിപഞ്ഞാനം സമരസതായ അകരണം ഭാവനായ സംകിലേസോ, കരണം വോദാനം. തഥാ സേസേസുപി. ഏവമേതേസു സംകിലേസവോദാനേസു തം തം ആദീനവം ദോസം ആനിസംസം ഗുണം പുരേതരം പാടിഹാരിയഞാണേന ദിസ്വാ യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനാദയോ ഹോന്തി, തഥാ ഭാവനായ സമ്പഹംസിതത്താ തേനേവ ഞാണേന വിസോധിതത്താ. വിസോധനം ഹേത്ഥ സമ്പഹംസനം. തേ ആകാരാ യസ്മാ നിപ്ഫന്നാ, തസ്മാ ‘‘ധമ്മാനം…പേ… വേദിതബ്ബാതി വുത്ത’’ന്തി ലക്ഖണസംവണ്ണനായ ആദിമ്ഹി വുത്തം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി.

‘‘യസ്മാ ഉപേക്ഖാവസേന ഞാണം പാകടം ഹോതീ’’തി കോ സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ സമ്പഹംസനാവ പരിയോസാനന്തി വുത്താ, ന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാതി ചോദനം സന്ധായ ‘‘തത്ഥ യസ്മാ ഉപേക്ഖാവസേന ഞാണം പാകടം ഹോതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥാതി തസ്മിം ഭാവനാചിത്തേ. ഉപേക്ഖാവസേന ഞാണം പാകടം ഹോതീതി അപ്പനാകാലേ ഭാവനായ സമപ്പവത്തിയാ, പടിപക്ഖസ്സ ച പഹാനതോ പഗ്ഗഹാദീസു ബ്യാപാരസ്സ അകാതബ്ബതോ അജ്ഝുപേക്ഖനാവ ഹോതി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സമയേ ചിത്തസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനാ, വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതീ’’തി ച ആദി. സാ പനായം അജ്ഝുപേക്ഖനാ ഞാണസ്സ കിച്ചസിദ്ധിയാ ഹോതി, വിസേസതോ ഞാണസാധനത്താ അപ്പനാബ്യാപാരസ്സാതി ഫലേന കാരണാനുമാനഞായേന. യസ്മാ ഉപേക്ഖാവസേന ഞാണം പാകടം ഹോതി, തസ്മാ ഞാണകിച്ചഭൂതാ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനന്തി വുത്താതി സമ്ബന്ധോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേതും ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാപഗ്ഗഹിതം ചിത്തന്തി യഥാ ഭാവനാചിത്തം കോസജ്ജപക്ഖേ ന പതതി, തഥാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം ബഹുലീകാരവസേന പഗ്ഗഹിതം. സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖതീതി പഗ്ഗണ്ഹന്തേനാപി സമാധിസ്സ വീരിയസമതായോജനവസേന പഗ്ഗഹിതത്താ സക്കച്ചം അജ്ഝുപേക്ഖതി, തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ഓകാസം ലഭതി. തം പന അജ്ഝുപേക്ഖനം ഉപേക്ഖാവസേന പുബ്ബേ പവത്തപാരിഹാരിയപഞ്ഞാവസേന അപ്പനാപഞ്ഞായ കിച്ചാധികതാതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞാവസേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതീ’’തി. തസ്സ അധിമത്തത്താ ഏവ അജ്ഝുപേക്ഖന്തസ്സേവ നാനാസഭാവേഹി നീവരണപമുഖേഹി കിലേസേഹി അപ്പനാചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമോക്ഖവസേന വിമുച്ചനവസേന. പഞ്ഞാവസേനാതി പുബ്ബേ പവത്തപാരിഹാരിയപഞ്ഞാവസേന. വിമുത്തത്താതി നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ ഏവ. തേ ധമ്മാ സദ്ധാദയോ, വിസേസതോ സദ്ധാപഞ്ഞാവീരിയസമാധയോ ച ഏകരസാ സമാനകിച്ചാ ഹോന്തി. ഏവമയം ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ നിപ്ഫജ്ജമാനാ ഞാണബ്യാപാരോതി ആഹ ‘‘ഞാണകിച്ചഭൂതാ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാന’’ന്തി. ഏവം തിവിധായ പടിപദാവിസുദ്ധിയാ ലദ്ധവിസേസായ തിവിധായ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനായ സാതിസയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ അധിമുത്തഭാവേന ചതുബ്ബിധാപി സമ്പഹംസനാ സിജ്ഝതീതി ആഗമനുപേക്ഖാ ഞാണകിച്ചവസേന ദസപി ആകാരാ ഝാനേ ഏവ വേദിതബ്ബാ.

