൫. സേസകസിണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ആപോകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൧. യഥാവിത്ഥാരിതസ്സ അത്ഥസ്സ അതിദേസോപി വിത്ഥാരട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതീതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരകഥാ ഹോതീ’’തി. ആപോകസിണന്തി ആപോകസിണജ്ഝാനം, ആപോകസിണകമ്മട്ഠാനം വാ. സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബന്തി പഥവീകസിണകമ്മട്ഠാനേ വുത്തനയേന വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഏത്തകമ്പീതി ‘‘കതേ വാ അകതേ വാതി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബ’’ന്തി ഏത്തകമ്പി അവത്വാ. സാമുദ്ദികേന ലോണുദകേന ഭരിതോ ജലാസയോ ലോണീ. നീലാദിവണ്ണസങ്കരപരിഹരണത്ഥം ‘‘സുദ്ധവത്ഥേന ഗഹിത’’ന്തി വുത്തം. അഞ്ഞന്തി ഭൂമിം സമ്പത്തം. തഥാരൂപന്തി യാദിസം ആകാസജം ഉദകം, താദിസം. തേനാഹ ‘‘വിപ്പസന്നം അനാവില’’ന്തി, യം പന ഉദകന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ന വണ്ണോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബോ’’തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പഥവീകസിണകഥായം വുത്തമേവ. ലക്ഖണം പന ഇധ പഗ്ഘരണലക്ഖണം വേദിതബ്ബം.

വുത്തനയേനേവാതി പഥവീകസിണഭാവനായം വുത്തനയേനേവ. തരങ്ഗുട്ഠാനാദി, ഫേണമിസ്സതാദി ച ഇധ കസിണദോസോ. സോതി യോഗാവചരോ. തസ്സാതി പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ.

തേജോകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൨. സിനിദ്ധാനി സിനേഹവന്താനി. സാരദാരൂനി ന ഫേഗ്ഗുദാരൂനി. ജാലായ ചിരട്ഠിതത്ഥം സിനിദ്ധസാരദാരുഗ്ഗഹണം. ഘടികം ഘടികം കത്വാതി ഖന്ധസോ കരിത്വാ. ആലിമ്പേത്വാതി ജാലേത്വാ. ഘനജാലായാതി അവിരളവസേന പവത്തഅഗ്ഗിജാലായം.

പതനസദിസന്തി പതമാനസദിസം. അകതേ ഗണ്ഹന്തസ്സാതി വുത്തനയേന യഥാ കസിണമണ്ഡലം പഞ്ഞായതി, ഏവം അനഭിസങ്ഖതേ കേവലേ തേജസ്മിം നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തസ്സ.

വായോകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൩. വുത്തഞ്ഹേതന്തി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ, യസ്മാതി അത്ഥോ. തസ്സ ‘‘തസ്മാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ഉച്ഛഗ്ഗന്തി ഉച്ഛുഖേത്തേ യഥാഠിതാനം അഗ്ഗം. ഏരിതന്തി വാതേന ചലിതം. സമേരിതന്തി സബ്ബസോ ചലിതം. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘വായോകസിണം…പേ… ഉപലക്ഖേതീ’’തി ഏവം വുത്തം അട്ഠകഥായം, തസ്മാ. സമസീസട്ഠിതന്തി ഉപരി പത്താനം വസേന സമസീസം ഹുത്വാ ഠിതം. വേളും വാ രുക്ഖം വാതി ഏത്ഥാപി ‘‘സമസീസം ഠിതം ഘനപത്തവേളും വാ ഘനപത്തരുക്ഖം വാ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. ഏകങ്ഗുലാദിപ്പമാണേസു കേസേസു രസ്സഭാവതോ, ദീഘതരേസു ഓലമ്ബനതോ, വിരളേസു അനുപ്പവേസതോ വാതപ്പഹാരോ ന പഞ്ഞായതീതി ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണഗ്ഗഹണം, ഘനഗ്ഗഹണഞ്ച കതം. ഏതസ്മിം ഠാനേ പഹരതീതി സതിം ഠപേത്വാതി ഉച്ഛഗ്ഗാദീനം പചലനാകാരഗ്ഗഹണമുഖേന തേസം പഹാരകേ വാതസങ്ഘാതേ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. തത്ഥ സതിം ഠപേത്വാതി തസ്മിം കായപദേസസ്സ സങ്ഘട്ടനവസേന പവത്തേ വായുപിണ്ഡേ സങ്ഘട്ടനാകാരഗ്ഗഹണമുഖേന സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. ‘‘ഉസുമവട്ടിസദിസ’’ന്തി ഏതേന പുരിമകസിണസ്സ വിയ ഇമസ്സാപി നിമിത്തസ്സ സംവിഗ്ഗഹതം ദസ്സേതി. ‘‘നിച്ചല’’ന്തി ഇമിനാ നിച്ചലഭാവോയേവ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തതോ ഇമസ്സ വിസേസോതി പടിഭാഗനിമിത്തസ്സാപി ഉസുമവട്ടിസദിസതാവ വിഭാവിതാ ഹോതി.

നീലകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൪. അഞ്ജനരാജിവട്ടാദി വണ്ണധാതുയാ വാ. തഥാരൂപം മാലാഗച്ഛന്തി അവിരളവികസിതനീലവണ്ണപുപ്ഫസഞ്ഛന്നം പുപ്ഫഗച്ഛം. ഇതരേനാതി അകതാധികാരേന. ഗിരികണ്ണികഗ്ഗഹനേന നീലം ഗിരികണ്ണികമാഹ. കരണ്ഡപടലം സമുഗ്ഗപിധാനം. പത്തേഹിയേവാതി നീലുപ്പലാദീനം കേസരവണ്ടാനി അപനേത്വാ കേവലേഹി പത്തേഹിയേവ. പൂരേതബ്ബന്തി നീലവണ്ണം വത്ഥം ഗഹേത്വാ ഭണ്ഡികം വിയ ബന്ധിത്വാ യഥാ നീലമണ്ഡലം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, തഥാ ചങ്കോടകം വാ കരണ്ഡപടലം വാ പൂരേതബ്ബം. മുഖവട്ടിയം വാ അസ്സാതി അസ്സ ചങ്കോടകസ്സ, കരണ്ഡപടലസ്സ വാ മുഖവട്ടിയം ബന്ധിതബ്ബം. മണിതാലവണ്ടം ഇന്ദനീലമണിമയം താലവണ്ടം.

പീതകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൫. പീതകസിണേ മാലാഗച്ഛന്തി ഇക്കടാദിമാലാഗച്ഛം. ഹരിതാലം, മനോസിലാ വാ ധാതു. പത്തങ്ഗപുപ്ഫേഹീതി പത്തങ്ഗനാമികാ പീതവണ്ണപുപ്ഫാ ഏകാ ഗച്ഛജാതി, തസ്സ പുപ്ഫേഹി. ആസനപൂജന്തി ചേതിയങ്ഗണേ കതം ആസനപൂജം. കണികാരപുപ്ഫാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന ആകുലികിങ്കിരാതപുപ്ഫാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ലോഹിതകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൬. ലോഹിതമണി ലോഹിതങ്ഗമണിആദി. ലോഹിതധാതു ഗേരുകജാതിഹിങ്ഗുലികാദി.

ഓദാതകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൭. ഓദാതകസിണേ മാലാഗച്ഛന്തി നന്ദിയാവത്താദിമാലാഗച്ഛം. ധാതു കക്കടിമുത്തസേതികാദി.

ആലോകകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൮. തഥാ അസക്കോന്തേനാതി യഥാ സൂരിയാലോകാദിവസേന ഓഭാസനിമിത്തുപ്പാദനം വുത്തം, തസ്സ ഓഭാസമണ്ഡലസ്സ ന ചിരട്ഠിതിതായ തഥാ നിമിത്തുപ്പാദനം കാതും അസക്കോന്തേന. ഘടമുഖേന നിഗ്ഗച്ഛനകഓഭാസസ്സ മഹന്തഭാവതോ ‘‘ഘടമുഖം പിദഹിത്വാ’’തി വുത്തം. ഭിത്തിമുഖന്തി ഭിത്തിഅഭിമുഖം. ഉട്ഠിതമണ്ഡലസദിസന്തി ഭിത്തിആദീസു ഉട്ഠിതപാകതികആലോകമണ്ഡലസദിസം. ഘനവിപ്പസന്നം ആലോകപുഞ്ജസദിസന്തി ഭഗവതോ ബ്യാമപ്പഭാ വിയ ബഹലോ, വിപ്പസന്നോ ച ഹുത്വാ പുഞ്ജഭൂതോ ആലോകോ അത്ഥി ചേ, തംസദിസോതി അത്ഥോ.

പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണകഥാവണ്ണനാ

൯൯. ഛിദ്ദസദിസമേവ ഹോതീതി യേഹി ഭിത്തിപരിയന്താദീഹി പരിച്ഛിന്നം, തം ഛിദ്ദം, തംസദിസം, തേനവാകാരേന ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. ‘‘വഡ്ഢിയമാനമ്പി ന വഡ്ഢതീ’’തി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തസ്സ അവഡ്ഢനീയതം ദസ്സേതും വുത്തം. സബ്ബമ്പി ഹി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം വഡ്ഢിയമാനം ന വഡ്ഢതിയേവ. സതിപി ച വഡ്ഢേതുകാമതായം വഡ്ഢനാ ന സമ്ഭവതി ഭാവനായ പരിദുബ്ബലത്താ. ഭാവനാവസേന ഹി നിമിത്തവഡ്ഢനാ. പടിഭാഗനിമിത്തം പന തസ്മിം ഉപ്പന്നേ ഭാവനാ ഥിരാതി കത്വാ ‘‘വഡ്ഢിയമാനം വഡ്ഢതീ’’തി വുത്തം.

കിഞ്ചാപി പാളിയം ‘‘പഥവീകസിണാദീനി രൂപഝാനാരമ്മണാനി അട്ഠേവ കസിണാനി സരൂപതോ ആഗതാനി, ഓദാതകസിണേ പന ആലോകകസിണം, ആകാസകസിണേ ച പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണം അന്തോഗധം കത്വാ ദേസനാ കതാ’’തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഇതി കസിണാനി ദസബലോ, ദസ യാനി അവോചാ’’തി. പകിണ്ണകകഥാപി വിഞ്ഞേയ്യാതി പുബ്ബേ വിയ അസാധാരണം തസ്മിം തസ്മിം കസിണേ പടിനിയതമേവ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ അസാധാരണതോ, സാധാരണതോ ച തത്ഥ തത്ഥ പകിണ്ണകം വിസടം അത്ഥം ഗഹേത്വാ പവത്താ പകിണ്ണകകഥാപി വിജാനിതബ്ബാ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

൧൦൦. ആദിഭാവോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന യസ്സ കസ്സചി പഥവീപക്ഖിയസ്സ വത്ഥുനോ നിമ്മാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഠാനനിസജ്ജാദികപ്പനം വാതി ഏത്ഥാപി ‘‘ആകാസേ വാ ഉദകേ വാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. പരിത്തഅപ്പമാണനയേനാതി നീലാദിവണ്ണം അനാമസിത്വാ പരിത്തഅപ്പമാണനയേനേവ. ഏവമാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന സരീരതോ ഉദകധാരാനിമ്മാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

യദേവ സോ ഇച്ഛതി തസ്സ ഡഹനസമത്ഥതാതി ബഹൂസു കപ്പാസപിചുസാരദാരുആദീസു ഏകജ്ഝം രാസിഭൂതേസു ഠിതേസു യം യദേവ ഇച്ഛതി, തസ്സ തസ്സേവ ഡഹനസമത്ഥതാ. ഇധ ആദി-സദ്ദേന അന്ധകാരവിധമനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