ഗണനാനുപുബ്ബതാതി ഗണനാനുപുബ്ബതായ, ഗണനാനുപുബ്ബതാമത്തം വാ പഠമന്തി ഇദന്തി അത്ഥോ. തേന ദേസനാക്കമം ഉല്ലിങ്ഗേതി. ‘‘പഠമം ഉപ്പന്നന്തി പഠമ’’ന്തി ഇമിനാ പടിപത്തിക്കമം, ഉപ്പന്നന്തി ഹി അധിഗതന്തി അത്ഥോ. ‘‘പഠമം സമാപജ്ജിതബ്ബന്തി പഠമ’’ന്തി ഇദം പന ന ഏകന്തലക്ഖണന്തി അട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൬൦) പടിസിദ്ധത്താ ഇധ ന ഗഹിതം. ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനന്തി ദുവിധേ ഝാനേ ഇധാധിപ്പേതജ്ഝാനമേവ ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനതോ’’തി വുത്തം. പഥവീകസിണസങ്ഖാതസ്സ അത്തനോ അത്തനോ ആരമ്മണസ്സ രൂപം വിയ ചക്ഖുനാ ഉപനിജ്ഝായനതോ. പച്ചനീകഝാപനതോതി നീവരണാദീനം പച്ചനീകധമ്മാനം ദഹനതോ വിക്ഖമ്ഭനവസേന പജഹനതോ. സകലട്ഠേനാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന കതേ വാ അകതേ വാ പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹിതേ പഥവീഭാഗേ പഥവീമണ്ഡലേ സകലാരമ്മണകരണട്ഠേന. ന ഹി തസ്സ ഏകദേസമാരമ്മണം കരീയതി. പഥവീകസിണസന്നിസ്സയതായ നിമിത്തം പഥവീകസിണം യഥാ ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി. തംസഹചരണതോ ഝാനം പഥവീകസിണം യഥാ ‘‘കുന്താ പചരന്തീ’’തി.

ചിരട്ഠിതിസമ്പാദനവണ്ണനാ

൭൬. ലക്ഖട്ഠാനേ ഠിതം സരേന വാലം വിജ്ഝതീതി വാലവേധീ. ഇധ പന അനേകധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ അംസും വിജ്ഝന്തോ ‘‘വാലവേധീ’’തി അധിപ്പേതോ. തേന വാലവേധിനാ. സൂദേനാതി ഭത്തകാരേന. ‘‘ആകാരാ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുകുസലോതി സുട്ഠു ഛേകോ. ധനുഗ്ഗഹോതി ഇസ്സാസോ. കമ്മന്തി യോഗ്യം. അക്കന്തപദാനന്തി വിജ്ഝനകാലേ അക്കമനവസേന പവത്തപദാനം. ആകാരന്തി ധനുജിയാസരാനം ഗഹിതാകാരം. പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി ഉപധാരേയ്യ. ഭോജനസപ്പായാദയോതി ആദി-സദ്ദോ അവുത്താകാരാനമ്പി സങ്ഗാഹകോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന ഉതുഭാവനാനിമിത്താദീനമ്പി പരിഗ്ഗണ്ഹനം വുത്തം ഹോതി. തസ്മിന്തി തസ്മിം തരുണസമാധിമ്ഹി.

ഭത്താരന്തി സാമിനം, ഭത്തവേതനാദീഹി പോസകന്തി അത്ഥോ. പരിവിസന്തോതി ഭോജേന്തോ. തസ്സ രുച്ചിത്വാ ഭുഞ്ജനാകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ തസ്സ ഉപനാമേന്തോതി യോജനാ. അയമ്പി യോഗീ. അധിഗതക്ഖണേ ഭോജനാദയോ ആകാരേതി പുബ്ബേ ഝാനസ്സ അധിഗതക്ഖണേ കിച്ചസാധകേ ഭോജനാദിഗതേ ആകാരേ. ഗഹേത്വാതി പരിഗ്ഗഹേത്വാ സല്ലക്ഖേത്വാ. നട്ഠേ നട്ഠേ സമാധിമ്ഹി പുനപ്പുനം അപ്പനായ.

മഹാനസവിജ്ജാപരിചയേന പണ്ഡിതോ. തത്ഥ വിസദഞാണതായ ബ്യത്തോ. ഠാനുപ്പത്തികകഓസല്ലയോഗേന കുസലോ. നാനച്ചയേഹീതി നാനച്ചയേഹി നാനാസഭാവേഹി, നാനാരസേഹീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അമ്ബിലഗ്ഗേഹീ’’തിആദി. സൂപേഹീതി ബ്യഞ്ജനേഹി. അമ്ബിലഗ്ഗേഹീതി അമ്ബിലകോട്ഠാസേഹി, യേ വാ അമ്ബിലരസാ ഹുത്വാ അഗ്ഗഭൂതാ, തേഹി ചതുരമ്ബിലാദിമിസ്സേഹി. ഏസ നയോ തിത്തകഗ്ഗാദീസുപി. ഖാരികേഹീതി വാതിങ്ഗണകളീരാദിമിസ്സേഹി. നിമിത്തന്തി ആകാരം രുച്ചനവസേന ഭുഞ്ജനാകാരം. ഉഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഉപരൂപരി ഗണ്ഹാതി ഉപധാരേതി. ഇമസ്സ വാ സൂപേയ്യസ്സ അത്ഥായ ഹത്ഥം അഭിഹരതി. അഭിഹാരാനന്തി അഭിമുഖേന ഹരിതബ്ബാനം പണ്ണാകാരാനം, പൂജാഭിഹാരാനം വാ. നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതീതി ‘‘ഏവം മേ ചിത്തം സമാഹിതം അഹോസീ’’തി നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി സല്ലക്ഖേതി.

സമാധിപരിപന്ഥാനന്തി സമാധിസ്സ പരിപന്ഥഭൂതാനം. ധമ്മാനന്തി കാമച്ഛന്ദാദിനീവരണധമ്മാനം. സുവിസോധിതത്താതി സുട്ഠു വിസോധിതത്താ, വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ സമ്മദേവ പഹീനത്താതി അത്ഥോ. കാമാദീനവപച്ചവേക്ഖണാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന അസുഭമനസികാരനേക്ഖമ്മാനിസംസപച്ചവേക്ഖണാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. നേക്ഖമ്മഗുണദസ്സനേനാപി ഹി തസ്സ വിബന്ധഭൂതേ കാമച്ഛന്ദേ ആദീനവോ വിസേസതോ പാകടോ ഹോതീതി. കായദുട്ഠുല്ലന്തി കായദരഥം സാരദ്ധകായതം. തേന കായചിത്താനം സാരമ്ഭനിമിത്തസ്സ ബ്യാപാദനീവരണസ്സ ന വിസോധനമാഹ. ആരമ്ഭധാതുമനസികാരാദീതി ആദി-സദ്ദേന വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗനിമിത്താനം, ആലോകസഞ്ഞാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സമഥനിമിത്തമനസികാരാദീതി ആദി-സദ്ദേന സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാനം ധമ്മാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞേപി സമാധിപരിപന്ഥേതി വിചികിച്ഛാട്ഠാനിയേ, മദമാനാദികേ ച സന്ധായാഹ. ആസയന്തി വസനകസുസിരം. സുപരിസുദ്ധന്തി ആസങ്കനീയത്താഭാവേന സുട്ഠു പരിസുദ്ധം. ഏത്ഥാഹ – നനു ചായം പഗേവ കാമാദീനവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സമഥപടിപദം പടിപന്നോ ഉപചാരക്ഖണേയേവ ഝാനേന നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനി, അഥ കസ്മാ പുന കാമാദീനവപച്ചവേക്ഖണാദി ഗഹിതന്തി? സച്ചമേതം. തം പന പഹാനമത്തന്തി ഝാനസ്സ ചിരട്ഠിതിയാ അതിസയപഹാനത്ഥം പുന ഗഹിതം.

ഉദ്ധച്ച മിദ്ധന്തി കുക്കുച്ചം, ഥിനഞ്ച തദേകട്ഠതായ ഗഹിതമേവാതി കത്വാ വുത്തം. സുദ്ധന്തഗതോതി സുപരിസുദ്ധപരിയന്തം സബ്ബസോ വിസോധിതകോണപരിയന്തം ഉയ്യാനം ഗതോ. തഹിം രമേതി തസ്മിം ഝാനേ രമേയ്യ ദിവസഭാഗമ്പി ഝാനസമങ്ഗീ ഏവ ഭവേയ്യ.

ചിത്തഭാവനാവേപുല്ലത്ഥന്തി സമാധിഭാവനായ വിപുലഭാവായ. യഥാ ഹി ഭാവനാവസേന നിമിത്തസ്സ ഉപ്പത്തി, ഏവമസ്സ ഭാവനാവസേനേവ വഡ്ഢനമ്പി. തസ്മാ ഏകങ്ഗുലാദിവസേന നിമിത്തം വഡ്ഢേന്തസ്സ പുനപ്പുനം ബഹുലീകാരേന ഝാനം ഭാവനാപി വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തഭാവനാവേപുല്ലത്ഥഞ്ച യഥാലദ്ധം പടിഭാഗനിമിത്തം വഡ്ഢേതബ്ബ’’ന്തി. തസ്സാതി പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ.

നിമിത്തവഡ്ഢനനയവണ്ണനാ

൭൭. തത്രാതി സാമിഅത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, തസ്സാതി അത്ഥോ. അവഡ്ഢേത്വാതി യഥാ കുമ്ഭകാരോ മത്തികായ പത്തം കരോന്തോ പഠമം അപരിച്ഛിന്ദിത്വാവ പത്തം വഡ്ഢേതി, ഏവം പത്തവഡ്ഢനയോഗേന പത്തവഡ്ഢനയുത്തിയാ അവഡ്ഢേത്വാ പൂവികസ്സ പൂവവഡ്ഢനം. ഭത്തസ്സ ഉപരി ഭത്തപക്ഖിപനം ഭത്തവഡ്ഢനം. വത്ഥസ്സ തിന്തസ്സ അഞ്ഛനാദി ദുസ്സവഡ്ഢനം. പച്ചേകം യോഗ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. അപരിച്ഛിന്ദിത്വാ ന വഡ്ഢേതബ്ബം സപരിച്ഛേദേ ഏവ ഭാവനാപവത്തിതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സാന്തകേ നോ അനന്തകേ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൫൫).

ഹംസപോതകാതി ജവനഹംസപോതകാ. ഉക്കൂലം ഉന്നതട്ഠാനം. വികൂലം നിന്നട്ഠാനം. നദീസോതേന കതം വിദുഗ്ഗം നദീവിദുഗ്ഗം. വിസമാകാരേന ഠിതോ പബ്ബതപദേസോ പബ്ബതവിസമോ.

ഥൂലാനി ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി പച്ചവേക്ഖണാബാഹുല്ലേന വിഭൂതഭാവതോ. ദുബ്ബലാനി ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി പഗുണബലവഭാവസ്സ അനാപാദികത്താ. ഉപരി ഉസ്സുക്കനായാതി ഭാവനായ ഉപരി ആരോഹനായ, ദുതിയജ്ഝാനാധിഗമായാതി അത്ഥോ.