വായുഗതിയാ ഗമനം വായുഗതിഗമനം, അതിസീഘഗമനം. ഇധ ആദി-സദ്ദേന യദിച്ഛിതദേസന്തരം പാപുണനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സുവണ്ണന്തി അധിമുച്ചനാ സുവണ്ണഭാവാധിട്ഠാനം സേയ്യഥാപി ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ (പാരാ. ൬൧൯-൬൨൦) തിണണ്ഡുപഗപാസാദാദീനം. വുത്തനയേനാതി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണനയേന.

വണ്ണകസിണേസു തത്ഥ തത്ഥ ആദി-സദ്ദേന നീലോഭാസനിമ്മാനാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. പഥവീപബ്ബതാദീതി ആദി-സദ്ദേന സമുദ്ദാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

സബ്ബാനേവ ദസപി കസിണാനി. ഇമം പഭേദം ലഭന്തീതി ഇമം വഡ്ഢനാദിവിസേസം പാപുണന്തി. ഏകോതി ഏകച്ചോ. സഞ്ജാനാതീതി ഭാവനാപഞ്ഞായ സഞ്ജാനാതി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘ആപോകസിണ’’ന്തിആദിപാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഉപരിഗഗനതലാഭിമുഖം ‘‘പഥവീകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതീ’’തി പാളിപദാനി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ വഡ്ഢനവസേന. തേനാഹ ‘‘ഏകച്ചോ ഹി ഉദ്ധമേവ കസിണം വഡ്ഢേതീ’’തി. ഹേട്ഠാഭൂമിതലാഭിമുഖന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. പുബ്ബേ വഡ്ഢനകാലേ പയോജനം അനപേക്ഖിത്വാ വഡ്ഢേന്താനം വസേന വുത്തത്താ ഇദാനി ‘‘തേന തേന വാ കാരണേന ഏവം പസാരേതീ’’തി ആഹ, കസിണം വഡ്ഢേതീതി അത്ഥോ. യഥാ കിന്തി ആഹ ‘‘ആലോകമിവ ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപദസ്സനകാമോ’’തി. ഉദ്ധഞ്ചേ രൂപം ദട്ഠുകാമോ ഉദ്ധം ആലോകം പസാരേതി, അധോ ചേ രൂപം ദട്ഠുകാമോ അധോ ആലോകം പസാരേതി, സമന്തതോ ചേ രൂപം ദട്ഠുകാമോ സമന്തതോ ആലോകം പസാരേതി, ഏവമയം കസിണന്തി അത്ഥോ.

ഏകസ്സാതി പഥവീകസിണാദീസു ഏകേകസ്സ. അഞ്ഞഭാവാനുപഗമനത്ഥന്തി അഞ്ഞകസിണഭാവാനുപഗമനദീപനത്ഥം, ന അഞ്ഞം പഥവീആദി. ന ഹി ഉദകേന ഠിതട്ഠാനേ സസമ്ഭാരപഥവീ അത്ഥി. അഞ്ഞോ കസിണസമ്ഭേദോതി ആപോകസിണാദിനാ സങ്കരോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ആപോകസിണാദീസു സേസകസിണേസു. ഏകദേസേ അട്ഠത്വാ അനവസേസേന ഫരണപ്പമാണസ്സ അഗ്ഗഹണതോ ഫരണം അപ്പമാണം. തേനേവ ഹി നേസം കസിണസമഞ്ഞാ. തഥാ ചാഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ചേതസാ ഫരന്തോതി ഭാവനാചിത്തേന ആലമ്ബനം കരോന്തോ. ഭാവനാചിത്തഞ്ഹി കസിണം പരിത്തം വാ വിപുലം വാ ഏകക്ഖണേ സകലമേവ മനസി കരോതി, ന ഏകദേസന്തി.