പബ്ബതേയ്യാതി പബ്ബതേ ബഹുലചാരിനീ. അഖേത്തഞ്ഞൂതി അഗോചരഞ്ഞൂ. സമാധിപരിപന്ഥാനം വിസോധനാനഭിഞ്ഞാതായ ബാലോ. ഝാനസ്സ പഗുണഭാവാപാദനവേയ്യത്തിയസ്സ അഭാവേന അബ്യത്തോ. ഉപരിഝാനസ്സ പദട്ഠാനഭാവാനവബോധേന അഖേത്തഞ്ഞൂ. സബ്ബഥാപി സമാപത്തികോസല്ലാഭാവേന അകുസലോ. സമാധിനിമിത്തസ്സ വാ അനാസേവനായ ബാലോ. അഭാവനായ അബ്യത്തോ. അബഹുലീകാരേന അഖേത്തഞ്ഞൂ. സമ്മദേവ അനധിട്ഠാനതോ അകുസലോതി യോജേതബ്ബം. ഉഭതോ ഭട്ഠോതി ഉഭയതോ ഝാനതോ ഭട്ഠോ. സോ ഹി അപ്പഗുണതായ ന സുപ്പതിട്ഠിതതായ സഉസ്സാഹോപി വിനാസതോ, അസാമത്ഥിയതോ ച ഝാനദ്വയതോ പരിഹീനോ. ചിണ്ണവസിനാതി ആസേവിതവസിനാ.

പഞ്ചവസീകഥാവണ്ണനാ

൭൮. വസനം വസീതി ധാതുനിദ്ദേസതായ കിരിയാനിദ്ദേസോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വസിയോ’’തി, യഥാരുചി പവത്തിയോതി അത്ഥോ. ആവജ്ജനായ വസീ, ആവജ്ജനാവസേന വാ വസീ ആവജ്ജനവസീ. ഝാനം ആവജ്ജിതും യത്ഥ യത്ഥ പദേസേ ഇച്ഛാ യത്ഥിച്ഛകം. യദാ യദാ, യസ്മിം യസ്മിം വാ ഝാനങ്ഗേ ഇച്ഛാ യദിച്ഛകം. യാവ യാവ ഇച്ഛാ യാവദിച്ഛകം, ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ. ‘‘യാവാ’’തി ച ഇദം ബഹൂനം ജവനവാരാനം നിരന്തരം വിയ തഥാപവത്തനം സന്ധായ വുത്തം, ന ഏകമേവ. സോ ഹി പരിച്ഛിന്നചിത്തക്ഖണോതി. ആവജ്ജനായ ദന്ധായിതത്തം നത്ഥീതി വുത്തനയേന യത്ഥ കത്ഥചി ഠാനേ യദാ യദാ യം കിഞ്ചി ഝാനങ്ഗം ആവജ്ജേന്തസ്സ യഥിച്ഛിതം കാലം ആവജ്ജനായ ആവജ്ജനപ്പവത്തിയാ ദന്ധായിതത്തം വിത്ഥായിതത്തം, ചിരായിതത്തം വാ നത്ഥി. ഏവം ആവജ്ജനവസീ സിദ്ധാ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. സേസാതി വുട്ഠാനഅധിട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണാവസിയോ.

അങ്ഗസമുദായഭാവതോ ഝാനസ്സ ഝാനേ ആവജ്ജനവസിം നിപ്ഫാദേതുകാമേന പടിപാടിയാ ഝാനങ്ഗാനി ആവജ്ജേതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘പഠമം വിതക്കം ആവജ്ജയതോ’’തി. യദിപി ആവജ്ജനമേവേത്ഥ ഇച്ഛിതം ആവജ്ജനവസിയാ അധിപ്പേതത്താ, ആവജ്ജനായ പന ഉപ്പന്നായ ജവനേഹി ഭവിതബ്ബം. താനി ച ഖോ ആവജ്ജനതപ്പരതായ ചിത്താഭിനീഹാരസ്സ യഥാവജ്ജിതഝാനങ്ഗാരമ്മണാനി കതിപയാനേവ ഹോന്തി, ന പരിപുണ്ണാനീതി വുത്തം ‘‘വിതക്കാരമ്മണാനേവ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി ജവന്തീ’’തി. ചത്താരി തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ. പഞ്ച നാതിതിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സാതി ദട്ഠബ്ബം. നിരന്തരന്തി വിസഭാഗേഹി നിരന്തരം. അയം പനാതി ഭവങ്ഗദ്വയന്തരിതാ ചതുജവനചിത്താ യഥാവുത്താ ആവജ്ജനവസീ. അഞ്ഞേസം വാ ധമ്മസേനാപതിആദീനം. ഏവരൂപേ കാലേതി ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ലഹുതരം ആവജ്ജനവസീനിബ്ബത്തനകാലേ. സാ ച ഖോ ഇത്തരാ പരിത്തകാലാ, ന സത്ഥു യമകമഹാപാടിഹാരിയേ വിയ ചിരതരപ്പബന്ധവതീ. തഥാ ഹി തം സാവകേഹി അസാധാരണം വുത്തം. അധിഗമേന സമം സസമ്പയുത്തസ്സ ഝാനസ്സ സമ്മാ ആപജ്ജനം പടിപജ്ജനം സമാപജ്ജനം, ഝാനസമങ്ഗിതാ.

സീഘന്തി ഏത്ഥ സമാപജ്ജിതുകാമതാനന്തരം ദ്വീസു ഭവങ്ഗേസു ഉപ്പന്നേസു ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം സമാപജ്ജനം സീഘം സമാപജ്ജനസമത്ഥതാ. അയഞ്ച മത്ഥകപ്പത്താ സമാപജ്ജനവസീ സത്ഥു ധമ്മദേസനായം ലബ്ഭതി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തസ്സാ ഏവ കഥായ പരിയോസാനേ തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സന്നിസാദേമി ഏകോദിം കരോമി സമാദഹാമി യേനസ്സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭). ഇതോ സീഘതരാ ഹി സമാപജ്ജനവസീ നാമ നത്ഥി. ജുണ്ഹായ രത്തിയാ നവോരോപിതേഹി കേസേഹി കപോതകന്ദരായം വിഹരന്തസ്സ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ യക്ഖേന മഹന്തമ്പി പബ്ബതകൂടം പദാലേതും സമത്ഥേ പഹാരേ സീസേ ദിന്നേ സമാപജ്ജനമ്പേത്ഥ നിദസ്സേതബ്ബം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘തദാ ഥേരോ തസ്സ പഹരണസമയേ സമാപത്തിം അപ്പേസീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൩൭൪). പാളിയം പന ‘‘അഞ്ഞതരം സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നോ’’തി (ഉദാ. ൩൪) വുത്തം. ഇമേ പന ഥേരാ ‘‘സമാപത്തിതോ വുട്ഠാനസമകാലം തേന പഹാരോ ദിന്നോ’’തി വദന്തി.

അച്ഛരാമത്തന്തി അങ്ഗുലിഫോടമത്തം ഖണം. ഠപേതുന്തി സേതു വിയ സീഘസോതായ നദിയാ ഓഘം വേഗേന പവത്തിതും അദത്വാ യഥാവുത്തക്ഖണം ഝാനം ഠപേതും സമത്ഥതാ. അഭിഭുയ്യ ഠപനം, അധിട്ഠാനം വിയാതി വാ അധിട്ഠാനം. തത്ഥ വസീ അധിട്ഠാനവസീ. തഥേവ ലഹും വുട്ഠാതുന്തി അച്ഛരാമത്തം വാ ദസച്ഛരാമത്തം വാ ലഹും ഖണം ഝാനസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ഝാനതോ വുട്ഠാതും സമത്ഥതാ. ഭവങ്ഗചിത്തുപ്പത്തിയേവ ഹേത്ഥ ഝാനതോ വുട്ഠാനം നാമ. ഏത്ഥ ച യഥാ ‘‘ഏത്തകമേവ ഖണം ഝാനം ഠപേസ്സാമീ’’തി പുബ്ബപരികമ്മവസേന അധിട്ഠാനസമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസീ, ഏവം ‘‘ഏത്തകമേവ ഖണം ഝാനസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ഝാനതോ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി പുബ്ബപരികമ്മവസേന വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസീ വേദിതബ്ബാ, യാ സമാപത്തി ‘‘വുട്ഠാനകുസലതാ’’തി വുച്ചതി. തദുഭയദസ്സനത്ഥന്തി അധിട്ഠാനവുട്ഠാനവസീദസ്സനത്ഥം.

തത്ഥാതി തസ്മിം നിമ്മിതപബ്ബതേ തസ്സ വിവരേ. കിഞ്ചാപി ഏകംയേവ തം അഭിഞ്ഞാചിത്തം യേന പബ്ബതം നിമ്മിനേയ്യ, അഭിഞ്ഞാപാദകസ്സ പന ഝാനസ്സ ലഹുതരം ഠപനം, വുട്ഠാനഞ്ച ഇധ നിദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഏത്തകാ ഇദ്ധിമന്താ ഏകം ഉപട്ഠാകം ഗരുളതോ രക്ഖിതും ന സക്ഖിംസൂ’’തി ഗാരയ്ഹാ അസ്സാമ.

ആവജ്ജനാനന്തരാനീതി ആവജ്ജനവസീഭാവായ യഥാക്കമം വിതക്കാദീനം ഝാനങ്ഗാനം ആവജ്ജനായ പരതോ യാനി ജവനാനി പവത്താനി, താനി തേസം പച്ചവേക്ഖണാനി. യദഗ്ഗേന ആവജ്ജനവസീസിദ്ധി, തദഗ്ഗേന പച്ചവേക്ഖണാവസീസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

ദുതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൭൯. നീവരണപ്പഹാനസ്സ തപ്പഠമതായ ആസന്നനീവരണപച്ചത്ഥികാ. ഥൂലം നാമ വിപുലമ്പി ഫേഗ്ഗു വിയ സുഖഭഞ്ജനീയന്തി ആഹ ‘‘ഓളാരികത്താ അങ്ഗദുബ്ബലാ’’തി. സന്തതോ മനസി കരിത്വാതി പഠമജ്ഝാനം വിയ അനോളാരികങ്ഗത്താ, സന്തധമ്മസമങ്ഗിതായ ച ‘‘സന്ത’’ന്തി മനസി കത്വാ. യേ ഹി ധമ്മാ ദുതിയജ്ഝാനേ പീതിസുഖാദയോ, കാമം തേ പഠമജ്ഝാനേപി സന്തി, തേഹി പന തേ സന്തതരാ ചേവ പണീതതരാ ച ഭവന്തീതി. നികന്തിന്തി നികാമനം, അപേക്ഖന്തി അത്ഥോ. പരിയാദായാതി ഖേപേത്വാ. ചത്താരി പഞ്ചാതി വാ-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. ദുതിയജ്ഝാനം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ദുതിയജ്ഝാനികം. വുത്തപ്പകാരാനേവാതി പഠമജ്ഝാനേ വുത്തപ്പകാരാനിയേവ, പരികമ്മാദിനാമകാനീതി അത്ഥോ.