൧൦൧. ആനന്തരിയകമ്മസമങ്ഗിനോതി പഞ്ചസു ആനന്തരിയകമ്മേസു യേന കേനചി സമന്നാഗതാ. നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികാതി അഹേതുകദിട്ഠി അകിരിയദിട്ഠി നത്ഥികദിട്ഠീതി തീസു മിച്ഛാദിട്ഠീസു യായ കായചി നിയതായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതാ. ഉഭതോബ്യഞ്ജനകപണ്ഡകാതി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ, പണ്ഡകാ ച. കാമഞ്ചേതേ അഹേതുകപടിസന്ധികത്താ വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ ഹോന്തി, തഥാപി തിബ്ബകിലേസത്താ കിലേസാവരണേന സമന്നാഗതാ വുത്താ. അഹേതുകദ്വിഹേതുകപടിസന്ധികാതി അഹേതുകപടിസന്ധികാ, ദ്വിഹേതുകപടിസന്ധികാ ച. ദുഹേതുകപടിസന്ധികാനമ്പി ഹി അരിയമഗ്ഗപടിവേധോ, ഝാനപടിലാഭോ ച നത്ഥി, തസ്മാ തേപി വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ ഏവ.

അപച്ചനീകപടിപദായന്തി മഗ്ഗസ്സ അനുലോമപടിപദായം സച്ചാനുലോമികായം വിപസ്സനായം. അച്ഛന്ദികാതി ‘‘കത്തുകമ്യതാഛന്ദരഹിതാ’’തി സമ്മോഹവിനോദനിയം വുത്തം, തമ്പി നിബ്ബാനാധിഗമത്ഥമേവ കത്തുകമ്യതാഛന്ദം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉത്തരകുരുകാപി മനുസ്സാ മാരാദയോ വിയ അച്ഛന്ദികട്ഠാനം പവിട്ഠാ നിബ്ബുതിഛന്ദരഹിതത്താ. ദുപ്പഞ്ഞാതി ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പരിഹീനാ. ‘‘ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പരിപുണ്ണായപി യസ്സ ഭവങ്ഗം ലോകുത്തരസ്സ പാദകം ന ഹോതി, സോപി ദുപ്പഞ്ഞോയേവാ’’തി സമ്മോഹവിനോദനിയം വുത്തം. യസ്മിം ഹി ഭവങ്ഗേ വത്തമാനേ തംസന്തതിയം ലോകുത്തരം നിബ്ബത്തതി, തം തസ്സ പാദകം നാമ ഹോതി.

കുസലേസു ധമ്മേസൂതി അനവജ്ജധമ്മേസു, സുഖവിപാകധമ്മേസു വാ. ഓക്കമിതുന്തി അധിഗന്തും. കസിണേയേവാതി കസിണകമ്മട്ഠാനേയേവ. ഏതേസന്തി കമ്മാവരണസമന്നാഗതാദീനം. തസ്മാതി യസ്മാ ഏതേ വിപാകന്തരായാദയോ ഏവം അത്ഥജാനികരാ, അനത്ഥഹേതുഭൂതാ ച, തസ്മാ. തിണ്ണമേവ ചേത്ഥ അന്തരായാനം ഗഹണം ഇതരസ്സ സപ്പടികാരത്താ, കമ്മന്തരായപക്ഖികത്താ വാതി ദട്ഠബ്ബം. സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന തജ്ജം യോനിസോമനസികാരാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സദ്ധന്തി കമ്മഫലസദ്ധം, രതനത്തയസദ്ധഞ്ച. ഛന്ദന്തി ഭാവനാനുയോഗേ തിബ്ബകത്തുകമ്യതാസങ്ഖാതം കുസലച്ഛന്ദം. പഞ്ഞന്തി പാരിഹാരിയപഞ്ഞം. വഡ്ഢേത്വാതി യഥാ ഭാവനാ ഇജ്ഝതി, തഥാ പരിബ്രൂഹേത്വാ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ, ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ച ന വിഭത്തം.

സേസകസിണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി പഞ്ചമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.