൮൦. വൂപസമാതി വൂപസമഹേതു, വൂപസമോതി ചേത്ഥ പഹാനം അധിപ്പേതം, തഞ്ച വിതക്കവിചാരാനം. അതിക്കമോ അത്ഥതോ ദുതിയജ്ഝാനക്ഖണേ അനുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘സമതിക്കമാ’’തിആദി. കതമേസം പനേത്ഥ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമോ അധിപ്പേതോ, കിം പഠമജ്ഝാനികാനം, ഉദാഹു ദുതിയജ്ഝാനികാനന്തി. കിഞ്ചേത്ഥ യദി പഠമജ്ഝാനികാനം, നത്ഥി തേസം വൂപസമോ. ന ഹി കദാചി പഠമജ്ഝാനം വിതക്കവിചാരരഹിതം അത്ഥി. അഥ ദുതിയജ്ഝാനികാനം, ഏവമ്പി നത്ഥേവ വൂപസമോ, സബ്ബേന സബ്ബം തേസം തത്ഥ അഭാവതോതി? വുച്ചതേ – യേഹി വിതക്കവിചാരേഹി പഠമജ്ഝാനസ്സ ഓളാരികതാ, തേസം സമതിക്കമാ ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ സമധിഗമോ, ന സഭാവതോ അനോളാരികാനം ഫസ്സാദീനം സമതിക്കമാതി അയമത്ഥോ ‘‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ’’തി ഏതേന ദീപിതോ. തസ്മാ ‘‘കിം പഠമജ്ഝാനികാനം വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമോ ഇധാധിപ്പേതോ, ഉദാഹു ദുതിയജ്ഝാനികാന’’ന്തി ഏദിസീ ചോദനാ അനോകാസാവ. യസ്മാ ദിട്ഠാദീനവസ്സ തംതംഝാനക്ഖണേ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനം വൂപസമനം അധിപ്പേതം. വിതക്കാദയോ ഏവ ഝാനങ്ഗഭൂതാ തഥാ കരീയന്തി, ന തംസമ്പയുത്താ ഫസ്സാദയോ, തസ്മാ വിതക്കാദീനംയേവ വൂപസമാദിവചനം ഞായാഗതം. യസ്മാ പന വിതക്കാദീനം വിയ തംസമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി ഏതേന ‘‘ഏതം ഓളാരിക’’ന്തി ആദീനവദസ്സനം സുത്തേ ആഗതം, തസ്മാ അവിസേസേന വിതക്കാദീനം, തംസഹഗതാനഞ്ച വൂപസമാദികേ വത്തബ്ബേ വിതക്കാദീനംയേവ വൂപസമോ വുച്ചമാനോ അധികവചനം അഞ്ഞം അത്ഥം ബോധേതീതി കത്വാ കിഞ്ചി വിസേസം ദീപേതീതി ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘ഓളാരികസ്സ പനാ’’തിആദി ഗഹിതന്തി ഇധ ‘‘യേഹി വിതക്കവിചാരേഹീ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘പീതിയാ ച വിരാഗാ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ വിതക്കവിചാരപീതിസുഖസമതിക്കമവചനാനി ഓളാരികോളാരികങ്ഗസമതിക്കമാ ദുതിയാദിഅധിഗമദീപകാനീതി തേസം ഏകദേസഭൂതം വിതക്കവിചാരസമതിക്കമവചനം തംദീപകം വുത്തം. വിസും വിസും ഠിതേപി ഹി വിതക്കവിചാരസമതിക്കമവചനാദികേ പഹേയ്യങ്ഗനിദ്ദേസതാസാമഞ്ഞേന ചിത്തേന സമൂഹതോ ഗഹിതേ വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനസ്സ തദേകദേസതാ ദട്ഠബ്ബാ. അയഞ്ച അത്ഥോ അവയവേന സമുദായോപലക്ഖണനയേന വുത്തോ. അഥ വാ വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേനേവ തംസമതിക്കമാ ദുതിയാധിഗമദീപകേന പീതിവിരാഗാദിവചനാനം പീതിആദിസമതിക്കമാ തതിയാദിഅധിഗമദീപകതാ ദീപിതാ ഹോതീതി തസ്സ തംദീപകതാ വുത്താ.

നിയകജ്ഝത്തമധിപ്പേതം ന അജ്ഝത്തജ്ഝത്താദി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘വിഭങ്ഗേ പനാ’’തിആദി. നീലവണ്ണയോഗതോ നീലവത്ഥം വിയാതി നീലയോഗതോ വത്ഥം നീലം വിയാതി അധിപ്പായോ. യേന സമ്പസാദനേന യോഗാ ഝാനം സമ്പസാദനം. തസ്മിം ദസ്സിതേ ‘‘സമ്പസാദനം ഝാന’’ന്തി സമാനാധികരണനിദ്ദേസേനേവ തംയോഗാ ഝാനേ തംസദ്ദപ്പവത്തി ദസ്സിതാതി അവിരോധോ യുത്തോ. ഏകോദിഭാവേ കഥന്തി ഏകോദിമ്ഹി ദസ്സിതേ ഏകോദിഭാവം ഝാനന്തി സമാനാധികരണനിദ്ദേസേനേവ ഝാനസ്സ ഏകോദിവഡ്ഢനതാ വുത്താ ഹോതീതി ചേ? ‘‘ഏകോദിഭാവ’’ന്തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ഏകോദിസ്സ നിദ്ദേസോ ന കാതബ്ബോ സിയാതി ഏകോദിഭാവസദ്ദോ ഏവ സമാധിമ്ഹി പവത്തോ സമ്പസാദനസദ്ദോ വിയ ഝാനേ പവത്തതീതി യുത്തം. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥവികപ്പേതി ‘‘ചേതസോ സമ്പസാദയതീ’’തി ഏതസ്മിം പക്ഖേ ‘‘ചേതസോ’’തി ച ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. പുരിമസ്മിന്തി ‘‘സമ്പസാദനയോഗതോ ഝാനം സമ്പസാദന’’ന്തി വുത്തപക്ഖേ. ചേതസോതി സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം.

സേട്ഠോപി ലോകേ ‘‘ഏകോ’’തി വുച്ചതി ‘‘യാവ പരേ ഏകാഹം തേ കരോമീ’’തിആദീസു. ഏകോ അദുതിയോ ‘‘ഏകാകീഭി ഖുദ്ദകേഹി ജിത’’ന്തിആദീസു അസഹായത്ഥോപി ഏക-സദ്ദോ ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ഏകോ അസഹായോ ഹുത്വാ’’തി. സദ്ധാദയോപി കാമം സമ്പയുത്തധമ്മാനം സാധാരണതോ, അസാധാരണതോ ച പച്ചയാ ഹോന്തിയേവ, സമാധി പന ഝാനക്ഖണേ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അവിക്ഖേപലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠകരണേന സാതിസയം പച്ചയോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പയുത്തധമ്മേ…പേ… അധിവചന’’ന്തി ആഹ.

‘‘സമ്പസാദനം, ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തി വിസേസനദ്വയം ഝാനസ്സ അതിസയവചനിച്ഛാവസേന ഗഹിതം. സ്വായമതിസയോ യഥാ ഇമസ്മിം ഝാനേ ലബ്ഭതി, ന തഥാ പഠമജ്ഝാനേതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘നനു ചാ’’തിആദി വുത്തം. ആരമ്മണേ ആഹനനപരിയാഹനനവസേന, അനുമജ്ജനഅനുയോജനവസേന ച പവത്തമാനാ ധമ്മാ സതിപി നീവരണപ്പഹാനേന കിലേസകാലുസ്സിയാപഗമേ സമ്പയുത്താനം കഞ്ചി ഖോഭം കരോന്താ വിയ തേഹി ച തേ ന സന്നിസിന്നാ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘വിതക്കവിചാരക്ഖോഭേന ന സുപ്പസന്ന’’ന്തി. ഖുദ്ദികാ ഊമിയോ വീചിയോ. മഹതിയോ തരങ്ഗാ. സതിപി ഇന്ദ്രിയസമത്തേ, വീരിയസമതായ ച തേനേവ ഖോഭേന, സമ്പസാദാഭാവേന ച സമാധിപി ന സുട്ഠു പാകടോ ബഹലേ വിയ ജലേ മച്ഛോ. യഥാവുത്തക്ഖോഭോ ഏവ പലിബോധോ. ഏവം വുത്തേനാതി യസ്സാ സദ്ധായ വസേന സമ്പസാദനം, യസ്സാ ച ചിത്തേകഗ്ഗതായ വസേന ഏകോദിഭാവന്തി ച ഝാനം വുത്തം. താസം ഏവ ‘‘സദ്ദഹനാ’’തിആദിനാ പവത്തിആകാരസ്സ വിസേസവിഭാവനാവസേന വുത്തേന. തേന വിഭങ്ഗപാഠേന. ‘‘സമ്പസാദനയോഗതോ, സമ്പസാദനതോ വാ സമ്പസാദനം, ഏകോദിം ഭാവേതീതി ഏകോദിഭാവന്തി ഝാനം വുത്ത’’ന്തി ഏവം പവത്താ അയം അത്ഥവണ്ണനാ ന വിരുജ്ഝതി. യഥാ പന അവിരോധോ, സോ വുത്തോ ഏവ.

൮൧. സന്താതി സമം നിരോധം ഗതാ. സമിതാതി ഭാവനായ സമം ഗമിതാ നിരോധിതാ. വൂപസന്താതി തതോ ഏവ സുട്ഠു ഉപസന്താ. അത്ഥങ്ഗതാതി അത്ഥം വിനാസം ഗതാ. അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢേത്വാ വുത്തം. അപ്പിതാതി വിനാസം ഗമിതാ. സോസിതാതി പവത്തിസങ്ഖാതസ്സ സന്താനസ്സ അഭാവേന സോസം സുക്ഖഭാവം ഇതാ. ബ്യന്തികതാതി വിഗതന്തകതാ.

അയമത്ഥോതി ഭാവനായ പഹീനത്താ വിതക്കവിചാരാനം അഭാവോ. ചോദകേന വുത്തമത്ഥം സമ്പടിച്ഛിത്വാ പരിഹരിതും ‘‘ഏവമേതം സിദ്ധോവായമത്ഥോ’’തി വത്വാ ‘‘ന പനേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏതന്തി ‘‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ’’തി ഏതം വചനം. തദത്ഥദീപകന്തി തസ്സ വിതക്കവിചാരാഭാവമത്തസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപകം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമൂപായദീപകേന അജ്ഝത്തസമ്പസാദനതായ, ചേതസോ ഏകോദിഭാവതായ ച ഹേതുദീപകേന, അവിതക്കഅവിചാരഭാവഹേതുദീപകേന ച വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേനേവ വിതക്കവിചാരാഭാവോ ദീപിതോതി കിം പുന അവിതക്കഅവിചാരവചനേന കതേനാതി? ന, അദീപിതത്താ. ന ഹി വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേന വിതക്കവിചാരാനം അപ്പവത്തി വുത്താ ഹോതി. വിതക്കവിചാരേസു ഹി തണ്ഹാപ്പഹാനം ഏതേസം വൂപസമനം, യേ ച സങ്ഖാരേസു തണ്ഹാപ്പഹാനം കരോന്തി, തേസു മഗ്ഗേസു, പഹീനതണ്ഹേസു ച ഫലേസു സങ്ഖാരപവത്തി ഹോതി ഏവ, ഏവമേവിധാപി വിക്ഖമ്ഭിതവിതക്കവിചാരതണ്ഹസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ വിതക്കവിചാരസമ്പയോഗോ പുരിമേന ന നിവാരിതോ സിയാതി തംനിവാരണത്ഥം, ആവജ്ജിതുകാമതാദിഅതിക്കമോവ തേസം വൂപസമോതി ദസ്സനത്ഥഞ്ച ‘‘അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി വുത്തം. പഠമമ്പീതി പഠമം ഝാനമ്പി.

‘‘ദുതിയം ഉപ്പന്നന്തിപി ദുതിയ’’ന്തി വത്തും വട്ടതിയേവ. ന തഥാ ഇമസ്സ വിതക്കവിചാരാതി യഥാ പഠമജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരക്ഖണേ നീവരണാനി പഹീയന്തി, തഥാ ഇമസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരക്ഖണേ വിതക്കവിചാരാ ന പഹീയന്തി അസംകിലിട്ഠസഭാവത്താ, ഉപചാരഭാവനായ ച തേ പഹാതും അസമത്ഥഭാവതോ. യദിപി തായ തേസു തണ്ഹാ പഹീയതി, ന പന സവിസേസം. സവിസേസഞ്ഹി തത്ഥ തണ്ഹാപ്പഹാനം അപ്പനായ ഏവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അപ്പനാക്ഖണേയേവാ’’തിആദി. പഹാനങ്ഗതാപി അതിസയപ്പഹാനവസേനേവ വേദിതബ്ബാ യഥാ നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനസ്സ. തസ്മാതി യസ്മാ തിവങ്ഗമേവേതം ഝാനം, തസ്മാ. തന്തി വിഭങ്ഗേ വചനം. രഥസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലം വിയ സമ്പസാദോ ഝാനസ്സ പരിക്ഖാരോ, ന ഝാനങ്ഗന്തി ആഹ ‘‘സപരിക്ഖാരം ഝാനം ദസ്സേതു’’ന്തി.

തതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൮൨. ഉപ്പിലാവിതന്തി കാമഞ്ചായം പരിഗ്ഗഹേസു അപരിച്ചത്തപേമസ്സ അനാദീനവദസ്സിനോ തണ്ഹാസഹഗതായ പീതിയാ പവത്തിആകാരോ, ഇധ പന ദുതിയജ്ഝാനപീതി അധിപ്പേതാ. തഥാപി സബ്ബസോ പീതിയം അവിരത്തം, സാപി അനുബന്ധേയ്യാതി വുത്തം. ഉപ്പിലാവിതം വിയാതി വാ ഉപ്പിലാവിതം. ആദീനവം ഹി തത്ഥ പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൮൩. വിരജ്ജനം വിരാഗോ. തം പന വിരജ്ജനം നിബ്ബിന്ദനമുഖേന ഹീളനം വാ തപ്പടിബദ്ധരാഗപ്പഹാനം വാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘വുത്തപ്പകാരായ പീതിയാ ജിഗുച്ഛനം വാ സമതിക്കമോ വാ’’തി ആഹ. വുത്തപ്പകാരായാതി ‘‘യദേവ തത്ഥ പീതീ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരായ. സമ്പിണ്ഡനം സമുച്ചയോ.

മഗ്ഗോതി ഉപായോ. തദധിഗമായാതി തതിയമഗ്ഗാധിഗമായ.

൮൪. ഉപപത്തിതോതി സമവാഹിതഭാവേന പതിരൂപതോ. ഝാനുപേക്ഖാപി സമവാഹിതമേവ അന്തോനീതം കത്വാ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘സമം പസ്സതീ’’തി. വിസദായാതി പരിബ്യത്തായ സംകിലേസവിഗമേന. വിപുലായാതി മഹതിയാ സാതിസയം മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്തിയാ. ഥാമഗതായാതി പീതിവിഗമേന ഥിരഭാവപ്പത്തായ.

പരിസുദ്ധപകതി ഖീണാസവപകതി നിക്കിലേസതാ. സത്തേസു കമ്മസ്സകതാദസ്സനഹേതുകോ സമഭാവദസ്സനാകാരോ മജ്ഝത്താകാരോ ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ.

സഹജാതധമ്മാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. സമപ്പവത്തിയാ ഭാവനായ വീഥിപടിപന്നായ അലീനാനുദ്ധതാ നിരസ്സാദതായ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു ബ്യാപാരാഭാവതോ സമ്പയുത്തധമ്മേസു മജ്ഝത്താകാരഭൂതാ ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാ.