നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

വിസുദ്ധിമഗ്ഗ-മഹാടീകാ

(പഠമോ ഭാഗോ)

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

സദ്ധമ്മരംസിമാലീ യോ, വിനേയ്യകമലാകരേ;

വിബോധേസി മഹാമോഹ-തമം ഹന്ത്വാന സബ്ബസോ.

ഞാണാതിസയബിമ്ബം തം, വിസുദ്ധകരുണാരുണം;

വന്ദിത്വാ നിരുപക്ലേസം, ബുദ്ധാദിച്ചം മഹോദയം.

ലോകാലോകകരം ധമ്മം, ഗുണരസ്മിസമുജ്ജലം;

അരിയസങ്ഘഞ്ച സമ്ഫുല്ലം, വിസുദ്ധകമലാകരം.

വന്ദനാജനിതം പുഞ്ഞം, ഇതി യം രതനത്തയേ;

ഹതന്തരായോ സബ്ബത്ഥ, ഹുത്വാഹം തസ്സ തേജസാ.

സമ്പന്നസീലാചാരേന, ധീമതാ സുചിവുത്തിനാ;

അജ്ഝേസിതോ ദാഠാനാഗത്ഥേരേന ഥിരചേതസാ.

വിസുദ്ധചരിതോ നാഥോ, യം വിസുദ്ധിമനുത്തരം;

പത്വാ ദേസേസി കരുണാസമുസ്സാഹിതമാനസോ.

തസ്സാ അധിഗമൂപായോ, വിസുദ്ധനയമണ്ഡിതോ;

വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ യോ വുത്തോ, സുവിസുദ്ധപദക്കമോ.

സുവിസുദ്ധം അസംകിണ്ണം, നിപുണത്ഥവിനിച്ഛയം;

മഹാവിഹാരവാസീനം, സമയം അവിലോമയം.

തസ്സ നിസ്സായ പോരാണം, കഥാമഗ്ഗം അനാകുലം;

തന്തിനയാനുഗം സുദ്ധം, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനം.

ഇതി ആകങ്ഖമാനസ്സ, സദ്ധമ്മസ്സ ചിരട്ഠിതിം;

വിഭജന്തസ്സ തസ്സത്ഥം, നിസാമയഥ സാധവോതി.

നിദാനാദികഥാവണ്ണനാ

൧. സ്വായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ യം സുത്തപദം നിസ്സായ പട്ഠപീയതി, തം താവ നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ നിദാനാദിനിദ്ധാരണമുഖേന നാനപ്പകാരതോ അത്ഥം സംവണ്ണേതും ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ധമ്മം സംവണ്ണേന്തേന ഹി ആദിതോ തസ്സ നിദാനം വത്തബ്ബം, തതോ പയോജനം പിണ്ഡത്ഥോ പദത്ഥോ സമ്ബന്ധോ അധിപ്പായോ ചോദനാ സോധനം വത്തബ്ബം. തഥാ ചേവ ആചരിയേന പടിപന്നം. ഏത്ഥ ഹി ഭഗവന്തം കിരാതിആദി ദേസനായ നിദാനപയോജനനിദ്ധാരണം, വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ഭാസിസ്സന്തിആദി പിണ്ഡത്ഥനിദ്ധാരണം, സീലേ ഠത്വാതിആദി പദത്ഥസമ്ബന്ധാധിപ്പായവിഭാവനാ, കിം സീലന്തിആദി ചോദനാ, തതോ പരം സോധനം, സമാധിപഞ്ഞാകഥാസുപി ഏസേവ നയോ. കസ്മാ പനേത്ഥ വിസ്സജ്ജനഗാഥാ ആദിമ്ഹി നിക്ഖിത്താ, ന പുച്ഛാഗാഥാ. പുച്ഛാപുബ്ബികാ ഹി വിസ്സജ്ജനാതി? വുച്ചതേ – തദത്ഥസ്സ മങ്ഗലഭാവതോ, സാസനസ്സ ആദികല്യാണാദിഭാവവിഭാവനതോ, ഭയാദിഉപദ്ദവനിവാരണേന അന്തരായവിധമനതോ, ഉപരി സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മസങ്ഗഹതോ ചാതി വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥാഹ – കസ്മാ പനായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗകഥാ വത്ഥുപുബ്ബികാ ആരദ്ധാ, ന സത്ഥുഥോമനാപുബ്ബികാതി? വുച്ചതേ – വിസും അസംവണ്ണനാദിഭാവതോ. സുമങ്ഗലവിലാസിനീആദയോ വിയ ഹി ദീഘനികായാദീനം നായം വിസും സംവണ്ണനാ, ന പകരണന്തരം വാ അഭിധമ്മാവതാരസുമതാവതാരാദി വിയ. താസംയേവ പന സുമങ്ഗലവിലാസിനീആദീനം വിസേസഭൂതാ. തേനേവാഹ ‘‘മജ്ഝേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തിആദി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ; മ. നി. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ). അഥ വാ ഥോമനാപുബ്ബികാപി ചായം കഥാ ന വത്ഥുപുബ്ബികാവാതി ദട്ഠബ്ബം. സാസനേ ഹി വത്ഥുകിത്തനം ന ലോകേ വിയ കേവലം ഹോതി, സാസനസമ്പത്തികിത്തനത്താ പന സത്ഥു അവിപരീതധമ്മദേസനാഭാവവിഭാവനേന സത്ഥുഗുണസംകിത്തനം ഉല്ലിങ്ഗന്തമേവ പവത്തതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഏത്താവതാ തിസ്സോ സിക്ഖാ’’തിആദി. സോതാപന്നാദിഭാവസ്സ ച കാരണന്തി ഏത്ഥ ഹി ആദി-സദ്ദേന സബ്ബസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ വിയ സബ്ബേപി അരഹന്തോ സങ്ഗയ്ഹന്തി വിഭാഗസ്സ അനുദ്ധടത്താ. തേന തിണ്ണമ്പി ബോധിസത്താനം നിബ്ബേധഭാഗിയാ സീലാദയോ ഇധ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തിആദിവചനേന സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. തിണ്ണമ്പി ഹി നേസം ചരിമഭവേ വിസേസതോ സംസാരഭയിക്ഖണം, യഥാസകം സീലേ പതിട്ഠായ സമഥവിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ തണ്ഹാജടാവിജടനപടിപത്തി ച സമാനാതി. അഥ വാ ‘‘സോ ഇമം വിജടയേ ജട’’ന്തി സാധാരണവചനേന സാതിസയം, നിരതിസയഞ്ച തണ്ഹാജടാവിജടനം ഗഹിതം. തത്ഥ യം നിരതിസയം സവാസനപ്പഹാനതായ. തേന സത്ഥു പഹാനസമ്പദാ കിത്തിതാ ഹോതി, തന്നിമിത്താ ഞാണസമ്പദാ ച. തദുഭയേന നാനന്തരികതായ ആനുഭാവസമ്പദാദയോപീതി. ഏവമ്പി ഥോമനാപുബ്ബികായം കഥാതി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ ഥോമനാപുബ്ബികാ ഏവായം കഥാതി ദട്ഠബ്ബം, ‘‘സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണചാരോ’’തിആദിനാ സത്ഥു ഥോമനം പുരക്ഖത്വാ സംവണ്ണനായ ആരദ്ധത്താ. സാ പനായം യസ്മാ പുച്ഛന്തസ്സ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ബ്യാകരണസമത്ഥതായ വിഭാവനവസേന പവത്തിതാ, ആചിണ്ണഞ്ചേതം ആചരിയസ്സ യദിദം സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മാനുകൂലം സംവണ്ണനാരമ്ഭേ സത്ഥു അഭിത്ഥവനം. തസ്മാ ഇമിനാ കാരണേന ഏവമേത്ഥ ഥോമനാ പവത്തിതാതി. ഥോമനാകാരസ്സ വുച്ചമാനസ്സ കാരണം ഉദ്ധരന്തേന പഠമം വിസ്സജ്ജനഗാഥം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സാ നിദാനചോദനാമുഖേന പുച്ഛാഗാഥം സരൂപതോ ച അത്ഥതോ ച ദസ്സേത്വാ തസ്സാ പുച്ഛായ അവിപരീതബ്യാകരണസമത്ഥഭാവാവജോതനം ഭഗവതോ ഥോമനം പുരക്ഖത്വാ യഥാധിപ്പേതധമ്മസംവണ്ണനാ കതാ. തേനാഹ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തിആദി. തത്ഥ ഗാഥായ അത്ഥോ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

ഇതീതിആദീസു ഇതീതി അയം ഇതി-സദ്ദോ ഹേതു പരിസമാപനാദിപദത്ഥവിപരിയായപകാരാവധാരണനിദസ്സനാദിഅനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാ ഹേസ ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൭൯) ഹേതുമ്ഹി ആഗതോ. ‘‘തസ്മാതിഹ മേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മദായാദാ ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ. അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ ‘കിന്തി മേ സാവകാ ധമ്മദായാദാ ഭവേയ്യും, നോ ആമിസദായാദാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯) പരിസമാപനേ. ‘‘ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപാ നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൯൭) ആദിഅത്ഥേ. ‘‘മാഗണ്ഡിയോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനം അഭിലാപോ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൭൩, ൭൫) പദത്ഥവിപരിയായേ. ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പടിഭയോ ബാലോ, അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ. സഉപദ്ദവോ ബാലോ, അനുപദ്ദവോ പണ്ഡിതോ. സഉപസഗ്ഗോ ബാലോ, അനുപസഗ്ഗോ പണ്ഡിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൪) പകാരേ. ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം, കിംപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൯൬) അവധാരണേ, സന്നിട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ‘‘അത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ, നത്ഥീതി ഖോ, കച്ചാന, അയം ദുതിയോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦) നിദസ്സനേ. ഇധാപി നിദസ്സനേ ദട്ഠബ്ബോ, പകാരേതിപി വത്തും വട്ടതേവ. പഠമോ പന ഇതി-സദ്ദോ പരിസമാപനേ ദട്ഠബ്ബോ. ഹീതി അവധാരണേ. ഇദന്തി ആസന്നപച്ചക്ഖവചനം യഥാധിഗതസ്സ സുത്തപദസ്സ അഭിമുഖീകരണതോ.

വുത്തന്തി അയം വുത്ത-സദ്ദോ സഉപസഗ്ഗോ, അനുപസഗ്ഗോ ച വപ്പനവാപസമീകരണകേസോഹാരണജീവിതവുത്തിപമുത്തഭാവപാവചനപവത്തിതഅജ്ഝേസനകഥനാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹി അയം –

‘‘ഗാവോ തസ്സ പജായന്തി, ഖേത്തേ വുത്തം വിരൂഹതി;

വുത്താനം ഫലമസ്നാതി, യോ മിത്താനം ന ദുബ്ഭതീ’’തി. –

ആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൯) വപ്പനേ ആഗതോ. ‘‘നോ ച ഖോ പടിവുത്ത’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൨൮൯) അട്ഠദന്തകാദീഹി വാപസമീകരണേ. ‘‘കാപടികോ മാണവോ ദഹരോ വുത്തസിരോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൪൨൬) കേസോഹാരണേ. ‘‘പന്നലോമോ പരദത്തവുത്തോ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൩൨) ജീവിതവുത്തിയം. ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ പണ്ഡുപലാസോ ബന്ധനാ പവുത്തോ അഭബ്ബോ ഹരിതത്ഥായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൫൯; പാരാ. ൯൨; പാചി. ൬൬൬; മഹാവ. ൧൨൯) ബന്ധനതോ പമുത്തഭാവേ. ‘‘യേസമിദം ഏതരഹി പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിത’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮൫; മ. നി. ൨.൪൨൭; മഹാവ. ൩൦൦) പാവചനഭാവേന പവത്തിതേ. ലോകേ പന ‘‘വുത്തോ ഗുണോ വുത്തോ പാരായനോ’’തിആദീസു അജ്ഝേസനേ. ‘‘വുത്തം ഖോ പനേതം ഭഗവതാ ‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ’തി’’ആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦) കഥനേ. ഇധാപി കഥനേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ ‘‘ഇതി ഹി ഏവമേവ ഇദം സുത്തം ദേസിത’’ന്തി യഥാനിക്ഖിത്തം ഗാഥം ദേസിതഭാവേന നിദസ്സേതി. തസ്സാ വാ ദേസിതാകാരം അവധാരേതി.

കസ്മാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കം. പനാതി വചനാലങ്കാരമത്തം. ഉഭയേനാപി കാരണം പുച്ഛതി. ഏതന്തി യഥാവുത്തം സുത്തപദം പച്ചാമസതി. വുത്തന്തി പുച്ഛാനിമിത്തം. തദത്ഥസ്സ അത്തനോ ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനതം ഉപാദായ ‘‘ഇദ’’ന്തി വത്വാ പുന ഭഗവതാ ഭാസിതാകാരം സന്ധായ ‘‘ഏത’’ന്തി വുത്തം. സകലേന പനാനേന വചനേന ദേസനായ നിദാനം ജോതിതം ഹോതി. പരതോ തസ്സാ ദേസകദേസകാലപടിഗ്ഗാഹകേ വിഭാവേതും ‘‘ഭഗവന്തം കിരാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കിരാതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. തേന വുച്ചമാനസ്സത്ഥസ്സ അനു അനു സുയ്യമാനതം ദീപേതി. രത്തിഭാഗേതി രത്തിയാ ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ, മജ്ഝിമയാമേതി അധിപ്പായോ. വേസ്സവണാദയോ വിയ അപാകടനാമധേയ്യത്താ അഞ്ഞതരോ. ദേവോ ഏവ ദേവപുത്തോ. സംസയസമുഗ്ഘാടത്ഥന്തി വിചികിച്ഛാസല്ലസമുദ്ധരണത്ഥം പുച്ഛീതി യോജനാ. ‘‘സംസയസമുഗ്ഘാടത്ഥ’’ന്തി ച ഇമിനാ പഞ്ചസു പുച്ഛാസു അയം വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാതി ദസ്സേതി. യേന അത്ഥേന തണ്ഹാ ‘‘ജടാ’’തി വുത്താ, തമേവ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ജാലിനിയാ’’തിആദി വുത്തം. സാ ഹി അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതപ്പഭേദോ അത്തനോ അവയവഭൂതോ ഏവ ജാലോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ‘‘ജാലിനീ’’തി വുച്ചതി.

ഇദാനിസ്സാ ജടാകാരേന പവത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസൂതി തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനമാഹ, രൂപാദിഛളാരമ്മണവിനിമുത്തസ്സ തണ്ഹാവിസയസ്സ അഭാവതോ. ഹേട്ഠുപരിയവസേനാതി കദാചി രൂപാരമ്മണേ കദാചി യാവ ധമ്മാരമ്മണേ കദാചി ധമ്മാരമ്മണേ കദാചി യാവ രൂപാരമ്മണേതി ഏവം ഹേട്ഠാ, ഉപരി ച പവത്തിവസേന. ദേസനാക്കമേന ചേത്ഥ ഹേട്ഠുപരിയതാ ദട്ഠബ്ബാ. കദാചി കാമഭവേ കദാചി രൂപഭവേ കദാചി അരൂപഭവേ കദാചി വാ അരൂപഭവേ…പേ… കദാചി കാമഭവേതി ഏവമേത്ഥ ഹേട്ഠുപരിയവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനസഭാവത്താ അപരാപരുപ്പത്തി ഏത്ഥ സംസിബ്ബനന്തി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ’’തി. ‘‘സംസിബ്ബനട്ഠേനാ’’തി ഇദം യേന സമ്ബന്ധേന ജടാ വിയാതി ജടാതി ജടാതണ്ഹാനം ഉപമൂപമേയ്യതാ, തംദസ്സനം. അയം ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ ജാലിനോ വേളുഗുമ്ബസ്സ സാഖാ, കോസസഞ്ചയാദയോ ച അത്തനാ അത്തനോ അവയവേഹി സംസിബ്ബിതാ വിനദ്ധാ ‘‘ജടാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം തണ്ഹാപി സംസിബ്ബനസഭാവേനാതി, ‘‘സംസിബ്ബിതട്ഠേനാ’’തി വാ പാഠോ, അത്തനാവ അത്തനോ സംസിബ്ബിതഭാവേനാതി അത്ഥോ. അയം ഹി തണ്ഹാ കോസകാരകിമി വിയ അത്തനാവ അത്താനമ്പി സംസിബ്ബന്തീ പവത്തതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘രൂപതണ്ഹാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൮൬; വിഭ. ൨൦൩). ഇമേ സത്താ ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി പരിഗ്ഗഹിതം വത്ഥും അത്തനിബ്ബിസേസം മഞ്ഞമാനാ അബ്ഭന്തരിമം കരോന്തി. അബ്ഭന്തരത്ഥോ ച അന്തോസദ്ദോതി സകപരിക്ഖാരേ ഉപ്പജ്ജമാനാപി തണ്ഹാ ‘‘അന്തോജടാ’’തി വുത്താ. പബ്ബജിതസ്സ പത്താദി, ഗഹട്ഠസ്സ ഹത്ഥിആദി സകപരിക്ഖാരോ.

‘‘അത്താ’’തി ഭവതി ഏത്ഥ അഭിമാനോതി അത്തഭാവോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം. സരീരന്തി കേചി. മമ അത്തഭാവോ സുന്ദരോ, അസുകസ്സ വിയ മമ അത്തഭാവോ ഭവേയ്യാതി വാ ആദിനാ സകഅത്തഭാവാദീസു തണ്ഹായ ഉപ്പജ്ജമാനാകാരോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനോ ചക്ഖാദീനി അജ്ഝത്തികായതനാനി. അത്തനോ, പരേസഞ്ച രൂപാദീനി ബാഹിരായതനാനി. പരേസം സബ്ബാനി വാ, സപരസന്തതിപരിയാപന്നാനി വാ ചക്ഖാദീനി അജ്ഝത്തികായതനാനി. തഥാ രൂപാദീനി ബാഹിരായതനാനി. പരിത്തമഹഗ്ഗതഭവേസു പവത്തിയാപി തണ്ഹായ അന്തോജടാബഹിജടാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. കാമഭവോ ഹി കസ്സചിപി കിലേസസ്സ അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ കഥഞ്ചിപി അവിമുത്തോ അജ്ഝത്തഗ്ഗഹണസ്സ വിസേസപച്ചയോതി ‘‘അജ്ഝത്തം, അന്തോ’’തി ച വുച്ചതി. തബ്ബിപരിയായതോ രൂപാരൂപഭവോ ‘‘ബഹിദ്ധാ, ബഹീ’’തി ച. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അജ്ഝത്തസംയോജനോ പുഗ്ഗലോ, ബഹിദ്ധാസംയോജനോ പുഗ്ഗലോ’’തി (അ. നി. ൨.൩൭). വിസയഭേദേന, പവത്തിആകാരഭേദേന ച അനേകഭേദഭിന്നമ്പി തണ്ഹം ജടാഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘തായ ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനായ ജടായാ’’തി വുത്തം. സാ പന ‘‘പജാ’’തി വുത്തസത്തസന്താനപരിയാപന്നാ ഏവ ഹുത്വാ പുനപ്പുനം തം ജടേന്തീ വിനന്ധന്തീ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘ജടായ ജടിതാ പജാ’’തി. തഥാ ഹി പരമത്ഥതോ യദിപി അവയവബ്യതിരേകേന സമുദായോ നത്ഥി, ഏകദേസോ പന സമുദായോ നാമ ന ഹോതീതി അവയവതോ സമുദായം ഭിന്നം കത്വാ ഉപമൂപമേയ്യം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമ വേളുജടാദീഹി…പേ… സംസിബ്ബിതാ’’തി ആഹ. ഇമം ജടന്തി സമ്ബന്ധോ. തീസു ധാതൂസു ഏകമ്പി അസേസേത്വാ സംസിബ്ബനേന തേധാതുകം ജടേത്വാ ഠിതം. തേനസ്സാ മഹാവിസയതം, വിജടനസ്സ ച സുദുക്കരഭാവമാഹ. ‘‘വിജടേതും കോ സമത്ഥോ’’തി ഇമിനാ ‘‘വിജടയേ’’തി പദം സത്തിഅത്ഥം, ന വിധിആദിഅത്ഥന്തി ദസ്സേതി.

ഏവം ‘‘അന്തോജടാ’’തിആദിനാ പുട്ഠോ പന അസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ഇമം ഗാഥമാഹാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏദിസോവ ഇമം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേയ്യാ’’തി സത്ഥാരം ഗുണതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണചാരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബധമ്മേസൂതി അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു സബ്ബേസു ഞേയ്യധമ്മേസു. അപ്പടിഹതഞാണചാരോതി അനവസേസഞേയ്യാവരണപ്പഹാനേന നിസ്സങ്ഗചാരത്താ നവിഹതഞാണപവത്തികോ. ഏതേന തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണതാവിഭാവനേന ആദിതോ തിണ്ണം ആവേണികധമ്മാനം ഗഹണേനേവ തദേകലക്ഖണതായ തദവിനാഭാവതോ ച ഭഗവതോ സേസാവേണികധമ്മാനമ്പി ഗഹിതഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ദിബ്ബന്തി കാമഗുണാദീഹി കീളന്തി ലളന്തി, തേസു വാ വിഹരന്തി, വിജയസമത്ഥതായോഗേന പച്ചത്ഥികേ വിജേതും ഇച്ഛന്തി, ഇസ്സരിയധനാദിസക്കാരദാനഗ്ഗഹണം, തംതംഅത്ഥാനുസാസനഞ്ച കരോന്താ വോഹരന്തി, പുഞ്ഞാതിസയയോഗാനുഭാവപ്പത്തായ ജുതിയാ ജോതന്തി, യഥാധിപ്പേതഞ്ച വിസയം അപ്പടിഘാതേന ഗച്ഛന്തി, യഥിച്ഛിതനിപ്ഫാദനേ ച സക്കോന്തീതി ദേവാ. അഥ വാ ദേവനീയാ തംതംബ്യസനനിത്ഥരണത്ഥികേഹി സരണം പരായണന്തി ഗമനീയാ, അഭിത്ഥവനീയാ വാ, സോഭാവിസേസയോഗേന കമനീയാതി വാ ദേവാ. തേ തിവിധാ – സമ്മുതിദേവാ ഉപപത്തിദേവാ വിസുദ്ധിദേവാതി. ഭഗവാ പന നിരതിസയായ അഭിഞ്ഞാകീളായ ഉത്തമേഹി ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേഹി സപരസന്താനഗതപഞ്ചവിധമാരവിജയിച്ഛാനിപ്ഫത്തിയാ ചിത്തിസ്സരിയസത്തധനാദിസമ്മാപടിപത്തി അവേച്ചപസാദസക്കാരദാനഗ്ഗഹണസങ്ഖാതേന, ധമ്മസഭാവപുഗ്ഗലജ്ഝാസയാനുരൂപാനുസാസനീസങ്ഖാതേന ച വോഹാരാതിസയേന പരമായ പഞ്ഞാസരീരപ്പഭാസങ്ഖാതായ ജുതിയാ, അനഞ്ഞസാധാരണായ ഞാണസരീരഗതിയാ, മാരവിജയസബ്ബസബ്ബഞ്ഞുഗുണപരഹിതനിപ്ഫാദനേസു അപ്പടിഹതായ സത്തിയാ ച സമന്നാഗതത്താ സദേവകേന ലോകേന ‘‘സരണ’’ന്തി ഗമനീയതോ, അഭിത്ഥവനീയതോ, ഭത്തിവസേന കമനീയതോ ച സബ്ബേ തേ ദേവേ തേഹി ഗുണേഹി അഭിഭുയ്യ ഠിതത്താ തേസം ദേവാനം സേട്ഠോ ഉത്തമോ ദേവോതി ദേവദേവോ. സബ്ബദേവേഹി പൂജനീയതരോ ദേവോതി വാ, വിസുദ്ധിദേവഭാവസ്സ വാ സബ്ബഞ്ഞുഗുണാലങ്കാരസ്സ വാ അധിഗതത്താ അഞ്ഞേസം ദേവാനം അതിസയേന ദേവോതി ദേവദേവോ.

അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സക്കാനം, മഹാബ്രഹ്മാനഞ്ച ഗുണാഭിഭവനതോ അധികോ അതിസയോ അതിരേകതരോ വാ സക്കോ ബ്രഹ്മാ ചാതി സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ. ഞാണപ്പഹാനദേസനാവിസേസേസു സദേവകേ ലോകേ കേനചി അവിക്ഖമ്ഭനീയട്ഠാനതായ കുതോചിപി ഉത്രസ്താഭാവതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജേഹി വിസാരദോതി ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി തത്ര വത മം സമണോ വാ…പേ… വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൦; അ. നി. ൪.൮). ഠാനാഠാനഞാണാദീഹി ദസഹി ഞാണബലേഹി സമന്നാഗതത്താ ദസബലധരോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ, അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൨൧; വിഭ. ൮൦൯). യം കിഞ്ചി ഞേയ്യം നാമ, തത്ഥ സബ്ബത്ഥേവ അനാവടഞാണതായ അനാവരണഞാണോ. തഞ്ച സബ്ബം സമന്തതോ സബ്ബാകാരതോ ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനസമത്ഥേന ഞാണചക്ഖുനാ സമന്നാഗതത്താ സമന്തചക്ഖു, സബ്ബഞ്ഞൂതി അത്ഥോ. ഇമേഹി പന ദ്വീഹി പദേഹി പച്ഛിമാനി ദ്വേ അസാധാരണഞാണാനി ഗഹിതാനി. ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) വിത്ഥാരതോ ആഗമിസ്സതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണചാരോ’’തി ഇമിനാ തിയദ്ധാരുള്ഹാനം പുച്ഛാനം ഭഗവതോ ബ്യാകരണസമത്ഥതായ ദസ്സിതായ കിം ദേവതാനമ്പി പുച്ഛം ബ്യാകാതും സമത്ഥോ ഭഗവാതി ആസങ്കായ തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ദേവദേവോ’’തി വുത്തം. ദേവാനം അതിദേവോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവതാനം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, ‘‘തതോ ഇമസ്സ കോ വിസേസോ’’തി ചിന്തേന്താനം തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘സക്കാനം അതിസക്കോ’’തി വുത്തം. സക്കേനപി പുച്ഛിതമത്ഥം സനങ്കുമാരാദയോ ബ്രഹ്മാനോ വിസ്സജ്ജേന്തി, ‘‘തതോ ഇമസ്സ കോ അതിസയോ’’തി ചിന്തേന്താനം തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ’’തി വുത്തം. അയം ചസ്സ വിസേസോ ചതുവേസാരജ്ജദസബലഞാണേഹി പാകടോ ജാതോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ചതു…പേ… ധരോ’’തി വുത്തം. ഇമാനി ച ഞാണാനി ഇമസ്സ ഞാണദ്വയസ്സ അധിഗമേന സഹേവ സിദ്ധാനീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അനാവരണഞാണോ സമന്തചക്ഖൂ’’തി വുത്തം. തയിദം ഞാണദ്വയം പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരൂപചയസിദ്ധായ ഭഗ്ഗദോസതായ സിദ്ധന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവാ’’തി അവോചാതി. ഏവമേതേസം പദാനം ഗഹണേ പയോജനം, അനുപുബ്ബി ച വേദിതബ്ബാ. യം പനേതം പച്ഛിമം അനാവരണഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണന്തി ഞാണദ്വയം, തം അത്ഥതോ അഭിന്നം. ഏകമേവ ഹി തം ഞാണം വിസയപവത്തിമുഖേന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണഭാവദസ്സനത്ഥം ദ്വിധാ കത്വാ വുത്തം. അനവസേസസങ്ഖതാസങ്ഖതസമ്മുതിധമ്മാരമ്മണതായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, തത്ഥാവരണാഭാവതോ നിസ്സങ്ഗചാരമുപാദായ ‘‘അനാവരണഞാണ’’ന്തിപി വുത്തം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) വക്ഖാമ.

൨. മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധാദികേ ഏസീ ഗവേസീതി മഹേസി, ഭഗവാ. തേന മഹേസിനാ. വണ്ണയന്തോതി വിവരന്തോ വിത്ഥാരേന്തോ. യഥാഭൂതന്തി അവിപരീതം. സീലാദിഭേദനന്തി സീലസമാധിപഞ്ഞാദിവിഭാഗം. സുദുല്ലഭന്തി അട്ഠക്ഖണവജ്ജിതേന നവമേന ഖണേന ലദ്ധബ്ബത്താ സുട്ഠു ദുല്ലഭം. സീലാദിസങ്ഗഹന്തി സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹം. അരിയമഗ്ഗോ ഹി തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതോ സപ്പദേസത്താ നഗരം വിയ രജ്ജേന, ന തയോ ഖന്ധാ അരിയമഗ്ഗേന നിപ്പദേസത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന തയോ ഖന്ധാ സങ്ഗഹിതാ; തീഹി ച ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨). കിലേസചോരേഹി അപരിപന്ഥനീയതായ ഖേമം. അന്തദ്വയപരിവജ്ജനതോ, മായാദികായവങ്കാദിപ്പഹാനതോ ച ഉജും. സബ്ബേസം സംകിലേസധമ്മാനം മാരണവസേന ഗമനതോ പവത്തനതോ, നിബ്ബാനസ്സ മഗ്ഗനതോ, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗിതബ്ബതോ ച മഗ്ഗം. വിസുദ്ധിയാതി നിബ്ബാനായ, വിസുദ്ധിഭാവായ വാ, അരഹത്തായാതി അത്ഥോ.

യഥാഭൂതം അജാനന്താതി ഏവം സീലവിസുദ്ധിആദിവിസുദ്ധിപരമ്പരായ അധിഗന്തബ്ബോ ഏവരൂപോ ഏവംകിച്ചകോ ഏവമത്ഥോതി യാഥാവതോ അനവബുജ്ഝന്താ. സകലസംകിലേസതോ, സംസാരതോ ച സുദ്ധിം വിമുത്തിം കാമേന്തി പത്ഥേന്തീതി സുദ്ധികാമാ. അപി-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ. തേന ന കേവലം സീലമത്തേന പരിതുട്ഠാ, അഥ ഖോ വിസുദ്ധികാമാപി സമാനാതി ദസ്സേതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഭാവനായ യുത്തപയുത്തതായ യോഗിനോ വായമന്താപി വിസുദ്ധിം ഉദ്ദിസ്സ പയോഗം പരക്കമം കരോന്താപി ഉപായസ്സ അനധിഗതത്താ വിസുദ്ധിം നാധിഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. തേസന്തി യോഗീനം. കാമഞ്ചായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ സമന്തഭദ്ദകത്താ സവനധാരണപരിചയാദിപസുതാനം സബ്ബേസമ്പി പാമോജ്ജകരോ, യോഗീനം പന സാതിസയം പമോദഹേതൂതി ആഹ ‘‘തേസം പാമോജ്ജകരണ’’ന്തി. ബാഹിരകനികായന്തരലദ്ധീഹി അസമ്മിസ്സതായ സുട്ഠു വിസുദ്ധവിനിച്ഛയത്താ സുവിസുദ്ധവിനിച്ഛയം. മഹാവിഹാരവാസീനന്തി അത്തനോ അപസ്സയഭൂതം നികായം ദസ്സേതി. ദേസനാനയനിസ്സിതന്തി ധമ്മസംവണ്ണനാനയസന്നിസ്സിതം. ഏത്ഥ ച ‘‘തേസം പാമോജ്ജകരണ’’ന്തിആദിനാ സബ്ബസംകിലേസമലവിസുദ്ധതായ വിസുദ്ധിം നിബ്ബാനം പത്ഥേന്താനം യോഗീനം ഏകംസേന തദാവഹത്താ പാമോജ്ജകരോ ഞാണുത്തരേഹി സമ്മാപടിപന്നേഹി അധിട്ഠിതത്താ സുട്ഠു സമ്മാ വിസുദ്ധവിനിച്ഛയോ മഹാവിഹാരവാസീനം കഥാമഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സക്കച്ചം മേ ഭാസതോ സക്കച്ചം നിസാമയഥാതി യോജേതബ്ബം.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഇമിസ്സാ ദാനി ഗാഥായാ’’തി ഇമിനാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗഭാസനസ്സ നിസ്സയം, ‘‘കഥിതായ മഹേസിനാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ പമാണഭാവം, ‘‘യഥാഭൂതം അത്ഥം സീലാദിഭേദന’’ന്തി ഇമിനാ അവിപരീതപിണ്ഡത്ഥം, ‘‘സുദുല്ലഭം…പേ… യോഗിനോ’’തി ഇമിനാ നിമിത്തം, ‘‘തേസം പാമോജ്ജകരണ’’ന്തി ഇമിനാ പയോജനം, ‘‘വണ്ണയന്തോ അത്ഥം, സുവിസുദ്ധവിനിച്ഛയം മഹാവിഹാരവാസീനം ദേസനാനയനിസ്സിതം, സക്കച്ച’’ന്തി ച ഇമിനാ കരണപ്പകാരം ദസ്സേത്വാ ‘‘വിസുദ്ധികാമാ സബ്ബേപി, നിസാമയഥ സാധവോ’’തി ഇമിനാ തത്ഥ സക്കച്ചസവനേ സാധുജനേ നിയോജേതി. സാധുകം സവനപടിബദ്ധാ ഹി സാസനസമ്പത്തി.

൩. വചനത്ഥവിഭാവനേന പവേദിതവിസുദ്ധിമഗ്ഗസാമഞ്ഞത്ഥസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗകഥാ വുച്ചമാനാ അഭിരുചിം ഉപ്പാദേതീതി പദത്ഥതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ വിസുദ്ധീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി യദിദം ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ഭാസിസ്സ’’ന്തി ഏത്ഥ വിസുദ്ധിമഗ്ഗപദം വുത്തം, തത്ഥ. സബ്ബമലവിരഹിതന്തി സബ്ബേഹി രാഗാദിമലേഹി, സബ്ബേഹി സംകിലേസമലേഹി ച വിരഹിതം വിവിത്തം. തതോ ഏവ അച്ചന്തപരിസുദ്ധം, സബ്ബദാ സബ്ബഥാ ച വിസുദ്ധന്തി അത്ഥോ. യഥാവുത്തം വിസുദ്ധിം മഗ്ഗതി ഗവേസതി അധിഗച്ഛതി ഏതേനാതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗോതി അധിഗമൂപായോ വുച്ചതീ’’തി. വിസുദ്ധിമഗ്ഗോതി ച നിപ്പരിയായേന ലോകുത്തരമഗ്ഗോ വേദിതബ്ബോ, തദുപായത്താ പന പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ, തന്നിസ്സയോ കഥാപബന്ധോ ച തഥാ വുച്ചതി.

സ്വായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ സത്ഥാരാ ദേസനാവിലാസതോ, വേനേയ്യജ്ഝാസയതോ ച നാനാനയേഹി ദേസിതോ, തേസു അയമേകോ നയോ ഗഹിതോതി ദസ്സേതും ‘‘സോ പനായ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കത്ഥചീതി കിസ്മിഞ്ചി സുത്തേ. വിപസ്സനാമത്തവസേനേവാതി അവധാരണേന സമഥം നിവത്തേതി. സോ ഹി തസ്സാ പടിയോഗീ, ന സീലാദി. മത്ത-സദ്ദേന ച വിസേസനിവത്തിഅത്ഥേന സവിസേസം സമാധിം നിവത്തേതി. സോ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ വിപസ്സനായാനികസ്സ ദേസനാതി കത്വാ ന സമാധിമത്തം. ന ഹി ഖണികസമാധിം വിനാ വിപസ്സനാ സമ്ഭവതി. വിപസ്സനാതി ച തിവിധാപി അനുപസ്സനാ വേദിതബ്ബാ, ന അനിച്ചാനുപസ്സനാവ. ന ഹി അനിച്ചദസ്സനമത്തേന സച്ചാഭിസമയോ സമ്ഭവതി. യം പന ഗാഥായം അനിച്ചലക്ഖണസ്സേവ ഗഹണം കതം, തം യസ്സ തദേവ സുട്ഠുതരം പാകടം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, താദിസസ്സ വസേന. സോപി ഹി ഇതരം ലക്ഖണദ്വയം വിഭൂതതരം കത്വാ സമ്മസിത്വാ വിസേസം അധിഗച്ഛതി, ന അനിച്ചലക്ഖണമേവ.

സബ്ബേ സങ്ഖാരാതി സബ്ബേ തേഭൂമകസങ്ഖാരാ, തേ ഹി സമ്മസനീയാ. അനിച്ചാതി ന നിച്ചാ അദ്ധുവാ ഇത്തരാ ഖണഭങ്ഗുരാതി. പഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ. പസ്സതി സമ്മസതി. അഥ പച്ഛാ ഉദയബ്ബയഞാണാദീനം ഉപ്പത്തിയാ ഉത്തരകാലം. നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേതി തസ്മിംയേവ അനിച്ചാകാരതോ ദിട്ഠേ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ’’തി വുത്തേ തേഭൂമകേ ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതേ ദുക്ഖേ നിബ്ബിന്ദതി നിബ്ബിദാഞാണം പടിലഭതി. ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാതി ഏസ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാസങ്ഖാതോ വിരാഗാദീനം കാരണഭൂതോ നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമൂപായോ.

ഝാനപഞ്ഞാവസേനാതി സമഥവിപസ്സനാവസേന. ഝാനന്തി ചേത്ഥ വിപസ്സനായ പാദകഭൂതം ഝാനം അധിപ്പേതം. യമ്ഹീതി യസ്മിം പുഗ്ഗലേ. ഝാനഞ്ച പഞ്ഞാ ചാതി ഏത്ഥായമത്ഥോ – യോ പുഗ്ഗലോ ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ തം ഉസ്സുക്കാപേതി. സ വേ നിബ്ബാനസന്തികേതി സോ ബ്യത്തം നിബ്ബാനസ്സ സമീപേ ഏകന്തതോ നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛതീതി.

കമ്മന്തി മഗ്ഗചേതനാ. സാ ഹി അപചയഗാമിതായ സത്താനം സുദ്ധിം ആവഹതി. വിജ്ജാതി സമ്മാദിട്ഠി. സീലന്തി സമ്മാവാചാകമ്മന്താ. ജീവിതമുത്തമന്തി സമ്മാആജീവോ. ധമ്മോതി അവസേസാ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗധമ്മാ. അഥ വാ കമ്മന്തി സമ്മാകമ്മന്തസ്സ ഗഹണം. ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാദിട്ഠി, യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) വചനതോ. വിജ്ജാതി സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പാനം ഗഹണം. ധമ്മോതി സമാധി ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസു’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൫.൩൭൮) വിയ. തഗ്ഗഹണേനേവ ‘‘യോ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവായാമോ, യാ ച സമ്മാസതി, യോ ച സമ്മാസമാധി, ഇമേ ധമ്മാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി വചനതോ സമ്മാവായാമസതീനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. സീലന്തി സമ്മാവാചാജീവാനം. ജീവിതമുത്തമന്തി ഏവരൂപസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ജീവിതം ഉത്തമം ജീവിതന്തി ഏവമേത്ഥ അട്ഠങ്ഗികോ അരിയമഗ്ഗോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

സീലാദിവസേനാതി സീലസമാധിപഞ്ഞാവീരിയവസേന. സബ്ബദാതി സമാദാനതോ പഭുതി സബ്ബകാലം. സീലസമ്പന്നോതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലസമ്പദായ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. പഞ്ഞവാതി ലോകിയലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. സുസമാഹിതോതി തംസമ്പയുത്തേന സമാധിനാ സുട്ഠു സമാഹിതോ. ആരദ്ധവീരിയോതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ പഗ്ഗഹിതവീരിയോ. പഹിതത്തോതി നിബ്ബാനം പതിപേസിതത്തതായ കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖചിത്തോ. ഓഘന്തി കാമോഘാദിചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം, സംസാരമഹോഘമേവ വാ.

ഏകായനോതി ഏകമഗ്ഗോ. മഗ്ഗപരിയായോ ഹി ഇധ അയന-സദ്ദോ, തസ്മാ ഏകപഥഭൂതോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ, ന ദ്വേധാപഥഭൂതോതി അത്ഥോ. ഏകം വാ നിബ്ബാനം അയതി ഗച്ഛതീതി ഏകായനോ, ഏകേന വാ ഗണസങ്ഗണികം പഹായ വിവേകട്ഠേന അയിതബ്ബോ പടിപജ്ജിതബ്ബോതി ഏകായനോ, അയന്തി തേനാതി വാ അയനോ, ഏകസ്സ സേട്ഠസ്സ ഭഗവതോ അയനോതി ഏകായനോ, തേന ഉപ്പാദിതത്താ, ഏകസ്മിം വാ ഇമസ്മിംയേവ ധമ്മവിനയേ അയനോതി ഏകായനോ. സത്താനം വിസുദ്ധിയാതി രാഗാദിമലേഹി, അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാദിഉപക്കിലേസേഹി ച സത്താനം വിസുദ്ധത്ഥായ വിസുജ്ഝനത്ഥായ. യദിദന്തി നിപാതോ, യേ ഇമേതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ സരണലക്ഖണേന മഗ്ഗട്ഠേന ച മഗ്ഗോതി വുത്തസ്സേവ കായാദിവിസയഭേദേന ചതുബ്ബിധത്താ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി വുത്തം. സമ്മപ്പധാനാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അപ്പമാദാഭിരതിആദീനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. അപ്പമാദാഭിരതിആദിവസേനാപി ഹി കത്ഥചി വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ ദേസിതോ. യഥാഹ –

‘‘അപ്പമാദരതോ ഭിക്ഖു, പമാദേ ഭയദസ്സി വാ;

അഭബ്ബോ പരിഹാനായ, നിബ്ബാനസ്സേവ സന്തികേ’’തി. (ധ. പ. ൩൨);

൪. തത്രാതി തസ്സം ഗാഥായം. ഉപരി വുച്ചമാനാ ഗാഥായ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാ നിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസട്ഠാനിയാ, തതോ സംഖിത്തതരാ അത്ഥവണ്ണനാ ഉദ്ദേസട്ഠാനിയാതി ആഹ ‘‘അയം സങ്ഖേപവണ്ണനാ’’തി. യഥാഉദ്ദിട്ഠസ്സ ഹി അത്ഥസ്സ നിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസാ സുകരാ, സുബോധാ ച ഹോന്തീതി. സീലേ പതിട്ഠായാതി ഏത്ഥ സീലേതി കുസലസീലേ. യദിപി ‘‘കതമേ ച, ഥപതി, അകുസലാ സീലാ’’തിആദീസു അകുസലാ ധമ്മാപി സീലന്തി ആഗതാ. വുച്ചമാനായ പന ചിത്തപഞ്ഞാഭാവനായ അധിട്ഠാനായോഗ്യതായ കിരിയസീലാനമ്പി അസമ്ഭവോ, കുതോ ഇതരേസന്തി കുസലസീലമേവേത്ഥ അധിപ്പേതം. സീലം പരിപൂരയമാനോതിആദീസു പരിപൂരയമാനോതി പരിപാലേന്തോ, പരിവഡ്ഢേന്തോ വാ, സബ്ബഭാഗേഹി സംവരന്തോ, അവീതിക്കമന്തോ ചാതി അത്ഥോ. തഥാഭൂതോ ഹി തം അവിജഹന്തോ തത്ഥ പതിട്ഠിതോ നാമ ഹോതി. ‘‘സീലേ’’തി ഹി ഇദം ആധാരേ ഭുമ്മം. പതിട്ഠായാതി ദുവിധാ പതിട്ഠാ നിസ്സയൂപനിസ്സയഭേദതോ. തത്ഥ ഉപനിസ്സയപതിട്ഠാ ലോകിയാ, ഇതരാ ലോകുത്തരാ അഭിന്ദിത്വാ ഗഹണേ. ഭിന്ദിത്വാ പന ഗഹണേ യഥാ ലോകിയചിത്തുപ്പാദേസു സഹജാതാനം, പുരിമപച്ഛിമാനഞ്ച വസേന നിസ്സയൂപനിസ്സയപതിട്ഠാ സമ്ഭവതി, ഏവം ലോകുത്തരേസു ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലസീലവസേന ഉപനിസ്സയപതിട്ഠാപി സമ്ഭവതി. ‘‘പതിട്ഠായാ’’തി ച പദസ്സ യദാ ഉപനിസ്സയപതിട്ഠാ അധിപ്പേതാ, തദാ ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായാ’’തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) വിയ പുരിമകാലകിരിയാവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩൧). യദാ പന നിസ്സയപതിട്ഠാ അധിപ്പേതാ, തദാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൪; ൩.൪൨൧; സം. നി. ൪.൬൦) വിയ സമാനകാലകിരിയാവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവാചാദയോ ഹി അത്തനാ സമ്പയുത്താനം സമ്മാദിട്ഠിആദീനം സഹജാതവസേനേവ നിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തീതി.

നരതി നേതീതി നരോ, പുരിസോ. യഥാ ഹി പഠമപകതിഭൂതോ സത്തോ, ഇതരായ പകതിയാ സേട്ഠട്ഠേന പുരി ഉച്ചേ ഠാനേ സേതി പവത്തതീതി ‘‘പുരിസോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം നയനട്ഠേന ‘‘നരോ’’തി വുച്ചതി. പുത്തഭാതുഭൂതോപി ഹി പുഗ്ഗലോ മാതുജേട്ഠഭഗിനീനം നേതുട്ഠാനേ തിട്ഠതി, പഗേവ ഇതരോ ഇതരാസം. നരേന യോഗതോ, നരസ്സ അയന്തി വാ നാരീ, ഇത്ഥീ. സാപി ചേത്ഥ കാമം തണ്ഹാജടാവിജടനസമത്ഥതാ അത്ഥി, പധാനമേവ പന സത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘നരോ’’തി ആഹ യഥാ ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൫൭, ൨൫൫). അട്ഠകഥായം പന അവിഭാഗേന പുഗ്ഗലപരിയായോ അയന്തി ദസ്സേതും ‘‘നരോതി സത്തോ’’തി വുത്തം. സപഞ്ഞോതി വിപാകഭൂതായ സഹ പഞ്ഞായ പവത്തതീതി സപഞ്ഞോ. തായ ഹി ആദിതോ പട്ഠായ സന്താനവസേന ബഹുലം പവത്തമാനായ അയം സത്തോ സവിസേസം ‘‘സപഞ്ഞോ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി. വിപാകപഞ്ഞാപി ഹി സന്താനവിസേസനേന ഭാവനാപഞ്ഞുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി അഹേതുകദ്വിഹേതുകാനം തദഭാവതോ. സമ്പജഞ്ഞസങ്ഖാതായ ച തംതംകിച്ചകാരികായ പഞ്ഞായ വസേന ‘‘സപഞ്ഞോ’’തി വത്തും വട്ടതി. അട്ഠകഥായം പന നിപക-സദ്ദേന പാരിഹാരികപഞ്ഞാ ഗയ്ഹതീതി വിപാകപഞ്ഞാവസേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വുത്തോ. കമ്മജതിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായാതി കമ്മജായ തിഹേതുകപടിസന്ധിയം പഞ്ഞായാതി ഏവം തിഹേതുക-സദ്ദോ പടിസന്ധി-സദ്ദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബോ, ന പഞ്ഞാ-സദ്ദേന. ന ഹി പഞ്ഞാ തിഹേതുകാ അത്ഥി. പടിസന്ധിതോ പഭുതി പവത്തമാനാ പഞ്ഞാ ‘‘പടിസന്ധിയം പഞ്ഞാ’’തി വുത്താ തംമൂലകത്താ, ന പടിസന്ധിക്ഖണേ പവത്താ ഏവ.

ചിന്തേതി ആരമ്മണം ഉപനിജ്ഝായതീതി ചിത്തം, സമാധി. സോ ഹി സാതിസയം ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചോ. ന ഹി വിതക്കാദയോ വിനാ സമാധിനാ തമത്ഥം സാധേന്തി, സമാധി പന തേഹി വിനാപി സാധേതീതി. പഗുണബലവഭാവാപാദനേന പച്ചയേഹി ചിതം, തഥാ സന്താനം ചിനോതീതിപി ചിത്തം, സമാധി. പഠമജ്ഝാനാദിവസേന ചിത്തവിചിത്തതായ, ഇദ്ധിവിധാദിചിത്തകരണേന ച സമാധി ചിത്തന്തി വിനാപി പരോപദേസേനസ്സ ചിത്തപരിയായോ ലബ്ഭതേവ. അട്ഠകഥായം പന ചിത്ത-സദ്ദോ വിഞ്ഞാണേ നിരുള്ഹോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ചിത്തസീസേന ഹേത്ഥ സമാധി നിദ്ദിട്ഠോ’’തി. യഥാസഭാവം പകാരേഹി ജാനാതീതി പഞ്ഞാ. സാ യദിപി കുസലാദിഭേദതോ ബഹുവിധാ. ‘‘ഭാവയ’’ന്തി പന വചനതോ ഭാവേതബ്ബാ ഇധാധിപ്പേതാതി തം ദസ്സേതും ‘‘വിപസ്സന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഭാവയ’’ന്തി ച ഇദം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം ‘‘ചിത്തഞ്ച ഭാവയം, പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി. തയിദം ദ്വയം കിം ലോകിയം, ഉദാഹു ലോകുത്തരന്തി? ലോകുത്തരന്തി ദട്ഠബ്ബം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസതോ. തം ഹി ഭാവയമാനോ അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ തണ്ഹാജടം സമുച്ഛേദവസേന വിജടേതീതി വുച്ചതി, ന ലോകിയം. നാനന്തരിയഭാവേന പനേത്ഥ ലോകിയാപി ഗഹിതാവ ഹോന്തി ലോകിയസമഥവിപസ്സനായ വിനാ തദഭാവതോ. സമഥയാനികസ്സ ഹി ഉപചാരപ്പനാപ്പഭേദം സമാധിം ഇതരസ്സ ഖണികസമാധിം, ഉഭയേസമ്പി വിമോക്ഖമുഖത്തയം വിനാ ന കദാചിപി ലോകുത്തരാധിഗമോ സമ്ഭവതി. തേനാഹ ‘‘സമാധിഞ്ചേവ വിപസ്സനഞ്ച ഭാവയമാനോ’’തി. തത്ഥ യദാ ലോകിയാ സമഥവിപസ്സനാ അധിപ്പേതാ, തദാ ‘‘ഭാവയ’’ന്തി ഇദം ഭാവനാകിരിയായ ഹേതുഭാവകഥനം, ഭാവനാഹേതൂതി അത്ഥോ. തംഭാവനാഹേതുകാ ഹി വിജടനകിരിയാതി. യദാ പന ലോകുത്തരാ അധിപ്പേതാ, തദാ കേവലം വത്തമാനഭാവനിദ്ദേസോ. തദുഭയഭാവനാസമകാലമേവ ഹി തണ്ഹാജടാവിജടനം.

‘‘ആതാപീ നിപകോ’’തി ഇദം യഥാവുത്തഭാവനായ ഉപകാരകധമ്മകിത്തനം. കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ ഹി വീരിയം സതി സമ്പജഞ്ഞന്തി ഇമേ തയോ ധമ്മാ ബഹൂപകാരാ. വീരിയൂപത്ഥദ്ധഞ്ഹി കമ്മട്ഠാനം സതിസമ്പജഞ്ഞാനുപാലിതം ന പരിപതതി, ഉപരി ച വിസേസം ആവഹതി. പതിട്ഠാസിദ്ധിയാ ചേത്ഥ സദ്ധാസിദ്ധി, സദ്ധൂപനിസ്സയത്താ സീലസ്സ, വീരിയാദിസിദ്ധിയാ ച. ന ഹി സദ്ധേയ്യവത്ഥും അസദ്ദഹന്തസ്സ യഥാവുത്തവീരിയാദയോ സമ്ഭവന്തി, തഥാ സമാധിപി. യഥാ ഹി ഹേതുഭാവതോ വീരിയാദീഹി സദ്ധാസിദ്ധി, ഏവം ഫലഭാവതോ തേഹി സമാധിസിദ്ധി. വീരിയാദീസു ഹി സമ്പജ്ജമാനേസു സമാധി സമ്പന്നോവ ഹോതി അസമാഹിതസ്സ തദഭാവതോ. കഥം പനേത്ഥ സതിസിദ്ധി? നിപകഗ്ഗഹണതോ. തിക്ഖവിസദഭാവപ്പത്താ ഹി സതി ‘‘നേപക്ക’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ’’തി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘നേപക്കം പഞ്ഞാ’’തി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. തഗ്ഗഹണേനേവ സതിപി ഗഹിതാവ ഹോതി. ന ഹി സതിവിരഹിതാ പഞ്ഞാ അത്ഥീതി. അപരേ പന ‘‘സപഞ്ഞോ’’തി ഇമിനാവ പാരിഹാരികപഞ്ഞാപി ഗയ്ഹതീതി ‘‘നിപകോ’’തി പദസ്സ ‘‘സതോ’’തി അത്ഥം വദന്തി. യദിപി കിലേസാനം പഹാനം ആതാപനം, തം സമ്മാദിട്ഠിആദീനമ്പി അത്ഥേവ. ആതപ്പസദ്ദോ വിയ പന ആതാപസദ്ദോ വീരിയേയേവ നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘ആതാപീതി വീരിയവാ’’തി. അഥ വാ പടിപക്ഖപ്പഹാനേ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അബ്ഭുസ്സഹനവസേന പവത്തമാനസ്സ വീരിയസ്സ സാതിസയം തദാതാപനന്തി വീരിയമേവ തഥാ വുച്ചതി, ന അഞ്ഞേ ധമ്മാ. ആതാപീതി ചായമീകാരോ പസംസായ, അതിസയസ്സ വാ ദീപകോ. വീരിയവാതി വാ-സദ്ദോപി തദത്ഥോ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. തേന സമ്മപ്പധാനസമങ്ഗിതാ വുത്താ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനട്ഠേനാ’’തി. ആതാപനഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ആരമ്ഭ ധാതുമാഹ ആദിതോ വീരിയാരമ്ഭോതി കത്വാ, പരിതാപനഗ്ഗഹണേന നിക്കമപരക്കമധാതുയോ സബ്ബസോ പടിപക്ഖതോ നിക്ഖന്തതം, ഉപരൂപരി വിസേസപ്പത്തിഞ്ച ഉപാദായ. നിപയതി വിസോസേതി പടിപക്ഖം, തതോ വാ അത്താനം നിപാതി രക്ഖതീതി നിപകോ, സമ്പജാനോ. കമ്മട്ഠാനസ്സ പരിഹരണേ നിയുത്താതി പാരിഹാരികാ.

അഭിക്കമാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞാദിവസേന പരിച്ഛിജ്ജ നേതീതി സബ്ബകിച്ചപരിണായികാ. കമ്മട്ഠാനസ്സ വാ ഉഗ്ഗഹോ പരിപുച്ഛാ ഭാവനാരമ്ഭോ മനസികാരവിധി, തത്ഥ ച സക്കച്ചകാരിതാ സാതച്ചകാരിതാ സപ്പായകാരിതാ നിമിത്തകുസലതാ പഹിതത്തതാ അന്തരാഅസങ്കോചോ ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ വീരിയസമതാപാദനം വീരിയസമതായോജനന്തി ഏവമാദീനം സബ്ബേസം കിച്ചാനം പരിണായികാ സബ്ബകിച്ചപരിണായികാ. ഭയം ഇക്ഖതീതി ഭിക്ഖൂതി സാധാരണതോ ഭിക്ഖുലക്ഖണകഥനേന പടിപത്തിയാവ ഭിക്ഖുഭാവോ, ന ഭിക്ഖകഭിന്നപടധരാദിഭാവേനാതി ദസ്സേതി. ഏവം ഹി കതകിച്ചാനം സാമണേരാദീനം, പടിപന്നാനഞ്ച അപബ്ബജിതാനമ്പി സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. ഇധ പന പടിപജ്ജനകവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭിന്ദതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി വാ ഭിക്ഖു. സോ ഇമം വിജടയേതി യോ നരോ സപ്പഞ്ഞോ സീലേ പതിട്ഠായ ആതാപീ നിപകോ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയന്തി വുത്തോ, സോ ഭിക്ഖു ഇമം തണ്ഹാജടം വിജടയേതി സമ്ബന്ധോ. ഇദാനി തമ്പി വിജടനം വേളുഗുമ്ബവിജടനേന ഉപമേത്വാ ദസ്സേതും ഗാഥായ യഥാവുത്തേ സീലാദിധമ്മേ ‘‘ഇമിനാ ച സീലേനാ’’തിആദിനാ പച്ചാമസതി. തത്ഥ യസ്മാ യോഗാവചരസന്താനഗതാ നാനാക്ഖണികാ മിസ്സകാ സീലാദിധമ്മാ ഗാഥായ ഗഹിതാ, തസ്മാ തേ ഏകച്ചം ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ’’തി ആഹ. ന ഹി തേ ഛ ധമ്മാ ഏകസ്മിം സന്താനേ ഏകസ്മിം ഖണേ ലബ്ഭന്തി. യസ്മാ ച പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ഗാഥാ ഭാസിതാ, തസ്മാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനമേവ ഉപമം ദസ്സേന്തോ ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുനിസിതന്തി സുട്ഠു നിസിതം, അതിവിയ തിഖിണന്തി അത്ഥോ. സത്ഥസ്സ നിസാനസിലായം നിസിതതരഭാവകരണം, ബാഹുബലേന ചസ്സ ഉക്ഖിപനന്തി ഉഭയമ്പേതം അത്ഥാപന്നം കത്വാ ഉപമാ വുത്താതി തദുഭയം ഉപമേയ്യേ ദസ്സേന്തോ ‘‘സമാധിസിലായം സുനിസിതം…പേ… പഞ്ഞാഹത്ഥേന ഉക്ഖിപിത്വാ’’തി ആഹ. സമാധിഗുണേന ഹി പഞ്ഞായ തിക്ഖഭാവോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧; നേത്തി. ൪൦; മി. പ. ൨.൧.൧൪). വീരിയഞ്ചസ്സാ ഉപത്ഥമ്ഭകം പഗ്ഗണ്ഹനതോ. വിജടേയ്യാതി വിജടേതും സക്കുണേയ്യ. വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ ഹി വത്തമാനായ യോഗാവചരോ തണ്ഹാജടം വിജടേതും സമത്ഥോ നാമ. വിജടനം ചേത്ഥ സമുച്ഛേദവസേന പഹാനന്തി ആഹ ‘‘സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സമ്പദാലേയ്യാ’’തി. ദക്ഖിണം അരഹതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ, അഗ്ഗോ ച സോ ദക്ഖിണേയ്യോ ചാതി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ, അഗ്ഗാ വാ ദക്ഖിണാ അഗ്ഗദക്ഖിണാ, തം അരഹതീതി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ.

൫. തത്രാതി തസ്സം ഗാഥായം. അയന്തി ‘‘നരോ’’തി ച ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി ച വുത്തോ യോഗാവചരോ. പുന തത്രാതി തസ്സം പഞ്ഞായം. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. കത്തരി ചേതം സാമിവചനം, അനേനാതി അത്ഥോ. കരണീയം നത്ഥി വിസേസാധാനസ്സ തിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായ അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘പുരിമകമ്മാനുഭാവേനേവ ഹിസ്സ സാ സിദ്ധാ’’തി. തേനാതി യോഗിനാ. ഭാവനായം സതതപവത്തിതവീരിയതായ സാതച്ചകാരിനാ. പഞ്ഞാവസേനാതി യഥാവുത്തനേപക്കസങ്ഖാതപഞ്ഞാവസേന. യം കിഞ്ചി കത്തബ്ബം, തസ്സ സബ്ബസ്സ സമ്പജാനവസേനേവ കരണസീലോ, തത്ഥ വാ സമ്പജാനകാരോ ഏതസ്സ അത്ഥി, സമ്പജാനസ്സ വാ അസമ്മോഹസ്സ കാരകോ ഉപ്പാദകോതി സമ്പജാനകാരീ, തേന സമ്പജാനകാരിനാ. അത്രാതി അസ്സം ഗാഥായം. സീലാദിസമ്പാദനേ വീരിയസ്സ തേസം അങ്ഗഭാവതോ തം വിസും അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘സീലസമാധിപഞ്ഞാമുഖേനാ’’തി വുത്തം.

‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ദസ്സേതീ’’തി അവിഭാഗതോ ദേസനായ പിണ്ഡത്ഥം വത്വാ പുന തം വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏത്താവതാതി ഏത്തകായ ദേസനായ. സിക്ഖാതി സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന സിക്ഖാ. സിക്ഖനം ചേത്ഥ ആസേവനം ദട്ഠബ്ബം. സീലാദിധമ്മേഹി സംവരണാദിവസേന ആസേവന്തോ തേ സിക്ഖതീതി വുച്ചതി. സാസനന്തി പടിപത്തിസാസനം. ഉപനിസ്സയോ ബലവകാരണം. വജ്ജനം അനുപഗമനം. സേവനാ ഭാവനാ. പടിപക്ഖോതി പഹായകപടിപക്ഖോ. യദിപി ഗാഥായം ‘‘സീലേ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം, ന ‘‘അധിസീലേ’’തി. തം പന തണ്ഹാജടാവിജടനസ്സ പതിട്ഠാഭൂതം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘സീലേന അധിസീലസിക്ഖാ പകാസിതാ’’തി. ഭവഗാമി ഹി സീലം സീലമേവ, വിഭവഗാമി സീലം അധിസീലസിക്ഖാ. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹി വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി. ഏസ നയോ സേസസിക്ഖാസുപി.

സീലേനാതി അധിസീലസിക്ഖാഭൂതേന സീലേന. തം ഹി അനഞ്ഞസാധാരണതായ സാസനസ്സ ആദികല്യാണതം പകാസേതി, ന യമനിയമാദിമത്തം. തേന വുത്തം ‘‘സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തി ച. കുസലാനന്തി മഗ്ഗകുസലാനം. കുസലാനന്തി വാ അനവജ്ജാനം. തേന അരിയഫലധമ്മാനമ്പി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. സബ്ബപാപസ്സ അകരണന്തി സബ്ബസ്സാപി സാവജ്ജസ്സ അകിരിയാ അനജ്ഝാപജ്ജനം. ഏതേന ചാരിത്തവാരിത്തഭേദസ്സ സബ്ബസ്സ സീലസ്സ ഗഹണം കതം ഹോതി. കത്തബ്ബാകരണമ്പി ഹി സാവജ്ജമേവാതി. ആദിവചനതോതി ഗാഥായം വുത്തസമാധിപഞ്ഞാനം ആദിമ്ഹി വചനതോ. ആദിഭാവോ ചസ്സ തമ്മൂലകത്താ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനം. ആദീനം വാ വചനം ആദിവചനം. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ ‘‘സീലം സമാധി പഞ്ഞാ ച, വിമുത്തി ച അനുത്തരാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൮൬) ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സീലസ്സ വിസുദ്ധത്താ വിപ്പടിസാരാദിഹേതൂനം ദൂരീകരണതോ അവിപ്പടിസാരാദിഗുണാവഹം. ‘‘അവിപ്പടിസാരാദിഗുണാവഹത്താ’’തി ഏതേന ന കേവലം സീലസ്സ കല്യാണതാവ വിഭാവിതാ, അഥ ഖോ ആദിഭാവോപീതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹിസ്സ സുത്തേ (പരി. ൩൬൬) അവിപ്പടിസാരാദീനം വിമുത്തിഞാണപരിയോസാനാനം പരമ്പരപച്ചയതാ വുത്താ. സമാധിനാതി അധിചിത്തസിക്ഖാഭൂതേന സമാധിനാ. സകലം സാസനം സങ്ഗഹേത്വാ പവത്തായ ഗാഥായ ആദിപദേന ആദിമ്ഹി പടിപജ്ജിതബ്ബസ്സ സീലസ്സ, തതിയപദേന പരിയോസാനേ പടിപജ്ജിതബ്ബായ പഞ്ഞായ ഗഹിതത്താ മജ്ഝേ പടിപജ്ജിതബ്ബോ സമാധി പാരിസേസതോ ദുതിയപദേന ഗയ്ഹതീതി ‘‘കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാതിആദിവചനതോ ഹി സമാധി സാസനസ്സ മജ്ഝേ’’തി വുത്തം, ന കുസലസദ്ദസ്സ സമാധിപരിയായത്താ. പുബ്ബൂപനിസ്സയവതോ ഹി സമാഹിതതാദിഅട്ഠങ്ഗസമന്നാഗമേന അഭിനീഹാരക്ഖമതാ സമാധിസ്സ ഇദ്ധിവിധാദിഗുണാവഹത്തം, അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞായ അധിഗതായ യദത്ഥം പബ്ബജതി, തം പരിയോസിതന്തി പഞ്ഞാ സാസനസ്സ പരിയോസാനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സിക്ഖാനിസംസമിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി സദ്ധാധിപതേയ്യം പഞ്ഞുത്തരം വിമുത്തിസാര’’ന്തി (അ. നി. ൪.൨൪൫). സകം ചിത്തം സചിത്തം, സചിത്തസ്സ സബ്ബസോ കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനേന വിസോധനം സചിത്തപരിയോദാപനം. ഏവം പന പഞ്ഞാകിച്ചേ മത്ഥകപ്പത്തേ ഉത്തരി കരണീയാഭാവതോ സാസനസ്സ പഞ്ഞുത്തരതാ വേദിതബ്ബാ. താദിഭാവാവഹനതോതി യാദിസോ ഇട്ഠേസു, ലാഭാദീസു ച അനുനയാഭാവതോ, താദിസോ അനിട്ഠേസു, അലാഭാദീസു ച പടിഘാഭാവതോ. തതോ ഏവ വാ യാദിസോ അനാപാഥഗതേസു ഇട്ഠാനിട്ഠേസു, താദിസോ ആപാഥഗതേസുപീതി താദീ. തസ്സ ഭാവോ താദിഭാവോ, തസ്സ ആവഹനതോ. വാതേനാതി വാതഹേതു. ന സമീരതീതി ന ചലതി. ന സമിഞ്ജന്തീതി ന ഫന്ദന്തി, കുതോ ചലനന്തി അധിപ്പായോ.

തഥാതി യഥാ സീലാദയോ അധിസീലസിക്ഖാദീനം പകാസകാ, തഥാ തേവിജ്ജതാദീനം ഉപനിസ്സയസ്സാതി തേസം പകാസനാകാരൂപസംഹാരത്ഥോ തഥാ-സദ്ദോ. യസ്മാ സീലം വിസുജ്ഝമാനം സതിസമ്പജഞ്ഞബലേന, കമ്മസ്സകതഞാണബലേന ച സംകിലേസമലതോ വിസുജ്ഝതി പാരിപൂരിഞ്ച ഗച്ഛതി, തസ്മാ സീലസമ്പദാ സിജ്ഝമാനാ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിഭാവേന സതിബലം, ഞാണബലഞ്ച പച്ചുപട്ഠപേതീതി തസ്സാ വിജ്ജത്തയൂപനിസ്സയതാ വേദിതബ്ബാ സഭാഗഹേതുസമ്പാദനതോ. സതിനേപക്കേന ഹി പുബ്ബേനിവാസവിജ്ജാസിദ്ധി, സമ്പജഞ്ഞേന സബ്ബകിച്ചേസു സുദിട്ഠകാരിതാപരിചയേന ചുതൂപപാതഞാണാനുബന്ധായ ദുതിയവിജ്ജാസിദ്ധി, വീതിക്കമാഭാവേന സംകിലേസപ്പഹാനസബ്ഭാവതോ വിവട്ടൂപനിസ്സയതാവസേന അജ്ഝാസയസുദ്ധിയാ തതിയവിജ്ജാസിദ്ധി. പുരേതരം സിദ്ധാനം സമാധിപഞ്ഞാനം പാരിപൂരിം വിനാ സീലസ്സ ആസവക്ഖയഞാണൂപനിസ്സയതാ സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവേഹി ദീപേതബ്ബാ. സമാധിപഞ്ഞാ വിയ അഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാനം സീലം ന സഭാഗഹേതൂതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ന തതോ പര’’ന്തി. ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯; നേത്തി. ൪൦; മി. പ. ൨.൧.൧൪) വചനതോ സമാധിസമ്പദാ ഛളഭിഞ്ഞതായ ഉപനിസ്സയോ. പഞ്ഞാ വിയ പടിസമ്ഭിദാനം സമാധി ന സഭാഗഹേതൂതി വുത്തം ‘‘ന തതോ പര’’ന്തി. ‘‘യോഗാ വേ ജായതേ ഭൂരീ’’തി (ധ. പ. ൨൮൨) വചനതോ പുബ്ബയോഗേന, ഗരുവാസദേസഭാസാകഓസല്ലഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദീഹി ച പരിഭാവിതാ പഞ്ഞാസമ്പത്തി പടിസമ്ഭിദാപഭേദസ്സ ഉപനിസ്സയോ പച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധിയോപി പഞ്ഞാസമ്പത്തിസന്നിസ്സയാതി പഞ്ഞായ അനധിഗന്തബ്ബസ്സ വിസേസസ്സ അഭാവതോ, തസ്സാ ച പടിസമ്ഭിദാപഭേദസ്സ ഏകന്തികകാരണതോ ഹേട്ഠാ വിയ ‘‘ന തതോ പര’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ന അഞ്ഞേന കാരണേനാ’’തി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ‘‘സീലസമ്പത്തിഞ്ഹി നിസ്സായാ’’തി വുത്തത്താ യസ്സ സമാധിവിജമ്ഭനഭൂതാ അനവസേസാ ഛ അഭിഞ്ഞാ ന ഇജ്ഝന്തി, തസ്സ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന ന സമാധിസമ്പദാ അത്ഥീതി. സതിപി വിജ്ജാനം അഭിഞ്ഞേകദേസഭാവേ സീലസമ്പത്തിസമുദാഗതാ ഏവ തിസ്സോ വിജ്ജാ ഗഹിതാ. യഥാ ഹി പഞ്ഞാസമ്പത്തിസമുദാഗതാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സ മഗ്ഗേനേവ ഇജ്ഝന്തി, മഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ താസം പടിലഭിതബ്ബതോ, ഏവം സീലസമ്പത്തിസമുദാഗതാ തിസ്സോ വിജ്ജാ സമാധിസമ്പത്തിസമുദാഗതാ ച ഛ അഭിഞ്ഞാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സ മഗ്ഗേനേവ ഇജ്ഝന്തീതി മഗ്ഗാധിഗമേനേവ താസം അധിഗമോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചേകബുദ്ധാനം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനഞ്ച പച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധിസമധിഗമസദിസാ ഹി ഇമേസം അരിയാനം ഇമേ വിസേസാധിഗമാതി. വിനയസുത്താഭിധമ്മേസു സമ്മാപടിപത്തിയാ തേവിജ്ജതാദീനം ഉപനിസ്സയതാപി യഥാവുത്തവിധിനാ വേദിതബ്ബാ.

സമ്പന്നസീലസ്സ കാമസേവനാഭാവതോ സീലേന പഠമന്തവിവജ്ജനം വുത്തം. യേഭുയ്യേന ഹി സത്താ കാമഹേതു പാണാതിപാതാദിവസേനാപി അസുദ്ധപയോഗാ ഹോന്തി. ഝാനസുഖലാഭിനോ കായകിലമഥസ്സ സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥീതി സമാധിനാ ദുതിയന്തവിവജ്ജനം വുത്തം ഝാനസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുടകായത്താ. പഞ്ഞായാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഹി ഏകംസതോ അരിയമഗ്ഗോവ മജ്ഝിമാ പടിപത്തി നാമ. ഏവം സന്തേപി ലോകിയപഞ്ഞാവസേനപി അന്തദ്വയവിവജ്ജനം വിഭാവേതബ്ബം.

സീലം തംസമങ്ഗിനോ കാമസുഗതീസുയേവ നിബ്ബത്താപനതോ ചതൂഹി അപായേഹി വിമുത്തിയാ കാരണന്തി ആഹ ‘‘സീലേന അപായസമതിക്കമനുപായോ പകാസിതോ ഹോതീ’’തി. ന ഹി പാണാതിപാതാദിപടിവിരതി ദുഗ്ഗതിപരികിലേസം ആവഹതി. സമാധി തംസമങ്ഗിനോ മഹഗ്ഗതഭൂമിയംയേവ നിബ്ബത്താപനേന സകലകാമഭവതോ വിമോചേതീതി വുത്തം ‘‘സമാധിനാ കാമധാതുസമതിക്കമനുപായോ പകാസിതോ ഹോതീ’’തി. ന ഹി കാമാവചരകമ്മസ്സ അനുബലപ്പദായീനം കാമച്ഛന്ദാദീനം വിക്ഖമ്ഭകം ഝാനം കാമധാതുപരികിലേസാവഹം ഹോതി. ന ചേത്ഥ ഉപചാരജ്ഝാനം നിദസ്സേതബ്ബം, അപ്പനാസമാധിസ്സ അധിപ്പേതത്താ. നാപി ‘‘സീലേനേവ അതിക്കമിതബ്ബസ്സ അപായഭവസ്സ സമാധിനാ അതിക്കമിതബ്ബതാ’’തി വചനോകാസോ. സുഗതിഭവമ്പി അതിക്കമന്തസ്സ ദുഗ്ഗതിസമതിക്കമനേ കാ കഥാതി. സബ്ബഭവസമതിക്കമനുപായോതി കാമഭവാദീനം നവന്നമ്പി ഭവാനം സമതിക്കമനുപായോ സീലസമാധീഹി അതിക്കന്താപി ഭവാ അനതിക്കന്താ ഏവ, കാരണസ്സ അപഹീനത്താ. പഞ്ഞായ പനസ്സ സുപ്പഹീനത്താ തേ സമതിക്കന്താ ഏവ.

തദങ്ഗപ്പഹാനവസേനാതി ദീപാലോകേനേവ തമസ്സ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുഗതേന തേന തേന കുസലങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ അകുസലങ്ഗസ്സ പഹാനവസേന. സമാധിനാ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനവസേനാതി ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ പവത്തിനിവാരണേന ഘടപ്പഹാരേനേവ ജലതലേ സേവാലസ്സ തേസം തേസം നീവരണാദിധമ്മാനം പഹാനവസേന. പഞ്ഞായാതി അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ. സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേനാതി ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൭൭) വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖിയസ്സ കിലേസഗണസ്സ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിസങ്ഖാതസമുച്ഛിന്ദനപ്പഹാനവസേന.

കിലേസാനം വീതിക്കമപടിപക്ഖോതി സംകിലേസധമ്മാനം, കമ്മകിലേസാനം വാ യോ കായവചീദ്വാരേസു വീതിക്കമോ അജ്ഝാചാരോ, തസ്സ പടിപക്ഖോ സീലേന പകാസിതോ ഹോതി, അവീതിക്കമസഭാവത്താ സീലസ്സ. ഓകാസാദാനവസേന കിലേസാനം ചിത്തേ കുസലപ്പവത്തിം പരിയാദിയിത്വാ ഉട്ഠാനം പരിയുട്ഠാനം. തം സമാധി വിക്ഖമ്ഭേതീതി ആഹ ‘‘സമാധിനാ പരിയുട്ഠാനപടിപക്ഖോ പകാസിതോ ഹോതീ’’തി, സമാധിസ്സ പരിയുട്ഠാനപ്പഹായകത്താ. അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ അനു അനു സയനതോ കാരണലാഭേ ഉപ്പത്തിരഹാ അനുസയാ, തേ പന അനുരൂപം കാരണം ലദ്ധാ ഉപ്പജ്ജനാരഹാ ഥാമഗതാ കാമരാഗാദയോ സത്ത കിലേസാ വേദിതബ്ബാ. തേ അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ സബ്ബസോ പഹീയന്തീതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞായ അനുസയപടിപക്ഖോ പകാസിതോ ഹോതീ’’തി.

കായദുച്ചരിതാദി ദുട്ഠു ചരിതം, കിലേസേഹി വാ ദൂസിതം ചരിതന്തി ദുച്ചരിതം, തമേവ യത്ഥ ഉപ്പന്നം, തം സന്താനം സംകിലേസേതി വിബാധതി, ഉപതാപേതി ചാതി സംകിലേസോ, തസ്സ വിസോധനം സീലേന തദങ്ഗവസേന പഹാനം വീതിക്കമപടിപക്ഖത്താ സീലസ്സ. തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ വിസോധനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹാനം പരിയുട്ഠാനപടിപക്ഖത്താ സമാധിസ്സ, തണ്ഹായ ചസ്സ ഉജുവിപച്ചനികഭാവതോ. ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ വിസോധനം സമുച്ഛേദവസേന പഹാനം അനുസയപടിപക്ഖത്താ പഞ്ഞായ, ദിട്ഠിഗതാനഞ്ച അയാഥാവഗാഹീനം യാഥാവഗാഹിനിയാ പഞ്ഞായ ഉജുവിപച്ചനികഭാവതോ.

കാരണന്തി ഉപനിസ്സയപച്ചയോ. സീലേസു പരിപൂരകാരീതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതത്താ ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനം പാരാജികസങ്ഘാദിസേസസങ്ഖാതാനം മഹാസീലസിക്ഖാപദാനം അവീതിക്കമനതോ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനം ആപജ്ജനേ സഹസാവ തേഹി വുട്ഠാനേന സീലേസു യം കത്തബ്ബം, തം പരിപൂരം സമത്ഥം കരോതീതി സീലേസു പരിപൂരകാരീ. തഥാ സകദാഗാമീതി ‘‘സീലേസു പരിപൂരകാരീ’’തി ഏതം ഉപസംഹരതി തഥാ-സദ്ദേന. ഏതേ ഹി ദ്വേ അരിയാ സമാധിപാരിപന്ഥികാനം കാമരാഗബ്യാപാദാനം പഞ്ഞാപാരിപന്ഥികസ്സ സച്ചപടിച്ഛാദകമോഹസ്സ സബ്ബസോ അസമൂഹതത്താ സമാധിം, പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേന്താപി സമാധിപഞ്ഞാസു യം കത്തബ്ബം, തം മത്തസോ പമാണേന പദേസമത്തമേവ കരോന്തീതി സമാധിസ്മിം, പഞ്ഞായ ച മത്തസോ കാരിനോ ‘‘സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ’’ഇച്ചേവ വുച്ചന്തി. അനാഗാമീ പന കാമരാഗബ്യാപാദാനം സമുച്ഛിന്നത്താ സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ. അരഹാ സബ്ബസോ സമ്മോഹസ്സ സുസമൂഹതത്താ പഞ്ഞായ പരിപൂരകാരീ.

വുത്തം ഹേതം ഭഗവതാ (അ. നി. ൩.൮൭) –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ യാനി താനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി, താനി ആപജ്ജതിപി വുട്ഠാതിപി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി മേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, അഭബ്ബതാ വുത്താ. യാനി ച ഖോ താനി സിക്ഖാപദാനി ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനി ബ്രഹ്മചരിയസാരുപ്പാനി, തത്ഥ ധുവസീലോ ച ഹോതി ഠിതസീലോ ച, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു…പേ… സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതി. സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ യാനി താനി…പേ… സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം…പേ… അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ പരിപൂരകാരീ. സോ യാനി താനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി…പേ… സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ ആസവാനം ഖയാ…പേ… ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

‘‘കഥ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ സിക്ഖാദികേ വിഭജിത്വാ വുത്തമേവത്ഥം നിഗമേതും ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞേ ചാതി തയോ വിവേകാ, തീണി കുസലമൂലാനി, തീണി വിമോക്ഖമുഖാനി, തീണി ഇന്ദ്രിയാനീതി ഏവമാദയോ, സിക്ഖത്തികാദീഹി അഞ്ഞേ ച ഗുണത്തികാ. ഏവരൂപാതി യാദിസകാ സിക്ഖത്തികാദയോ ഇധ സീലാദീഹി പകാസിതാ ഹോന്തി, ഏദിസാ.

ഏത്ഥ ഹി വിവട്ടസന്നിസ്സിതസ്സ സീലസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ സീലേന കായവിവേകോ പകാസിതോ ഹോതി, സമാധിനാ ചിത്തവിവേകോ, പഞ്ഞായ ഉപധിവിവേകോ. തഥാ സീലേന അദോസോ കുസലമൂലം പകാസിതം ഹോതി, തിതിക്ഖപ്പധാനതായ, അപരൂപഘാതസഭാവതായ ച സീലസ്സ. സമാധിനാ അലോഭോ കുസലമൂലം, ലോഭപടിപക്ഖതോ, അലോഭപധാനതായ ച സമാധിസ്സ. പഞ്ഞായ പന അമോഹോയേവ. സീലേന ച അനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖം പകാസിതം ഹോതി. അദോസപ്പധാനം ഹി സീലസമ്പദം നിസ്സായ ദോസേ ആദീനവദസ്സിനോ അനിച്ചാനുപസ്സനാ സുഖേനേവ ഇജ്ഝതി, അനിച്ചാനുപസ്സനാ ച അനിമിത്തവിമോക്ഖമുഖം. സമാധിനാ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖം. പഞ്ഞായ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖം. അലോഭപ്പധാനം ഹി കാമനിസ്സരണം സമാധിസമ്പദം നിസ്സായ കാമേസു ആദീനവദസ്സിനോ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ സുഖേനേവ ഇജ്ഝതി, ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ച അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖമുഖം. പഞ്ഞാസമ്പദം നിസ്സായ അനത്താനുപസ്സനാ സുഖേനേവ ഇജ്ഝതി, അനത്താനുപസ്സനാ ച സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖം. തഥാ സീലേന അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം പകാസിതം ഹോതി. തം ഹി സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയം. സമാധിനാ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തം ഹി ഉക്കംസഗതം സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിനോ അനാഗാമിനോ, അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠസ്സ ച ഇന്ദ്രിയം. പഞ്ഞായ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം പകാസിതം ഹോതി. തദുപ്പത്തിയാ ഹി അരഹാ പഞ്ഞായ പരിപൂരകാരീതി. ഇമിനാ നയേന അഞ്ഞേ ച ഏവരൂപാ ഗുണത്തികാ സീലാദീഹി പകാസേതബ്ബാ.

൧. സീലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

സീലസരൂപാദികഥാവണ്ണനാ

൬. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. അനേകഗുണസങ്ഗാഹകേനാതി അധിസീലസിക്ഖാദീനം, അഞ്ഞേസഞ്ച അനേകേസം ഗുണാനം സങ്ഗാഹകേന. സീലസമാധിപഞ്ഞാമുഖേനാതി ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൭൭; ഥേരഗാ. ൬൭൬; നേത്തി. ൫) വിയ വിപസ്സനാമത്താദിമുഖേന സങ്ഖേപതോ അദേസേത്വാ സീലസമാധിപഞ്ഞാമുഖേന ദേസിതോപി, സത്തതിംസായപി വാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗന്തോഗധത്താ തത്ഥ സീലസമാധിപഞ്ഞാ മുഖം പമുഖം കത്വാ ദേസിതോപി. ഏതേന സീലസമാധിപഞ്ഞാസു അവസേസബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം സഭാവതോ, ഉപകാരതോ ച അന്തോഗധഭാവോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബം. അതിസങ്ഖേപദേസിതോയേവ ഹോതി സഭാവവിഭാഗാദിതോ അവിഭാവിതത്താ. നാലന്തി ന പരിയത്തം ന സമത്ഥം. സബ്ബേസന്തി നാതിസങ്ഖേപനാതിവിത്ഥാരരുചീനമ്പി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുനേയ്യാനമ്പി വാ. സങ്ഖേപദേസനാ ഹി സംഖിത്തരുചീനം, ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനംയേവ ച ഉപകാരായ ഹോതി, ന പനിതരേസം. അസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ. പുച്ഛനട്ഠേന പഞ്ഹാ, കിരിയാ കരണം കമ്മം, പഞ്ഹാവ കമ്മം പഞ്ഹാകമ്മം, പുച്ഛനപയോഗോ.

കിം സീലന്തി സരൂപപുച്ഛാ. കേനട്ഠേന സീലന്തി കേന അത്ഥേന സീലന്തി വുച്ചതി, ‘‘സീല’’ന്തി പദം കം അഭിധേയ്യം നിസ്സായ പവത്തന്തി അത്ഥോ. തയിദം സീലം സഭാവതോ, കിച്ചതോ, ഉപട്ഠാനാകാരതോ, ആസന്നകാരണതോ ച കഥം ജാനിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘കാനസ്സ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീ’’തി. പടിപത്തി നാമ ദിട്ഠാനിസംസേ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കിമാനിസംസ’’ന്തി. കതിവിധന്തി പഭേദപുച്ഛാ. വിഭാഗവന്താനം ഹി സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗദസ്സനമുഖേനേവ ഹോതീതി. വോദാനം വിസുദ്ധി. സാ ച സംകിലേസമലവിമുത്തി. തം ഇച്ഛന്തേന യസ്മാ ഉപായകോസല്ലത്ഥിനാ അനുപായകോസല്ലം വിയ സംകിലേസോ ജാനിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘കോ ചസ്സ സംകിലേസോ’’തി.

തത്രാതി തസ്മിം, തസ്സ വാ പഞ്ഹാകമ്മസ്സ. വിസ്സജ്ജനന്തി വിവരണം. പുച്ഛിതോ ഹി അത്ഥോ അവിഭാവിതത്താ നിഗൂള്ഹോ മുട്ഠിയം കതോ വിയ തിട്ഠതി. തസ്സ വിവരണം വിസ്സജ്ജനം വിഭൂതഭാവകാരണതോ. പാണാതിപാതാദീഹീതി ഏത്ഥ പാണോതി വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്സ സരസേനേവ പതനസഭാവസ്സ അന്തരേ ഏവ അതിവ പാതനം അതിപാതോ, സണികം പതിതും അദത്വാ സീഘം പാതനന്തി അത്ഥോ, അതിക്കമ്മ വാ സത്ഥാദീഹി അഭിഭവിത്വാ പാതനം അതിപാതോ, പാണഘാതോ. ആദിസദ്ദേന അദിന്നാദാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേഹി പാണാതിപാതാദീഹി ദുസ്സീല്യകമ്മേഹി. വിരമന്തസ്സാതി സമാദാനവിരതിവസേന, സമ്പത്തവിരതിവസേന ച ഓരമന്തസ്സ. വത്തപടിപത്തിന്തി ഉപജ്ഝായവത്താദിവത്തകരണം. ചേതനാദയോ ധമ്മാതി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം പാളിവസേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചേതയതീതി ചേതനാ, അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മേഹി സദ്ധിം ആരമ്മണേ അഭിസന്ദഹതീതി അത്ഥോ. ചേതനായ അനുകൂലവസേനേവ ഹി തംസമ്പയുത്താ ധമ്മാ ആരമ്മണേ പവത്തന്തി. ചേതനാ കാമം കുസലത്തികസാധാരണാ, ഇധ പന സീലചേതനാ അധിപ്പേതാതി കത്വാ ‘‘കുസലാ’’തി വേദിതബ്ബാ. ചേതസി നിയുത്തം ചേതസികം, ചിത്തസമ്പയുത്തന്തി അത്ഥോ. ചേതനായ സതിപി ചേതസികത്തേ ‘‘ചേതനാ സീല’’ന്തി വിസും ഗഹിതത്താ തദഞ്ഞമേവ വിരതിഅനഭിജ്ഝാദികം ചേതസികം സീലം ദട്ഠബ്ബം ഗോബലീബദ്ദഞായേന. സംവരണം സംവരോ. യഥാ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തേ ന ഓതരന്തി, തഥാ പിദഹനം. അവീതിക്കമോ വീതിക്കമസ്സ പടിപക്ഖഭൂതാ അവീതിക്കമവസേന പവത്തചിത്തചേതസികാ. തത്ഥ ചേതനാ സീലം നാമാതിആദി യഥാവുത്തസ്സ സുത്തപദസ്സ വിവരണം. വിരമന്തസ്സ ചേതനാതി വിരതിസമ്പയുത്തം പധാനഭൂതം ചേതനമാഹ. പൂരേന്തസ്സ ചേതനാതി വത്തപടിപത്തിആയൂഹിനീ. വിരമന്തസ്സ വിരതീതി വിരതിയാ പധാനഭാവം ഗഹേത്വാ വുത്തം.

ഏത്ഥ ഹി യദാ ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ കുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദി (കഥാ. ൫൩൯) വചനതോ പാണാതിപാതാദീനം പടിപക്ഖഭൂതാ തബ്ബിരതിവിസിട്ഠാ ചേതനാ തഥാപവത്താ പധാനഭാവേന പാണാതിപാതാദിപടിവിരതിസാധികാ ഹോതി, തദാ തംസമ്പയുത്താ വിരതിഅനഭിജ്ഝാദയോ ച ചേതനാപക്ഖികാ വാ, അബ്ബോഹാരികാ വാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ചേതനാസീലം വുത്തം. യദാ പന പാണാതിപാതാദീഹി സങ്കോചം ആപജ്ജന്തസ്സ തതോ വിരമണാകാരേന പവത്തമാനാ ചേതനാവിസിട്ഠാ വിരതി, അനഭിജ്ഝാദയോ ച തത്ഥ തത്ഥ പധാനഭാവേന കിച്ചസാധികാ ഹോന്തി, തദാ തംസമ്പയുത്താ ചേതനാ വിരതിആദിപക്ഖികാ വാ ഹോതി, അബ്ബോഹാരികാ വാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ചേതസികസീലം വുത്തം.

ഇദാനി സുത്തേ ആഗതനയേന കുസലകമ്മപഥവസേന ചേതനാചേതസികസീലാനി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പജഹന്തസ്സാതി സമാദാനവസേന ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ന കരിസ്സാമീ’’തി സമ്പത്തവത്ഥുകാനിപി അനജ്ഝാചരണേന പജഹന്തസ്സ. സത്ത കമ്മപഥചേതനാതി പാണാതിപാതാദിപഹാനസാധികാ പടിപാടിയാ സത്ത കുസലകമ്മപഥചേതനാ. അഭിജ്ഝാദിവസേന യം പരദാരഗമനാദി കരീയതി, തസ്സ പഹായകാ അനഭിജ്ഝാദയോ സീലന്തി ആഹ ‘‘ചേതസികം സീലം നാമ അനഭിജ്ഝാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠിധമ്മാ’’തി. യഥാ ഹി അഭിജ്ഝാബ്യാപാദവസേന മിച്ഛാചാരപാണാതിപാതാദയോ കരീയന്തി, ഏവം മിച്ഛാദിട്ഠിവസേനാപി തേ പുത്തമുഖദസ്സനാദിഅത്ഥം കരീയന്തി. തേസഞ്ച പജഹനകാ അനഭിജ്ഝാദയോതി. പാതിമോക്ഖസംവരോ ചാരിത്തവാരിത്തവിഭാഗം വിനയപരിയാപന്നം സിക്ഖാപദസീലം. സതിസംവരോ മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം ആരക്ഖാ, സാ ച തഥാപവത്താ സതിയേവ. ഞാണസംവരോ പഞ്ഞാ. ഖന്തിസംവരോ അധിവാസനാ, സാ ച തഥാപവത്താ അദോസപധാനാ ഖന്ധാ, അദോസോ ഏവ വാ. വീരിയസംവരോ കാമവിതക്കാദീനം വിനോദനവസേന പവത്തം വീരിയം. പാതിമോക്ഖസംവരസതിസംവരാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

സോതാനീതി തണ്ഹാദിട്ഠിഅവിജ്ജാദുച്ചരിതഅവസിട്ഠകിലേസസോതാനി. ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീ’’തി വത്വാ ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധിയ്യരേ’’തി വചനേന സോതാനം സംവരോ പിദഹനം സമുച്ഛേദനം ഞാണന്തി വിഞ്ഞായതി.

ഇദമത്ഥികതം മനസി കത്വാ യേന ഞാണേന യോനിസോ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചയാ പടിസേവീയന്തി. തം പച്ചയപടിസേവനമ്പി ഞാണസഭാവത്താ ഏത്ഥേവ ഞാണസംവരേ ഏവ സമോധാനം സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ഖമതി അധിവാസേതീതി ഖമോ. ഉപ്പന്നന്തി തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ ജാതം നിബ്ബത്തം. കാമവിതക്കന്തി കാമൂപസംഹിതം വിതക്കം. നാധിവാസേതീതി ചിത്തം ആരോപേത്വാ അബ്ഭന്തരേ ന വാസേതി. ആജീവപാരിസുദ്ധിപീതി ബുദ്ധപടികുട്ഠം മിച്ഛാജീവം പഹായ അനവജ്ജേന പച്ചയപരിയേസനേന സിജ്ഝനകം ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലമ്പി ഏത്ഥേവ വീരിയസംവരേ ഏവ സമോധാനം ഗച്ഛതി വീരിയസാധനത്താ. ഏത്ഥ ച യഥാ ഞാണം തണ്ഹാദിസോതാനം പവത്തിനിവാരണതോ പിദഹനട്ഠേന സംവരണതോ സംവരോ ച, പരതോ പവത്തനകഗുണാനം ആധാരാദിഭാവതോ സീലനട്ഠേന സീലം, ഏവം ഖന്തി അനധിവാസനേന ഉപ്പജ്ജനകകിലേസാനം അധിവാസനേന സംവരണതോ സംവരോ ച, ഖമനഹേതു ഉപ്പജ്ജനകഗുണാനം ആധാരാദിഭാവതോ സീലനട്ഠേന സീലം, വീരിയം വിനോദേതബ്ബാനം പാപധമ്മാനം വിനോദനേന സംവരണതോ സംവരോ ച, വിനോദനഹേതു ഉപ്പജ്ജനകഗുണാനം ആധാരാദിഭാവതോ സീലനട്ഠേന സീലന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാ പന പാതിമോക്ഖസീലാദി തസ്സ തസ്സ പാപധമ്മസ്സ പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന സംവരണം പിദഹനം, തം ഉപാദായ സംവരോ, ഏവം അസമാദിന്നസീലസ്സ ആഗതവത്ഥുതോ വിരമണമ്പീതി ആഹ ‘‘യാ ച പാപഭീരുകാനം…പേ… സംവരസീലന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ന വീതിക്കമതി ഏതേനാതി അവീതിക്കമോ. തഥാപവത്തോ കുസലചിത്തുപ്പാദോ.

൭. അവസേസേസു പന പഞ്ഹേസു. സമാധാനം സണ്ഠപനം. ദുസ്സീല്യവസേന ഹി പവത്താ കായകമ്മാദയോ സമ്പതി, ആയതിഞ്ച അഹിതദുക്ഖാവഹാ, ന സമ്മാ ഠപിതാതി അസണ്ഠപിതാ വിപ്പകിണ്ണാ വിസടാ ച നാമ ഹോന്തി, സുസീല്യവസേന പന പവത്താ തബ്ബിപരിയായതോ സണ്ഠപിതാ അവിപ്പകിണ്ണാ അവിസടാ ച നാമ ഹോന്തി യഥാ തം ഓക്ഖിത്തചക്ഖുതാ അബാഹുപ്പചാലനാദി. തേനാഹ ‘‘കായകമ്മാദീനം സുസീല്യവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ’’തി. ഏതേന സമാധികിച്ചതോ സീലനം വിസേസേതി. തസ്സ ഹി സമാധാനം സമ്പയുത്തധമ്മാനം അവിക്ഖേപഹേതുതാ. ഇദം കായകമ്മാദീനം സണ്ഠപനം സംയമനം. ഉപധാരണം അധിട്ഠാനം മൂലഭാവോ. തഥാ ഹിസ്സ ആദിചരണാദിഭാവോ വുത്തോ. തേന പഥവീധാതുകിച്ചതോ സീലനം വിസേസിതം ഹോതി. സാ ഹി സഹജാതരൂപധമ്മാനം സന്ധാരണവസേന പവത്തതി. ഇദം പന അനവജ്ജധമ്മാനം മൂലാധിട്ഠാനഭാവേന. തേനാഹ ‘‘കുസലാനം ധമ്മാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ കുസലധമ്മാ നാമ സപുബ്ബഭാഗാ മഹഗ്ഗതാനുത്തരാ ധമ്മാ. അഞ്ഞേ പന ആചരിയാ. സിരട്ഠോതി യഥാ സിരസി ഛിന്നേ സബ്ബോ അത്തഭാവോ വിനസ്സതി, ഏവം സീലേ ഭിന്നേ സബ്ബം ഗുണസരീരം വിനസ്സതി. തസ്മാ തസ്സ ഉത്തമങ്ഗട്ഠോ സീലട്ഠോ. ‘‘സിരോ സീസ’’ന്തി വാ വത്തബ്ബേ നിരുത്തിനയേന ‘‘സീല’’ന്തി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. സീതലട്ഠോ പരിളാഹവൂപസമനട്ഠോ. തേന ത-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ നിരുത്തിനയേനേവ ‘‘സീല’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹിദം പയോഗസമ്പാദിതം സബ്ബകിലേസപരിളാഹവൂപസമകരം ഹോതി. ഏവമാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന സയന്തി അകുസലാ ഏതസ്മിം സതി അപവിട്ഠാ ഹോന്തീതി സീലം, സുപന്തി വാ തേന വിഹതുസ്സാഹാനി സബ്ബദുച്ചരിതാനീതി സീലം, സബ്ബേസം വാ കുസലധമ്മാനം പവേസാരഹസാലാതി സീലന്തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

൮. ‘‘സീലനട്ഠേന സീല’’ന്തി പുബ്ബേ സദ്ദത്ഥുദ്ധാരേന പകാസിതോപി ഭാവത്ഥോ ഏവാതി ആഹ ‘‘സീലനം ലക്ഖണം തസ്സാ’’തി. ന ഹി തസ്സ ചേതനാദിഭേദഭിന്നസ്സ അനവസേസതോ സങ്ഗാഹകോ തതോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ അത്ഥി, യോ ലക്ഖണഭാവേന വുച്ചേയ്യ. നനു ച അനേകഭേദസങ്ഗാഹകം സാമഞ്ഞലക്ഖണം നാമ സിയാ, ന വിസേസലക്ഖണന്തി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘സനിദസ്സനത്തം രൂപസ്സ, യഥാ ഭിന്നസ്സനേകധാ’’തി.

യഥാ ഹി നീലാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നസ്സാപി രൂപായതനസ്സ സനിദസ്സനത്തം വിസേസലക്ഖണം തദഞ്ഞധമ്മാസാധാരണതോ. ന അനിച്ചതാദി വിയ, രുപ്പനം വിയ വാ സാമഞ്ഞലക്ഖണം, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബം. കിം പനേതം സനിദസ്സനത്തം നാമ? ദട്ഠബ്ബതാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവോ. തസ്സ പന രൂപായതനതോ അനഞ്ഞത്തേപി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി രൂപായതനം വിസേസേതും അഞ്ഞം വിയ കത്വാ സഹ നിദസ്സനേന സനിദസ്സനന്തി വുച്ചതി. ധമ്മസഭാവസാമഞ്ഞേന ഹി ഏകീഭൂതേസു ധമ്മേസു യോ നാനത്തകരോ സഭാവോ, സോ അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ഉപചരിതും യുത്തോ. ഏവം ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതീതി. അഥ വാ ‘‘സഹ നിദസ്സനേനാ’’തി ഏത്ഥ തബ്ഭാവത്ഥോ സഹ-സദ്ദോ യഥാ നന്ദിരാഗസഹഗതാതി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൪; പടി. മ. ൨.൩൦).

ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനരസന്തി കായികഅസംവരാദിഭേദസ്സ ദുസ്സീല്യസ്സ വിധമനകിച്ചം. അനവജ്ജരസന്തി അഗാരയ്ഹസമ്പത്തികം അഗരഹിതബ്ബഭാവേന സമ്പജ്ജനകം, അവജ്ജപടിപക്ഖഭാവേന വാ സമ്പജ്ജനകം. ലക്ഖണാദീസൂതി ലക്ഖണരസാദീസു വുച്ചമാനേസു കിച്ചമേവ, സമ്പത്തി വാ രസോതി വുച്ചതി, ന രസായതനരസാദീതി അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘കിച്ചമേവാ’’തി അവധാരണം തസ്സ ഇതരരസതോ ബലവഭാവദസ്സനത്ഥന്തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, കിച്ചമേവ, സമ്പത്തി ഏവ വാ രസോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനന്തി കായാദീഹി സുചിഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതി. ഗഹണഭാവന്തി ഗഹേതബ്ബഭാവം. തേന ഉപട്ഠാനാകാരട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനം വുത്തം, ഫലട്ഠേന പന അവിപ്പടിസാരപച്ചുപട്ഠാനം, സമാധിപച്ചുപട്ഠാനം വാ. സീലം ഹി സമ്പതിയേവ അവിപ്പടിസാരം പച്ചുപട്ഠാപേതി, പരമ്പരായ സമാധിം. ഇമസ്സ പന ആനിസംസഫലസ്സ ആനിസംസകഥായം വക്ഖമാനത്താ ഇധ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ഫലസ്സ അനിച്ഛിതത്താ ഇധ അഗ്ഗഹണന്തി വദന്തി, തദയുത്തം ഫലസ്സ അനേകവിധത്താ, ലോകിയാദിസീലസ്സാപി വിഭജിയമാനത്താ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നിസ്സിതാനിസ്സിതവസേനാ’’തിആദി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൦). യഥാ പഥവീധാതുയാ കമ്മാദി ദൂരകാരണം, സേസഭൂതത്തയം ആസന്നകാരണം, യഥാ ച വത്ഥസ്സ തന്തവായതുരിവേമസലാകാദി ദൂരകാരണം, തന്തവോ ആസന്നകാരണം, ഏവം സീലസ്സ സദ്ധമ്മസ്സവനാദി ദൂരകാരണം, ഹിരിഓത്തപ്പമസ്സ ആസന്നകാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹിരോത്തപ്പഞ്ച പനാ’’തിആദി. ഹിരോത്തപ്പേ ഹീതിആദി തസ്സ ആസന്നകാരണഭാവസാധനം. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി സമാദാനവസേന, തിട്ഠതി അവീതിക്കമവസേനാതി വേദിതബ്ബം.

സീലാനിസംസകഥാവണ്ണനാ

൯. അവിപ്പടിസാരാദീതി ഏത്ഥ വിപ്പടിസാരപടിപക്ഖോ കുസലചിത്തുപ്പാദോ അവിപ്പടിസാരോ. സോ പന വിസേസതോ ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ സുപരിസുദ്ധം സീല’’ന്തി അത്തനോ സീലസ്സ പച്ചവേക്ഖണവസേന പവത്തോതി വേദിതബ്ബോ. ആദി-സദ്ദേന പാമോജ്ജഭോഗസമ്പത്തികിത്തിസദ്ദാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അവിപ്പടിസാരത്ഥാനീതി അവിപ്പടിസാരപ്പയോജനാനി. കുസലാനീതി അനവജ്ജാനി. അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനീതി അവിപ്പടിസാരുദ്ദയാനി. ഏതേന അവിപ്പടിസാരോ നാമ സീലസ്സ ഉദ്ദയമത്തം, സംവഡ്ഢിതസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായാപുപ്ഫസദിസം. അഞ്ഞോ ഏവ പനാനേന നിപ്ഫാദേതബ്ബോ സമാധിആദിഗുണോതി ദസ്സേതി.

സീലവതോ സീലസമ്പദായാതി പരിസുദ്ധം പരിപുണ്ണം കത്വാ സീലസ്സ സമ്പാദനേന സീലവതോ, തായ ഏവ സീലസമ്പദായ. അപ്പമാദാധികരണന്തി അപ്പമാദകാരണാ. ഭോഗക്ഖന്ധന്തി ഭോഗരാസിം. കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീതി ‘‘ഇതിപി സീലവാ, ഇതിപി കല്യാണധമ്മോ’’തി സുന്ദരോ ഥുതിഘോസോ ഉട്ഠഹതി, ലോകം പത്ഥരതി. വിസാരദോതി അത്തനി കിഞ്ചി ഗരഹിതബ്ബം ഉപവദിതബ്ബം അപസ്സന്തോ വിഗതസാരജ്ജോ നിബ്ഭയോ. അമങ്കുഭൂതോതി അവിലക്ഖോ. അസമ്മൂള്ഹോതി ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮) വിപ്പടിസാരാഭാവതോ, കുസലകമ്മാദീനംയേവ ച തദാ ഉപട്ഠാനതോ അമൂള്ഹോ പസന്നമാനസോ ഏവ കാലംകരോതി. കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ, ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. സുഗതിന്തി സുന്ദരം ഗതിം. തേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി. സഗ്ഗന്തി ദേവഗതിം. സാ ഹി രൂപാദീഹി വിസയേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ, ലോകിയതി ഏത്ഥ ഉളാരം പുഞ്ഞഫലന്തി ലോകോതി ച വുച്ചതി.

ആകങ്ഖേയ്യ ചേതി യദി ഇച്ഛേയ്യ. പിയോ ച അസ്സന്തി പിയായിതബ്ബോ പിയചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബോ പേമനിയോ ഭവേയ്യന്തി അത്ഥോ. മനാപോതി സബ്രഹ്മചാരീനം മനവഡ്ഢനകോ, തേസം വാ മനേന പത്തബ്ബോ, മേത്തചിത്തേന ഫരിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ഗരൂതി ഗരുട്ഠാനിയോ പാസാണഛത്തസദിസോ. ഭാവനീയോതി ‘‘അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതീ’’തി സമ്ഭാവനീയോ. സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേസു ഏവ പരിപൂരകാരീ അസ്സ, അനൂനകാരീ പരിപൂരണാകാരേന സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യ. ‘‘ആദിനാ നയേനാ’’തി ഏതേന ‘‘അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൬൫) ഏവമാദികേ സീലഥോമനസുത്താഗതേ സത്തരസ സീലാനിസംസേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഇദാനി ന കേവലമിമേ ഏവ അവിപ്പടിസാരാദയോ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി ബഹൂ സീലാനിസംസാ വിജ്ജന്തീതി തേ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സാസനേതി ഇമസ്മിം സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണാവഹേ സത്ഥുസാസനേ. ആചാരകുലപുത്താനം യം സീലം വിനാ പതിട്ഠാ അവട്ഠാനം നത്ഥി, തസ്സ ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ സീലസ്സ ആനിസംസാനം പരിച്ഛേദം പരിമാണം കോ വദേ കോ വത്തും സക്കുണേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏതേന സബ്ബേസംയേവ ലോകിയലോകുത്തരാനം ഗുണാനം സീലമേവ മൂലഭൂതന്തി ദസ്സേത്വാ തതോ പരമ്പി മലവിസോധനേന, പരിളാഹവൂപസമനേന, സുചിഗന്ധവായനേന, സഗ്ഗനിബ്ബാനാധിഗമൂപായഭാവേന, സോഭാലങ്കാരസാധനതായ ഭയവിധമനേന, കിത്തിപാമോജ്ജജനേന ച സീലസദിസം അഞ്ഞം സത്താനം ഹിതസുഖാവഹം നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഗങ്ഗാ’’തിആദികാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ സരഭൂതി ഏകാ നദീ, ‘‘യം ലോകേ സരഭൂ’’തി വദന്തി. നിന്നഗാ വാചിരവതീതി ‘‘അചിരവതീ’’തി ഏവംനാമികാ നദീ, വാതി സബ്ബത്ഥ വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ. തേന അവുത്താ ഗോധാവരീചന്ദഭാഗാദികാ സങ്ഗണ്ഹാതി. പാണനട്ഠേന പാണീനം സത്താനം യം മലം സീലജലം വിസോധയതി, തം മലം വിസോധേതും ന സക്കുണന്തി ഗങ്ഗാദയോ നദിയോതി പഠമഗാഥായ ന-കാരം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഹാരാതി മുത്താഹാരാ. മണയോതി വേളുരിയാദിമണയോ. അരിയന്തി വിസുദ്ധം. സീലസമുട്ഠാനോ കിത്തിസദ്ദോ ഗന്ധോ മനോഹരഭാവതോ, ദിസാസു അഭിബ്യാപനതോ ച ‘‘സീലഗന്ധോ’’തി വുത്തോ. സോ ഹി പടിവാതേപി പവത്തതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സതഞ്ച ഗന്ധോ പടിവാതമേതീ’’തി (ധ. പ. ൫൪; അ. നി. ൩.൮൦; മി. പ. ൫.൪.൧). ദോസാനം ബലം നാമ വത്ഥുജ്ഝാചാരോ, തം തേസം കാതും അദേന്തം സീലം ദോസാനം ബലം ഘാതേതീതി വേദിതബ്ബം.

സീലപ്പഭേദകഥാവണ്ണനാ

൧൦. ‘‘കതിവിധ’’ന്തി ഏത്ഥ വിധ-സദ്ദോ കോട്ഠാസപരിയായോ ‘‘ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു വിയ, പകാരത്ഥോ വാ, കതിപ്പകാരം കിത്തകാ സീലസ്സ പകാരഭേദാതി അത്ഥോ. സീലനലക്ഖണേനാതി സീലനസങ്ഖാതേന സഭാവേന.

ചരന്തി തേന സീലേസു പരിപൂരകാരിതം ഉപഗച്ഛന്തീതി ചരിത്തം, ചരിത്തമേവ ചാരിത്തം. വാരിതതോ തേന അത്താനം തായന്തി രക്ഖന്തീതി വാരിത്തം. അധികോ സമാചാരോ അഭിസമാചാരോ, തത്ഥ നിയുത്തം, സോ വാ പയോജനം ഏതസ്സാതി ആഭിസമാചാരികം. ആദി ബ്രഹ്മചരിയസ്സാതി ആദിബ്രഹ്മചരിയം, തദേവ ആദിബ്രഹ്മചരിയകം. വിരമതി ഏതായ, സയം വാ വിരമതി, വിരമണം വാ വിരതി, ന വിരതീതി അവിരതി. നിസ്സയതീതി നിസ്സിതം, ന നിസ്സിതന്തി അനിസ്സിതം. പരിയന്തോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പരിയന്തം, കാലേന പരിയന്തം കാലപരിയന്തം, യഥാപരിച്ഛിന്നോ വാ കാലോ പരിയന്തോ ഏതസ്സാതി കാലപരിയന്തം. യാവ പാണനം ജീവനം കോടി ഏതസ്സാതി ആപാണകോടികം. അത്തനോ പച്ചയേഹി ലോകേ നിയുത്തം, തത്ഥ വാ വിദിതന്തി ലോകിയം. ലോകം ഉത്തരതീതി ലോകുത്തരം.

പച്ചയതോ, ഫലതോ ച മജ്ഝിമപണീതേഹി നിഹീനം, തേസം വാ ഗുണേഹി പരിഹീനന്തി ഹീനം. അത്തനോ പച്ചയേഹി പധാനഭാവം നീതന്തി പണീതം. ഉഭിന്നമേവ വേമജ്ഝേ ഭവം മജ്ഝിമം. അത്താധിപതിതോ ആഗതം അത്താധിപതേയ്യം. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തണ്ഹായ, ദിട്ഠിയാ വാ പരാമട്ഠം പധംസിതന്തി പരാമട്ഠം. തപ്പടിക്ഖേപതോ അപരാമട്ഠം. പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസം പടിപ്പസ്സദ്ധം. സിക്ഖാസു ജാതം, സേക്ഖസ്സ ഇദന്തി വാ സേക്ഖം. പരിനിട്ഠിതസിക്ഖാകിച്ചതായ അസേക്ഖധമ്മപരിയാപന്നം അസേക്ഖം. തദുഭയപടിക്ഖേപേന നേവസേക്ഖനാസേക്ഖം. ഹാനം ഭജതി, ഹാനഭാഗോ വാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഹാനഭാഗിയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അപ്പപരിമാണത്താ പരിയന്തവന്തം, പാരിസുദ്ധിവന്തഞ്ച സീലം പരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലം. അനപ്പപരിമാണത്താ അപരിയന്തം, പാരിസുദ്ധിവന്തഞ്ച സീലം അപരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലം. സബ്ബസോ പുണ്ണം, പാരിസുദ്ധിവന്തഞ്ച സീലം പരിപുണ്ണപാരിസുദ്ധിസീലം.

൧൧. വുത്തനയേനാതി ‘‘സീലനട്ഠേന സീല’’ന്തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൭) ഹേട്ഠാ വുത്തേന നയേന. ഇദം കത്തബ്ബന്തി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദപൂരണന്തി ഇദം ആഭിസമാചാരികം കത്തബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ഏവം പഞ്ഞത്തസ്സ സിക്ഖാപദസീലസ്സ പൂരണം. സിക്ഖാപദസീലം ഹി പൂരേന്തോ സിക്ഖാപദമ്പി പൂരേതി പാലേതി നാമ. സിക്ഖാ ഏവ വാ സിക്ഖിതബ്ബതോ, പടിപജ്ജിതബ്ബതോ ച സിക്ഖാപദം. തസ്സ പൂരണന്തിപി യോജേതബ്ബം. ഇദം ന കത്തബ്ബന്തി പടിക്ഖിത്തസ്സ അകരണന്തി ഇദം ദുച്ചരിതം ന കത്തബ്ബന്തി ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തസ്സ അകരണം വിരമണം. ചരന്തി തസ്മിന്തി തസ്മിം സീലേ തംസമങ്ഗിനോ ചരന്തീതി സീലസ്സ അധികരണതം വിഭാവേന്തോ തേസം പവത്തിട്ഠാനഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘സീലേസു പരിപൂരകാരിതായ പവത്തന്തീ’’തി. വാരിതന്തി ഇദം ന കത്തബ്ബന്തി പടിക്ഖിത്തം അകപ്പിയം. തായന്തീതി അകരണേനേവ തായന്തി. തേനാതി വാരിത്തസീലമാഹ. വാരേതി വാ സത്ഥാ ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി വാരിതം, സിക്ഖാപദം. തം അവികോപേന്തോ തായന്തി തേനാതി വാരിത്തം. സദ്ധാവീരിയസാധനന്തി സദ്ധായ, ഉട്ഠാനവീരിയേന ച സാധേതബ്ബം. ന ഹി അസദ്ധോ, കുസീതോ ച വത്തപടിപത്തിം പരിപൂരേതി, സദ്ധോ ഏവ സത്ഥാരാ പടിക്ഖിത്തേ അണുമത്തേപി വജ്ജേ ഭയദസ്സാവീ സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി ആഹ ‘‘സദ്ധാസാധനം വാരിത്ത’’ന്തി.

അധിസീലസിക്ഖാപരിയാപന്നത്താ അഭിവിസിട്ഠോ സമാചാരോതി അഭിസമാചാരോതി ആഹ ‘‘ഉത്തമസമാചാരോ’’തി. അഭിസമാചാരോവ ആഭിസമാചാരികം, യഥാ വേനയികോതി (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮) അധിപ്പായോ. അഭിസമാചാരോ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസതോ മഗ്ഗസീലം, ഫലസീലഞ്ച, തം ആരബ്ഭ ഉദ്ദിസ്സ തദത്ഥം തപ്പയോജനം പഞ്ഞത്തം ആഭിസമാചാരികം. സുപരിസുദ്ധാനി തീണി കായകമ്മാനി, ചത്താരി വചീകമ്മാനി, സുപരിസുദ്ധോ ആജീവോതി ഇദം ആജീവട്ഠമകം. തത്ഥ കാമം ആജീവഹേതുകതോ സത്തവിധദുച്ചരിതതോ വിരതി സമ്മാആജീവോതി സോപി സത്തവിധോ ഹോതി, സമ്മാജീവതാസാമഞ്ഞേന പന തം ഏകം കത്വാ വുത്തം. അഥ വാ തിവിധകുഹനവത്ഥുസന്നിസ്സയതോ മിച്ഛാജീവതോ വിരതിം ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്തോ ‘‘ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ’’തി. സേട്ഠചരിയഭാവതോ മഗ്ഗോ ഏവ ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം, തസ്സ. ആദിഭാവഭൂതന്തി ആദിമ്ഹി ഭാവേതബ്ബതം നിപ്ഫാദേതബ്ബതം ഭൂതം പത്തം ആദിഭാവഭൂതം. കിഞ്ചാപി ദേസനാനുക്കമേന സമ്മാദിട്ഠി ആദി, പടിപത്തിക്കമേന പന ആജീവട്ഠമകസീലം ആദീതി. തസ്സ സമ്പത്തിയാതി ആഭിസമാചാരികസ്സ സമ്പജ്ജനേന പരിപൂരണേന ആദിബ്രഹ്മചരിയകം സമ്പജ്ജതി. യോ ഹി ലഹുകാനിപി അപ്പസാവജ്ജാനി പരിവജ്ജേതി, സോ ഗരുകാനി മഹാസാവജ്ജാനി ബഹ്വാദീനവാനി പരിവജ്ജേസ്സതീതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. സുത്തം പന ഏതമത്ഥം ബ്യതിരേകവസേന വിഭാവേതി. തത്ഥ ധമ്മന്തി സീലം. തം ഹി ഉപരിഗുണവിസേസാനം ധാരണട്ഠേന ധമ്മോതി വുച്ചതി.

വിരതിസീലസ്സ ഇതരസീലേന സതിപി സമ്പയോഗാദികേ അസമ്മിസ്സകതാദസ്സനത്ഥം ‘‘വേരമണിമത്ത’’ന്തി വുത്തം.

‘‘നിസ്സിതാനിസ്സിതവസേനാ’’തി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനനിസ്സയം താവ ദസ്സേതും ‘‘നിസ്സയോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തണ്ഹാചരിതേന നിസ്സയിതബ്ബതോ തണ്ഹാവ തണ്ഹാനിസ്സയോ. തഥാ ദിട്ഠിനിസ്സയോ. ദിട്ഠിചരിതോ ഹി അസതിപി ദിട്ഠിയാ തണ്ഹാവിരഹേ ദിട്ഠിനിസ്സിതോവ പവത്തതി. ദേവോതി ചതുമഹാരാജസക്കസുയാമാദിപാകടദേവമാഹ. ദേവഞ്ഞതരോതി അപാകടം. തണ്ഹം ഏവ നിസ്സിതന്തി തണ്ഹാനിസ്സിതം. തണ്ഹായ നിസ്സിതന്തി ച കേചി വദന്തി. തേസം ‘‘ദ്വേ നിസ്സയാ’’തിആദിനാ വിരുജ്ഝതി. സുദ്ധിദിട്ഠിയാതി ‘‘ഇതി സംസാരസുദ്ധി ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പവത്തദിട്ഠിയാ, ലോകുത്തരം സീലന്തി അധിപ്പായോ. തസ്സേവാതി ലോകുത്തരസ്സേവ സമ്ഭാരഭൂതം കാരണഭൂതം, വിവട്ടൂപനിസ്സയന്തി അത്ഥോ.

കാലപരിച്ഛേദം കത്വാതി ‘‘ഇമഞ്ച രത്തിം, ഇമഞ്ച ദിവ’’ന്തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൪൧) വിയ കാലവസേന പരിച്ഛേദം കത്വാ. കാലപരിച്ഛേദം അകത്വാ സമാദിന്നമ്പി അന്തരാവിച്ഛിന്നം സമ്പത്തവിരതിവസേന യാവജീവം പവത്തിതമ്പി ആപാണകോടികം ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘യാവജീവം സമാദിയിത്വാ തഥേവ പവത്തിത’’ന്തി വുത്തം.

ലാഭയസഞാതിഅങ്ഗജീവിതവസേനാതി ലാഭയസാനം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദനവസേന, ഉപ്പന്നാനം രക്ഖണവസേന ചേവ വഡ്ഢനവസേന ച ഞാതിഅങ്ഗജീവിതാനം അവിനാസനവസേന. കിം സോ വീതിക്കമിസ്സതീതി യോ വീതിക്കമായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി, സോ കായവാചാഹി വീതിക്കമിസ്സതീതി കിം ഇദം, നത്ഥേതന്തി അത്ഥോ. പടിക്ഖേപേ ഹി അയം കിം-സദ്ദോ.

ആരമ്മണഭാവേന വണോ വിയ ആസവേ കാമാസവാദികേ പഗ്ഘരതീതി സമ്പയോഗഭാവാഭാവേപി സഹാസവേഹീതി സാസവം. തേഭൂമകധമ്മജാതന്തി സീലം തപ്പരിയാപന്നന്തി ആഹ ‘‘സാസവം സീലം ലോകിയ’’ന്തി. ഭവവിസേസാ സമ്പത്തിഭവാ. വിനയോതി വിനയപരിയത്തി, തത്ഥ വാ ആഗതസിക്ഖാപദാനി. പാമോജ്ജം തരുണപീതി. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം സപച്ചയനാമരൂപദസ്സനം, തദധിട്ഠാനാ വാ തരുണവിപസ്സനാ. നിബ്ബിദാതി നിബ്ബിദാഞാണം. തേന ബലവവിപസ്സനമാഹ. വിരാഗോ മഗ്ഗോ. വിമുത്തി അരഹത്തഫലം. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണാ. കഥാതി വിനയകഥാ. മന്തനാതി വിനയവിചാരണാ. ഉപനിസാതി യഥാവുത്തകാരണപരമ്പരാസങ്ഖാതോ ഉപനിസ്സയോ. ലോകുത്തരം മഗ്ഗഫലചിത്തസമ്പയുത്തം ആജീവട്ഠമകസീലം. തത്ഥ മഗ്ഗസീലം ഭവനിസ്സരണാവഹം ഹോതി, പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ ച ഭൂമി, ഫലസീലം പന പച്ചവേക്ഖണാഞാണസ്സേവ ഭൂമി.

൧൨. ഹീനാധിമുത്തിവസേന ഛന്ദാദീനമ്പി ഹീനതാ. പണീതാധിമുത്തിവസേന പണീതതാ. തദുഭയവേമജ്ഝതാവസേന മജ്ഝിമതാ. യഥേവ ഹി കമ്മം ആയൂഹനവസേന ഹീനാദിഭേദഭിന്നം ഹോതി, ഏവം ഛന്ദാദയോപി പവത്തിആകാരവസേന. സോ ച നേസം പവത്തിആകാരോ അധിമുത്തിഭേദേനാതി ദട്ഠബ്ബം. യസകാമതായാതി കിത്തിസിലോകാഭിരതിയാ, പരിവാരിച്ഛായ വാ. ‘‘കഥം നാമ മാദിസോ ഈദിസം കരേയ്യാ’’തി പാപജിഗുച്ഛായ അരിയഭാവം നിസ്സായ. അനുപക്കിലിട്ഠന്തി അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനാഹി, അഞ്ഞേഹി ച ഉപക്കിലേസേഹി അനുപക്കിലിട്ഠം. ഭവഭോഗത്ഥായാതി ഭവസമ്പത്തിഅത്ഥഞ്ചേവ ഭോഗസമ്പത്തിഅത്ഥഞ്ച. അത്തനോ വിമോക്ഖത്ഥായ പവത്തിതന്തി സാവകപച്ചേകബോധിസത്തസീലമാഹ. സബ്ബസത്താനം വിമോക്ഖത്ഥായാതി സബ്ബസത്താനം സംസാരബന്ധനതോ വിമോചനത്ഥായ. പാരമിതാസീലം മഹാബോധിസത്തസീലം. യാ കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാ മഹാബോധിം ആരബ്ഭ പവത്താ പരമുക്കംസഗതസോചേയ്യസല്ലേഖാ ദേസകാലസത്താദിവികപ്പരഹിതാ സീലപാരമിതാ.

അനനുരൂപന്തി അസാരുപ്പം. അത്താ ഏവ ഗരു അധിപതി ഏതസ്സാതി അത്തഗരു, ലജ്ജാധികോ. അത്താധിപതിതോ ആഗതം അത്താധിപതേയ്യം. ലോകോ അധിപതി ഗരു ഏതസ്സാതി ലോകാധിപതി, ഓത്തപ്പാധികോ. ധമ്മോ നാമായം മഹാനുഭാവോ ഏകന്തനിയ്യാനികോ, സോ ച പടിപത്തിയാവ പൂജേതബ്ബോ. തസ്മാ ‘‘നം സീലസമ്പദായ പൂജേസ്സാമീ’’തി ഏവം ധമ്മമഹത്തം പൂജേതുകാമേന.

പരാമട്ഠത്താതി പരാഭവവസേന ആമട്ഠത്താ. തണ്ഹാദിട്ഠിയോ ഹി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ, ഇമിനാ മേ സീലേന സംസാരസുദ്ധി ഭവിസ്സതീ’’തി പവത്തസ്സ സീലം പരാമസന്തിയോ തം പരാഭവം പാപേന്തി മഗ്ഗസ്സ അനുപനിസ്സയഭാവകരണതോ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സാതി പുഥുജ്ജനേസു കല്യാണകസ്സ. സോ ഹി പുഥുജ്ജനോവ ഹുത്വാ കല്യാണേഹി സീലാദീഹി സമന്നാഗതോ. പരാമസനകിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനതോ, സമുച്ഛിന്ദനതോ ച തേഹി ന പരാമട്ഠന്തി അപരാമട്ഠം. തസ്സ തസ്സ കിലേസദരഥസ്സ പടിപ്പസ്സമ്ഭനതോ വൂപസമനതോ പടിപ്പസ്സദ്ധം.

കതപടികമ്മന്തി വുട്ഠാനദേസനാഹി യഥാധമ്മം കതപടികാരം. ഏവം ഹി തം സീലം പടിപാകതികമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തം വിസുദ്ധ’’ന്തി. ‘‘കതപടികമ്മ’’ന്തി ഇമിനാ ച ‘‘ന പുനേവം കരിസ്സ’’ന്തി അധിട്ഠാനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അച്ഛമംസം നു ഖോ, സൂകരമംസം നു ഖോ’’തിആദിനാ വത്ഥുമ്ഹി വാ, ‘‘പാചിത്തിയം നു ഖോ, ദുക്കടം നു ഖോ’’തിആദിനാ ആപത്തിയാ വാ, ‘‘മയാ തം വത്ഥു വീതിക്കന്തം നു ഖോ, ന നു ഖോ വീതിക്കന്ത’’ന്തിആദിനാ അജ്ഝാചാരേ വാ വേമതികസ്സ സംസയാപന്നസ്സ. വിസോധേതബ്ബം യഥാധമ്മം പടികമ്മേന. വിമതി ഏവ വേമതികം, തസ്മിം വേമതികേ സതി, വിമതിയാ ഉപ്പന്നായാതി അത്ഥോ. വിമതി പടിവിനേതബ്ബാതി സയം വാ തം വത്ഥും വിചാരേത്വാ, വിനയധരേ വാ പുച്ഛിത്വാ കങ്ഖാ വിനോദേതബ്ബാ. നിക്കങ്ഖേന പന കപ്പിയം ചേ കാതബ്ബം, അകപ്പിയം ചേ ഛഡ്ഡേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഇച്ചസ്സ ഫാസു ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹീ’’തിആദിനാ മഗ്ഗഫലപരിയാപന്നം സീലം മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തം വുത്തം. സമുദായേസു പവത്തവോഹാരാ അവയവേസുപി പവത്തന്തീതി. സേസന്തി സബ്ബം ലോകിയസീലം.

പകതിപീതി സഭാവോപി. സുഖസീലോ സഖിലോ സുഖസംവാസോ. തേന പരിയായേനാതി പകതിഅത്ഥവാചകത്ഥേന. ഏകച്ചം അബ്യാകതം സീലം ഇധാധിപ്പേതസീലേന ഏകസങ്ഗഹന്തി അകുസലസ്സേവായുജ്ജമാനതം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ അകുസല’’ന്തിആദി വുത്തം. തഥാ ഹി സേക്ഖത്തികം ഇധ ഗഹിതം, ഇധ ന ഉപനീതം കുസലത്തികന്തി അധിപ്പായോ. വുത്തനയേനേവാതി വുത്തേനേവ നയേന കുസലത്തികം അഗ്ഗഹേത്വാ ഹീനത്തികാദീനം പഞ്ചന്നം തികാനം വസേന അസ്സ സീലസ്സ തിവിധതാ വേദിതബ്ബാ.

൧൩. യോധാതി യോ ഇധ. വത്ഥുവീതിക്കമേതി ആപത്തിയാ വത്ഥുനോ വീതിക്കമനേ അജ്ഝാചാരേ. കാമസങ്കപ്പാദയോ നവ മഹാവിതക്കാ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ. ഏവരൂപസ്സാതി ഏദിസസ്സ. തസ്സ ഹി സീലവന്തേ അനുപസങ്കമിത്വാ ദുസ്സീലേ സേവന്തസ്സ തതോ ഏവ തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനേന പണ്ണത്തിവീതിക്കമേ അദോസദസ്സാവിനോ മിച്ഛാസങ്കപ്പബഹുലതായ മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി അരക്ഖതോ സീലം ഏകംസേനേവ ഹാനഭാഗിയം ഹോതി, ന ഠിതിഭാഗിയം, കുതോ വിസേസാദിഭാഗിയതാ. സീലസമ്പത്തിയാതി സീലപാരിപൂരിയാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന. അഘടന്തസ്സ ഉത്തരീതി ഉത്തരി വിസേസാധിഗമായ അവായമന്തസ്സ. ഠിതിഭാഗിയം സീലം ഭവതി അസമാധിസംവത്തനിയത്താ. സമ്പാദിതേ ഹി സമാധിസ്മിം സീലസ്സ സമാധിസംവത്തനിയതാ നിച്ഛിയതി. സമാധത്ഥായാതി സമഥവസേന സമാധാനത്ഥായ. നിബ്ബിദന്തി വിപസ്സനം. ബലവവിപസ്സനാദസ്സനത്ഥം നിബ്ബിദാഗഹണം താവതാപി സീലസ്സ നിബ്ബേധഭാഗിയഭാവസിദ്ധിതോ.

യാനി ച സിക്ഖാപദാനി നേസം രക്ഖിതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ, താനി പന അസാധാരണപഞ്ഞത്തിതോ അഞ്ഞാനി. നേസന്തി ‘‘രക്ഖിതബ്ബാനീ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ കത്തരി സാമിവചനം, തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി അത്ഥോ. സതി വാ ഉസ്സാഹേതി ഉസ്സക്കിത്വാ സീലാനി രക്ഖിതും ഉസ്സാഹേ സതി. ദസാതി സാമണേരേഹി രക്ഖിതബ്ബസീലമാഹ ഘടികാരാദീനം വിയ. അട്ഠാതി നച്ചാദിമാലാദിവേരമണിം ഏകം കത്വാ സബ്ബപച്ഛിമവജ്ജാനി അട്ഠ.

അവീതിക്കമോതി പഞ്ചന്നം സീലാനം അവീതിക്കമോ. പകതിസീലന്തി സഭാവസീലം. തത്രൂപപത്തിനിയതം ഹി സീലം ഉത്തരകുരുകാനം. മരിയാദാചാരിത്തന്തി തസ്സ തസ്സ സാവജ്ജസ്സ അകരണേ മരിയാദഭൂതം, തത്ഥ തത്ഥ കുലാദീസു പുബ്ബപുരിസേഹി ഠപിതം ചാരിത്തം. കുലദേസപാസണ്ഡധമ്മോ ഹി ‘‘ആചാരസീല’’ന്തി അധിപ്പേതം. തത്ഥ കുലധമ്മോ താവ ബ്രാഹ്മണാദീനം അമജ്ജപാനാദി, ദേസധമ്മോ ഏകച്ചജനപദവാസീനം അഹിംസനാദി, പാസണ്ഡധമ്മോ തിത്ഥിയാനം യമനിയമാദി. തിത്ഥിയമതം ഹി ദിട്ഠിപാസേന, തണ്ഹാപാസേന ച ഡേതി പവത്തതി, പാസം വാ ബാധം അരിയവിനയസ്സ ഡേതീതി ‘‘പാസണ്ഡ’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘പകതിയാ സീലവതീ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൦) വചനതോ ബോധിസത്തമാതു പഞ്ചസിക്ഖാപദസീലം പരിപുണ്ണമേവ. ഇദം പന ഉക്കംസഗതം ബോധിസത്തപിതരിപി ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി അസംകിലിട്ഠം ‘‘ധമ്മതാസീല’’ന്തി വുത്തം. കാമഗുണൂപസംഹിതന്തി കാമകോട്ഠാസേസു അസ്സാദൂപസംഹിതം കാമസ്സാദഗധിതം. ധമ്മതാസീലന്തി ധമ്മതായ കാരണനിയാമേന ആഗതം സീലം. സീലപാരമിം ഹി പരമുക്കംസം പാപേത്വാ കുച്ഛിഗതസ്സ മഹാബോധിസത്തസ്സ സീലതേജേന ഗുണാനുഭാവേന ബോധിസത്തമാതു സരസേനേവ പരമസല്ലേഖപ്പത്തം സീലം ഹോതി. മഹാകസ്സപാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഭദ്ദാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേ കിര സുചിരം കാലം സുപരിസുദ്ധസീലാ ഏവ ഹുത്വാ ആഗതാ. തേനാഹ ‘‘സുദ്ധസത്താന’’ന്തി. താസു താസു ജാതീസൂതി സീലവരാജമഹിംസരാജാദിജാതീസു. പുബ്ബേ പുരിമജാതിയം സിദ്ധോ ഹേതു ഏതസ്സാതി പുബ്ബഹേതുകസീലം. ഇദം പന പകതിസീലാദിസമാദാനേന വിനാ അവീതിക്കമലക്ഖണം സമ്പത്തവിരതിസങ്ഗഹം ദട്ഠബ്ബം.

യം ഭഗവതാ ഏവം വുത്തം സീലന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇധാതി വക്ഖമാനസീലപരിപൂരകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനം, അഞ്ഞസാസനസ്സ ച തഥാഭാവപടിസേധനം. വുത്തം ഹേതം ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪; മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧). ഭിക്ഖൂതി തസ്സ സീലസ്സ പരിപൂരകപുഗ്ഗലപരിദീപനം. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി ഇദമസ്സ പാതിമോക്ഖസീലേ പതിട്ഠിതഭാവപരിദീപനം. വിഹരതീതി ഇദമസ്സ തദനുരൂപവിഹാരസമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ഇദം പാതിമോക്ഖസംവരസ്സ, ഉപരിഅധിഗന്തബ്ബഗുണാനഞ്ച ഉപകാരകധമ്മപരിദീപനം. അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി ഇദം പാതിമോക്ഖതോ അചവനഭാവപരിദീപനം. സമാദായാതി സിക്ഖാപദാനം അനവസേസതോ ആദാനപരിദീപനം. സിക്ഖതീതി സിക്ഖായ സമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. സിക്ഖാപദേസൂതി സിക്ഖിതബ്ബധമ്മപരിദീപനം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

സോതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ പതിട്ഠിതഭിക്ഖു. തേന യാദിസസ്സ ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം ഇച്ഛിതബ്ബം, തം ദസ്സേതി. ചക്ഖുനാതി യതോ സോ സംവരോ, തം ദസ്സേതി. രൂപന്തി യത്ഥ സോ സംവരോ, തം ദസ്സേതി. ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീതി സംവരസ്സ ഉപായം ദസ്സേതി. യത്വാധികരണ…പേ… അന്വാസ്സവേയ്യുന്തി സംവരസ്സ പടിപക്ഖം തത്ഥ ആദീനവം ദസ്സേതി. സംവരായ പടിപജ്ജതീതി പഗേവ സതിയാ ഉപട്ഠപേതബ്ബതം ദസ്സേതി. രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തി സതിയാ ഉപട്ഠാപനമേവ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ ആരക്ഖാതി ദസ്സേതി. ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീതി തഥാഭൂതാ സതിയേവേത്ഥ സംവരോതി ദസ്സേതി. വീതിക്കമസ്സ വസേനാതി സമ്ബന്ധോ. ഛന്നം സിക്ഖാപദാനന്തി ‘‘ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതീ’’തിആദിനാ ആഗതാനം ഛന്നം പാരാജികാദിപടിസംയുത്താനം സിക്ഖാപദാനം. സാമന്തജപ്പനാദിനാ തിവിധേന കുഹനവത്ഥുനാ വിമ്ഹാപനം കുഹനാ. അത്താനം, ദായകം വാ ഉക്ഖിപിത്വാ യഥാ സോ കിഞ്ചി ദദാതി, ഏവം കഥനം ലപനാ. നിമിത്തം വുച്ചതി പച്ചയദാനസഞ്ഞുപ്പാദകം കായവചീകമ്മം, തേന നിമിത്തേന ചരതി, നിമിത്തം വാ കരോതീതി നേമിത്തികോ, തസ്സ ഭാവോ നേമിത്തികതാ. ഗന്ധാദയോ വിയ ലാഭായ പരേസം അക്കോസനാദിനാ നിപിസതീതി നിപ്പേസോ, നിപ്പേസോവ നിപ്പേസികോ, തസ്സ ഭാവോ നിപ്പേസികതാ. മഹിച്ഛതായ അത്തനാ ലദ്ധലാഭേന പരതോ ലാഭപരിയേസനാ ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാ. ഏവമാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന അനുപ്പിയഭാണിതാചാടുകമ്യതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പടിസങ്ഖാനേന പച്ചവേക്ഖണായ പരിസുദ്ധോ അസംകിലിട്ഠോ പടിസങ്ഖാനപരിസുദ്ധോ. ചത്താരോ പച്ചയാ പരിഭുഞ്ജീയന്തി ഏതേനാതി ചതുപച്ചയപരിഭോഗോ, തഥാപവത്താ അനവജ്ജചേതനാ.

പാതിമോക്ഖസംവരസീലവണ്ണനാ

൧൪. തത്രാതി തേസു പാതിമോക്ഖസംവരാദീസു. ആദിതോ പട്ഠായാതി ‘‘ഇധ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൦൮; ദീ. നി. ൧.൧൯൪) ആഗതദേസനായ ആദിതോ പഭുതി. വിനിച്ഛയകഥാതി തത്ഥ സംസയവിധമനേന വിനിച്ഛയാവഹാ കഥാ. പഠമസ്സ അത്ഥസ്സ സബ്ബസാധാരണത്താ അസാധാരണം പബ്ബജിതാവേണികം പരിയായം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛിന്നഭിന്നപടധരാദിതായ വാ’’തി ആഹ. ഏവം ഹിസ്സ പരിപുണ്ണപാതിമോക്ഖസംവരയോഗ്യതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. ഭിന്നപടധരാദിഭാവോ ച നാമ ദലിദ്ദസ്സാപി നിഗ്ഗഹിതസ്സ ഹോതീതി തതോ വിസേസേതും ‘‘സദ്ധാപബ്ബജിതോ’’തി വത്വാ പടിപത്തിയാ യോഗ്യഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘കുലപുത്തോ’’തി വുത്തം. ആചാരകുലപുത്തോ വാ ഹി പടിപജ്ജിതും സക്കോതി ജാതികുലപുത്തോ വാ. സിക്ഖാപദസീലന്തി ചാരിത്തവാരിത്തപ്പഭേദം സിക്ഖാപദവസേന പഞ്ഞത്തം സീലം. യോതി അനിയമനിദ്ദേസോ യോ കോചി പുഗ്ഗലോ. നന്തി വിനയപരിയാപന്നം സീലം. തന്തി പുഗ്ഗലം. മോക്ഖേതി സഹകാരികാരണഭാവതോ. അപായേ ഭവാനി ആപായികാനി. ആദി-സദ്ദേന തദഞ്ഞം സബ്ബസംസാരദുക്ഖം സങ്ഗണ്ഹാതി. സംവരണം കായവചീദ്വാരാനം പിദഹനം. യേന തേ സംവുതാ പിഹിതാ ഹോന്തി, സോ സംവരോ. യസ്മാ പന സോ സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അവീതിക്കമോ വീതിക്കമപടിപക്ഖോതി കത്വാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കായികവാചസികസ്സ അവീതിക്കമസ്സേതം നാമ’’ന്തി. പാതിമോക്ഖസംവരേന സംവുതോതി പാതിമോക്ഖസംവരേന പിഹിതകായവചീദ്വാരോ. തഥാഭൂതോ ച യസ്മാ തം ഉപേതോ തേന ച സമങ്ഗീ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉപഗതോ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ’’തി.

അപരോ നയോ – കിലേസാനം ബലവഭാവതോ, പാപകിരിയായ സുകരഭാവതോ, പുഞ്ഞകിരിയായ ച ദുക്കരഭാവതോ ബഹുക്ഖത്തും അപായേസു പതനസീലോതി പാതീ, പുഥുജ്ജനോ. അനിച്ചതായ വാ ഭവാദീസു കമ്മവേഗക്ഖിത്തോ ഘടിയന്തം വിയ അനവട്ഠാനേന പരിബ്ഭമനതോ ഗമനസീലോതി പാതീ, മരണവസേന വാ തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ അത്തഭാവസ്സ പാതനസീലോതി പാതീ, സത്തസന്താനോ, ചിത്തമേവ വാ. തം പാതിനം സംസാരദുക്ഖതോ മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖം. ചിത്തസ്സ ഹി വിമോക്ഖേന സത്തോ ‘‘വിമുത്തോ’’തി വുച്ചതി. വുത്തം ഹി ‘‘ചിത്തവോദാനാ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി, ‘‘അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൮) ച. അഥ വാ അവിജ്ജാദിനാ ഹേതുനാ സംസാരേ പതതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി പാതീ, ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരത’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൨൪) ഹി വുത്തം. തസ്സ പാതിനോ സത്തസ്സ തണ്ഹാദിസംകിലേസത്തയതോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖം. ‘‘കണ്ഠേകാളോ’’തിആദീനം വിയസ്സ സമാസസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ പാതേതി വിനിപാതേതി ദുക്ഖേതി പാതി, ചിത്തം. വുത്തം ഹി ‘‘ചിത്തേന നീയതി ലോകോ, ചിത്തേന പരികസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൧.൬൨). തസ്സ പാതിനോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖം, പതതി വാ ഏതേന അപായദുക്ഖേ, സംസാരദുക്ഖേ ചാതി പാതീ, തണ്ഹാദിസംകിലേസോ. വുത്തം ഹി ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭), തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ’’തി (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫; അ. നി. ൪.൯; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ) ച ആദി. തതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ പതതി ഏത്ഥാതി പാതീനി, ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി. വുത്തം ഹി ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ, ഛസു കുബ്ബതി സന്ഥവ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൭൦; സു. നി. ൧൭൧). തതോ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനസങ്ഖാതതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ പാതോ വിനിപാതോ അസ്സ അത്ഥീതി പാതീ, സംസാരോ. തതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം, അഥ വാ സബ്ബലോകാധിപതിഭാവതോ ധമ്മിസ്സരോ ഭഗവാ ‘‘പതീ’’തി വുച്ചതി. മുച്ചതി ഏതേനാതി മോക്ഖോ, പതിനോ മോക്ഖോ തേന പഞ്ഞത്തത്താതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. സബ്ബഗുണാനം വാ മൂലഭാവതോ ഉത്തമട്ഠേന പതി ച സോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന മോക്ഖോ ചാതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘പാതിമോക്ഖന്തി മുഖമേതം പമുഖമേത’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൫) വിത്ഥാരോ.

അഥ വാ പ-ഇതി പകാരേ, അതീ-തി അച്ചന്തത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ പകാരേഹി അച്ചന്തം മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖം. ഇദം ഹി സീലം സയം തദങ്ഗവസേന, സമാധിസഹിതം പഞ്ഞാസഹിതഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവസേന, സമുച്ഛേദവസേന ച അച്ചന്തം മോക്ഖേതി മോചേതീതി പാതിമോക്ഖം, പതി പതി മോക്ഖോതി വാ പതിമോക്ഖോ, തമ്ഹാ തമ്ഹാ വീതിക്കമദോസതോ പച്ചേകം മോക്ഖോതി അത്ഥോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. മോക്ഖോതി വാ നിബ്ബാനം, തസ്സ മോക്ഖസ്സ പടിബിമ്ബഭൂതോതി പതിമോക്ഖോ. സീലസംവരോ ഹി സൂരിയസ്സ അരുണുഗ്ഗമനം വിയ നിബ്ബാനസ്സ ഉദയഭൂതോ തപ്പടിഭാഗോ വിയ യഥാരഹം കിലേസനിബ്ബാപനതോ, പതിമോക്ഖോയേവ പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ മോക്ഖം പതി വത്തതി, മോക്ഖാഭിമുഖന്തി വാ പതിമോക്ഖം, പതിമോക്ഖമേവ പാതിമോക്ഖന്തി ഏവമേത്ഥ പാതിമോക്ഖ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇരിയതീതി അത്തഭാവം പവത്തേതി. ‘‘വിഹരതീ’’തി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ ദസ്സിതോ. പാളിയന്തി ഝാനവിഭങ്ഗപാളിയം (വിഭ. ൫൦൮ ആദയോ).

തത്ഥ കാമം സമണചാരം, സമണഗോചരഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തി വുത്തം, യഥാ പന മഗ്ഗം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി വജ്ജേതബ്ബപുബ്ബകം ഗഹേതബ്ബം വദേയ്യ, യഥാ വാ സസീസന്ഹാനേന പഹീനസേദമലജല്ലികസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനാദിവിഭൂസനസംവിധാനം യുത്തരൂപം, ഏവം പഹീനപാപധമ്മസ്സ കല്യാണധമ്മസമായോഗോ യുത്തരൂപോതി ‘‘അത്ഥി ആചാരോ, അത്ഥി അനാചാരോ’’തി ദ്വയം ഉദ്ദിസിത്വാ അനാചാരം താവ വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമോ അനാചാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കായികോ വീതിക്കമോതി തിവിധം കായദുച്ചരിതം. വാചസികോ വീതിക്കമോതി ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം. കായികവാചസികോതി തദുഭയം.

ഏവം ആജീവട്ഠമകസീലസ്സ വീതിക്കമോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി മാനസം അനാചാരം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം അനാചാരോ’’തി വത്വാ തത്ഥ ഏകച്ചിയം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധേകച്ചോ വേളുദാനേന വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വേളുദാനേനാതി പച്ചയുപ്പാദനത്ഥേന വേളുദാനേന. പത്തദാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. വേളൂതി മനുസ്സാനം പയോജനാവഹോ യോ കോചി വേളുദണ്ഡോ. പത്തം ഗന്ധികാദീനം ഗന്ധപലിവേഠനാദിഅത്ഥം വാ, താലനാളികേരാദിപത്തം വാ. പുപ്ഫം യം കിഞ്ചി മനുസ്സാനം പയോജനാവഹം. തഥാ ഫലം. സിനാനം സിരീസചുണ്ണാദിന്ഹാനിയചുണ്ണം. മത്തികാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ദന്തകട്ഠം യം കിഞ്ചി മുഖസോധനത്ഥം ദന്തപോനം. ചാടുകമ്യതാ അത്താനം ദാസം വിയ നീചട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പരസ്സ ഖലിതവചനം സണ്ഠപേത്വാ പിയകാമതായ പഗ്ഗയ്ഹവചനം. മുഗ്ഗസൂപ്യതാതി മുഗ്ഗസൂപസമതാ സച്ചാലികേന ജീവിതകപ്പനം. യഥാ ഹി മുഗ്ഗസൂപേ പച്ചന്തേ ബഹൂ മുഗ്ഗാ പച്ചന്തി, കതിപയാ ന പച്ചന്തി, ഏവം സച്ചാലികേന ജീവിതകപ്പനേ ബഹു അലികം ഹോതി, അപ്പകം സച്ചന്തി. പരിഭടതീതി പരിഭടോ, പരേസം ദാരകേ പരിഹരന്തോ. പരിഭടസ്സ കമ്മം പാരിഭട്യം, സാ ഏവ പാരിഭട്യതാ, അലങ്കരണാദിനാ കുലദാരകപരിഹരണസ്സേതം നാമം. തേസം തേസം ഗിഹീനം ഗാമന്തരദേസന്തരാദീസു സാസനപടിസാസനഹരണം ജങ്ഘപേസനികം. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേനാതി ഏതേസം വാ വേളുദാനാദീനം വേജ്ജകമ്മഭണ്ഡാഗാരികകമ്മപിണ്ഡപടിപിണ്ഡകമ്മസങ്ഘുപ്പാദചേതിയുപ്പാദപട്ഠപനാദീനം വാ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതകപ്പനകകമ്മാനം യേന കേനചി. ബുദ്ധപടികുട്ഠേനാതി ബുദ്ധേഹി ഗരഹിതേന പടിസിദ്ധേന. മിച്ഛാജീവേനാതി ന സമ്മാആജീവേന. അയം വുച്ചതി അനാചാരോതി അയം സബ്ബോപി ‘‘അനാചാരോ’’തി കഥീയതി. ആചാരനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഗോചരനിദ്ദേസേപി പഠമം അഗോചരസ്സ വചനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഗോചരോതി പിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായ ഉപസങ്കമിതും യുത്തട്ഠാനം. അയുത്തട്ഠാനം അഗോചരോ. വേസിയാ ഗോചരോ അസ്സാതി വേസിയാഗോചരോ, മിത്തസന്ഥവവസേന ഉപസങ്കമിതബ്ബട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. വേസിയാ നാമ രൂപൂപജീവിനിയോ, താ മിത്തസന്ഥവവസേന ന ഉപസങ്കമിതബ്ബാ, സമണഭാവസ്സ അന്തരായകരത്താ, പരിസുദ്ധാസയസ്സാപി ഗരഹഹേതുതോ, തസ്മാ ദക്ഖിണാദാനവസേന സതിം ഉപട്ഠപേത്വാവ ഉപസങ്കമിതബ്ബാ. വിധവാ വുച്ചന്തി മതപതികാ, പവുത്ഥപതികാ വാ. ഥുല്ലകുമാരികാതി മഹല്ലികാ അനിവിട്ഠകുമാരിയോ, പണ്ഡകാതി നപുംസകാ. തേ ഹി ഉസ്സന്നകിലേസാ അവൂപസന്തപരിളാഹാ ലോകാമിസസന്നിസ്സിതകഥാബഹുലാ, തസ്മാ ന ഉപസങ്കമിതബ്ബാ. ഭിക്ഖുനിയോ നാമ ഉസ്സന്നബ്രഹ്മചരിയാ. തഥാ ഭിക്ഖൂപി. തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസഭാഗവത്ഥുഭാവതോ സന്ഥവവസേന ഉപസങ്കമനേ കതിപാഹേനേവ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ സിയാ, തസ്മാ ന ഉപസങ്കമിതബ്ബാ. ഗിലാനപുച്ഛനാദിവസേന ഉപസങ്കമനേ സതോകാരിനാ ഭവിതബ്ബം. പാനാഗാരന്തി സുരാപാനഘരം. തം സോണ്ഡജനേഹി അവിവിത്തം ഹോതി. തത്ഥ തേഹി സോണ്ഡതാദിവസേന ന ഉപസങ്കമിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയന്തരായകരത്താ. സംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹീതിആദീസു രാജാനോ നാമ യേ രജ്ജമനുസാസന്തി. രാജമഹാമത്താ രാജിസ്സരിയസദിസായ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതാ. തിത്ഥിയാതി വിപരീതദസ്സനാ ബാഹിരകപരിബ്ബാജകാ. തിത്ഥിയസാവകാതി തേസു ദള്ഹഭത്താ പച്ചയദായകാ. അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേനാതി തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം അനനുലോമികേന പച്ചനീകഭൂതേന സംസഗ്ഗേന സംസട്ഠോ വിഹരതി, യേന ബ്രഹ്മചരിയന്തരായം വാ സല്ലേഖപരിഹാനിം വാ പാപുണാതി.

ഇദാനി അപരേനപി പരിയായേന അഗോചരം ദസ്സേതും ‘‘യാനി വാ പന താനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അസ്സദ്ധാനീതി ബുദ്ധാദീസു സദ്ധാവിരഹിതാനി. തതോ ഏവ അപ്പസന്നാനി, കമ്മകമ്മഫലസദ്ധായ വാ അഭാവേന അസ്സദ്ധാനി. രതനത്തയപ്പസാദാഭാവേന അപ്പസന്നാനി. അക്കോസകപരിഭാസകാനീതി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസകാനി ചേവ ഭയദസ്സനേന സന്തജ്ജനകാനി ച. അത്ഥം ന ഇച്ഛന്തി അനത്ഥമേവ ഇച്ഛന്തീതി അനത്ഥകാമാനി. ഹിതം ന ഇച്ഛന്തി അഹിതമേവ ഇച്ഛന്തീതി അഹിതകാമാനി. ഫാസു ന ഇച്ഛന്തി അഫാസുംയേവ ഇച്ഛന്തീതി അഫാസുകകാമാനി. യോഗക്ഖേമം നിബ്ഭയം ന ഇച്ഛന്തി, അയോഗക്ഖേമമേവ ഇച്ഛന്തീതി അയോഗക്ഖേമകാമാനി. ഭിക്ഖൂനന്തി ഏത്ഥ സാമണേരാനമ്പി സങ്ഗഹോ. ഭിക്ഖുനീനന്തി ഏത്ഥ സിക്ഖമാനസാമണേരീനം. സബ്ബേസം ഹി സാസനികാനം അനത്ഥകാമതാദീപനപദമിദം വചനം. തഥാരൂപാനി കുലാനീതി താദിസാനി ഖത്തിയകുലാദീനി. സേവതീതി നിസ്സായ ജീവതി. ഭജതീതി ഉപസങ്കമതി. പയിരുപാസതീതി പുനപ്പുനം ഉപഗച്ഛതി. അയം വുച്ചതീതി അയം വേസിയാദികോ, രാജാദികോ, അസ്സദ്ധകുലാദികോ ച തം തം സേവന്തസ്സ തിപ്പകാരോപി അയുത്തോ ഗോചരോതി അഗോചരോ. ഏത്ഥ ഹി വേസിയാദികോ പഞ്ചകാമഗുണനിസ്സയതോ അഗോചരോ. യഥാഹ ‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ? യദിദം പഞ്ച കാമഗുണാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൨). രാജാദികോ സമണധമ്മസ്സ അനുപനിസ്സയതോ, ലാഭസക്കാരാസനിവിചക്കനിപ്പോഥനദിട്ഠിവിപത്തിഹേതുതോ ച. അസ്സദ്ധകുലാദികോ സദ്ധാഹാനിചിത്തസന്താസാവഹതോ അഗോചരോ.

ഗോചരനിദ്ദേസേ ‘‘ന വേസിയാഗോചരോ’’തിആദീനി വുത്തപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാനി. ഓപാനഭൂതാനീതി ഉദപാനഭൂതാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ഭിക്ഖുനീസങ്ഘസ്സ ച ചതുമഹാപഥേ ഖതപോക്ഖരണീ വിയ യഥാസുഖം ഓഗാഹനക്ഖമാനി. കാസാവപജ്ജോതാനീതി ഭിക്ഖൂനം, ഭിക്ഖുനീനഞ്ച നിവത്ഥപാരുതകാസാവാനംയേവ പഭാഹി ഏകോഭാസാനി. ഇസിവാതപടിവാതാനീതി ഗേഹം പവിസന്താനം, നിക്ഖമന്താനഞ്ച ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീസങ്ഖാതാനം ഇസീനം ചീവരവാതേന ചേവ സമിഞ്ജനപസാരണാദിജനിതസരീരവാതേന ച പടിവാതാനി പവായിതാനി വിനിദ്ധുതകിബ്ബിസാനി വാ.

ഇദാനി നിദ്ദേസേ ആഗതനയേനാപി ആചാരഗോചരേ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പാതിമോക്ഖസീലനിദ്ദേസേ. ഇമിനാപി നയേനാതി ഇദാനി വുച്ചമാനവിധിനാപി. സങ്ഘഗതോതി സങ്ഘസന്നിപാതം ഗതോ. അചിത്തീകാരകതോതി അകതചിത്തീകാരോ, അകതഗാരവോതി അത്ഥോ. ഘട്ടയന്തോതി സരീരേന, ചീവരേന വാ ഘംസന്തോ. പുരതോപി തിട്ഠതി അചിത്തീകാരകതോതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഠിതകോപീതി ഉപരി തിട്ഠന്തോ വിയ ആസന്നതരട്ഠാനേ ഠിതകോപി ഭണതി. ബാഹാവിക്ഖേപകോതി ബാഹും വിക്ഖിപന്തോ. അനുപാഹനാനന്തി അനാദരേ സാമിവചനം. സഉപാഹനോതി ഉപാഹനാരുള്ഹോ. ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനുപഖജ്ജാതി ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം ഠിതട്ഠാനം അനുപവിസിത്വാ തേസം ആസന്നതരട്ഠാനം ഉപഗന്ത്വാ. കട്ഠം പക്ഖിപതി അഗ്ഗികുണ്ഡേ. വോക്കമ്മാതി പസ്സതോ അതിക്കമിത്വാ. ഗൂള്ഹാനി സഭാവതോ പടിച്ഛന്നാനി സാണിപാകാരാദിനാ പടിച്ഛാദിതാനി. അനാപുച്ഛാതി അനാപുച്ഛിത്വാ. അസ്സാതി അനാചാരസ്സ.

അപിച ഭിക്ഖൂതിആദി സബ്ബസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ആചാരദസ്സനവസേന പവത്തം അട്ഠകഥാവചനം, ന നിദ്ദേസപാളി. സദ്ധാസീലസുതചാഗാദിഗുണഹേതുകോ ഗരുഭാവോ ഗരുകരണം വാ ഗാരവോ, സഹ ഗാരവേനാതി സഗാരവോ. ഗരുട്ഠാനിയേസു ഗാരവസാരജ്ജാദിവസേന പടിസ്സായനാ പതിസ്സാ, സപ്പതിസ്സവപടിപത്തി. സഹ പതിസ്സായാതി സപ്പതിസ്സോ. സവിസേസം ഹിരിമനതായ, ഓത്തപ്പിഭാവേന ച ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ. സേഖിയധമ്മപാരിപൂരിവസേന സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ. പാസാദികേനാതി പസാദാവഹേന, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചേതം കരണവചനം. ഏസേവ നയോ ഇതോ പരേസുപി ഛസു പദേസു. അഭിക്കന്തേനാതി അഭിക്കമേന. ഇരിയാപഥസമ്പന്നോതി സമ്പന്നഇരിയാപഥോ. തേന സേസഇരിയാപഥാനമ്പി പാസാദികതമാഹ. ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോതി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീസു ഛസു ദ്വാരേസു സുസംവിഹിതാരക്ഖോ. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഭോജനസഞ്ഞിതേ ചതുബ്ബിധേപി പച്ചയേ പരിയേസനപടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗാദിവസേന സബ്ബസോ പമാണഞ്ഞൂ. ജാഗരിയമനുയുത്തോതി പുബ്ബരത്താപരരത്തം ഭാവനാമനസികാരസങ്ഖാതം ജാഗരിയം സാതച്ചകാരിതാവസേന അനു അനു യുത്തോ തത്ഥ യുത്തപയുത്തോ. സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോതിആദി യഥാവുത്തസ്സ ആചാരസ്സ സമ്ഭാരദസ്സനം. തത്ഥ അപ്പിച്ഛോതി നിഇച്ഛോ. സന്തുട്ഠോതി യഥാലാഭാദിവസേന സന്തോസേന തുട്ഠോ. സക്കച്ചകാരീതി ആദരകാരീ. ഗരുചിത്തീകാരബഹുലോതി ഗരുട്ഠാനിയേസു ഗരുകരണബഹുലോ. അയം വുച്ചതി ആചാരോതി അയം സഗാരവതാദി അത്ഥകാമേഹി ആചരിതബ്ബതോ ആചാരോ.

സീലാദീനം ഗുണാനം ഉപനിസ്സയഭൂതോ ഉപനിസ്സയഗോചരോ. സതിസങ്ഖാതോ ചിത്തസ്സ ആരക്ഖഭൂതോ ഏവ ഗോചരോ ആരക്ഖഗോചരോ. കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതോ ചിത്തസ്സ ഉപനിബന്ധനട്ഠാനഭൂതോ ഗോചരോ ഉപനിബന്ധഗോചരോ. അപ്പിച്ഛതാദീഹി ദസഹി വിവട്ടനിസ്സിതായ കഥായ വത്ഥുഭൂതേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ ദസകഥാവത്ഥുഗുണസമന്നാഗതോ. തതോ ഏവ കല്യാണോ സുന്ദരോ മിത്തോതി കല്യാണമിത്തോ. തസ്സ ലക്ഖണം പരതോ ആഗമിസ്സതി. അസ്സുതം സുത്തഗേയ്യാദിം. സുണാതീതി സുതമയം ഞാണം ഉപ്പാദേതി. സുതം പരിയോദാപേതീതി തമേവ യഥാസുതം അവിസദതായ അപരിയോദാതം പുനപ്പുനം പരിപുച്ഛനാദിനാ വിസോധേതി നിജ്ജടം നിഗുമ്ബം കരോതി. തത്ഥ ച യേ കങ്ഖട്ഠാനിയാ ധമ്മാ, തേസു സംസയം ഛിന്ദന്തോ കങ്ഖം വിതരതി. കമ്മകമ്മഫലേസു, രതനത്തയേ ച സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉജുകരണേന ദിട്ഠിം ഉജും കരോതി. തതോ ഏവ ച ദുവിധായപി സദ്ധാസമ്പദായ ചിത്തം പസാദേതി. അഥ വാ യഥാസുതം ധമ്മം പരിയോദപേത്വാ തത്ഥാഗതേ രൂപാരൂപധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ സപച്ചയം നാമരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ സത്തദിട്ഠിവങ്കവിധമനേന ദിട്ഠിം ഉജും കരോതി. ധമ്മാനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാമത്തദസ്സനേന തീസുപി അദ്ധാസു കങ്ഖം വിതരതി. തതോ പരം ച ഉദയബ്ബയഞാണാദിവസേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരിയഭൂമിം ഓക്കമന്തോ അവേച്ചപസാദേന രതനത്തയേ ചിത്തം പസാദേതി. തഥാഭൂതോവ തസ്സ കല്യാണമിത്തസ്സ അനുസിക്ഖനേന സദ്ധാദീഹി ഗുണേഹി ന ഹായതി, അഞ്ഞദത്ഥു വഡ്ഢതേവ. തേനാഹ ‘‘യസ്സ വാ’’തിആദി.

അന്തരഘരന്തി അന്തരേ അന്തരേ ഘരാനി ഏത്ഥ, തം ഏതസ്സാതി വാ ‘‘അന്തരഘര’’ന്തി ലദ്ധനാമം ഗോചരഗാമം പവിട്ഠോ. തത്ഥ ഘരേ ഘരേ ഭിക്ഖാപരിയേസനായ വീഥിം പടിപന്നോ. ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂതി ഹേട്ഠാഖിത്തചക്ഖു. കിത്തകേന പന ഓക്ഖിത്തചക്ഖു ഹോതീതി ആഹ ‘‘യുഗമത്തദസ്സാവീ’’തി. സുസംവുതോതി സംയതോ. യഥാ പനേത്ഥ സുസംവുതോ നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ന ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ’’തിആദി വുത്തം.

യത്ഥാതി യേസു സതിപട്ഠാനേസു. ചിത്തം ഭാവനാചിത്തം. ഉപനിബന്ധതീതി ഉപനേത്വാ നിബന്ധതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യഥാ ഥമ്ഭേ നിബന്ധേയ്യ, വച്ഛം ദമം നരോ ഇധ;

ബന്ധേയ്യേവം സകം ചിത്തം, സതിയാരമ്മണേ ദള്ഹ’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൭; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൪; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൭; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩);

സതിപട്ഠാനാനം ഉപനിബന്ധഗോചരഭാവം ദസ്സേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സകോ പേത്തികോ വിസയോതി അത്തനോ പിതു സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തകോ, തേന ദിട്ഠോ ദസ്സിതോ ച വിസയോ.

അണുപ്പമാണേസൂതി പരമാണുപ്പമാണേസു. അസഞ്ചിച്ചആപന്നസേഖിയഅകുസലചിത്തുപ്പാദാദിഭേദേസൂതി അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസേഖിയേസു അകുസലചിത്തുപ്പാദാദിഭേദേസൂതി ഏവം അസഞ്ചിച്ചഗ്ഗഹണം സേഖിയവിസേസനം ദട്ഠബ്ബം. സേഖിയഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ വത്തക്ഖന്ധകാദീസു (ചൂളവ. ൩൫൬ ആദയോ) ആഗതവത്താദീനമ്പി ഗഹണം. തേപി ഹി സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന ‘‘സേഖിയാ’’തി ഇച്ഛിതാ. തഥാ ഹി മാതികായം പാരാജികാദീനം വിയ സേഖിയാനം പരിച്ഛേദോ ന കതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസേഖിയാ’’തി അസഞ്ചിച്ചഗ്ഗഹണം സമത്ഥിതം ഹോതി. ന ഹി മാതികായം ആഗതേസു പഞ്ചസത്തതിയാ സേഖിയേസു നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖോ നാമ അത്ഥി, അസഞ്ചിച്ചഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ അസതിഅജാനനാനമ്പി സങ്ഗഹോ കതോ. കേചി പനേത്ഥ അസിഞ്ചിച്ച ആപന്നഗ്ഗഹണേന അചിത്തകാപത്തിയോ ഗഹിതാതി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, ഗരുകാപത്തീസുപി കാസഞ്ചി അചിത്തകഭാവസബ്ഭാവതോ, അധിട്ഠാനാവികമ്മസ്സ, ദേസനാവികമ്മസ്സേവ വാ സബ്ബലഹുകസ്സ വജ്ജസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ ‘‘യാനി താനി വജ്ജാനി അപ്പമത്തകാനി ഓരമത്തകാനി ലഹുകാനി ലഹുസമ്മതാനീ’’തിആദി. ആദിസദ്ദേന പാതിമോക്ഖസംവരവിസുദ്ധത്ഥം അനതിക്കമനീയാനം അനാപത്തിഗമനീയാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭയദസ്സനസീലോതി പരമാണുമത്തം വജ്ജം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസിനേരുപബ്ബതസദിസം കത്വാ ദസ്സനസഭാവോ, സബ്ബലഹുകം വാ ദുബ്ഭാസിതമത്തം പാരാജികസദിസം കത്വാ ദസ്സനസഭാവോ. യം കിഞ്ചീതി മൂലപഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിസബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിപദേസപഞ്ഞത്തിആദിഭേദം യം കിഞ്ചി സിക്ഖിതബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബം പൂരേതബ്ബം സീലം. സമ്മാ ആദായാതി സമ്മദേവ സക്കച്ചം, സബ്ബസോ ച ആദിയിത്വാ. അയം പന ആചാരഗോചരസമ്പദാ കിം പാതിമോക്ഖസീലേ പരിയാപന്നാ, ഉദാഹു അപരിയാപന്നാതി? പരിയാപന്നാ. യദി ഏവം കസ്മാ പുന വുത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി.

ഇന്ദ്രിയസംവരസീലവണ്ണനാ

൧൫. ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം പാതിമോക്ഖസംവരസീലസ്സ സമ്ഭാരഭൂതം, തസ്മിം സതിയേവ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘സോതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ ഠിതോ ഭിക്ഖൂ’’തി. സമ്പാദിതേ ഹി ഏതസ്മിം പാതിമോക്ഖസംവരസീലം സുഗുത്തം സുരക്ഖിതമേവ ഹോതി, സുസംവിഹിതകണ്ടകവതി വിയ സസ്സന്തി. കാരണവസേനാതി അസാധാരണകാരണസ്സ വസേന. അസാധാരണകാരണവസേന ഹി ഫലം അപദിസീയതി, യഥാ യവങ്കുരോ ഭേരിസദ്ദോതി. നിസ്സയവോഹാരേന വാ ഏതം നിസ്സിതവചനം, യഥാ മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീതി. രൂപന്തി രൂപായതനം. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ഏത്ഥ യദി ചക്ഖു രൂപം പസ്സേയ്യ, അഞ്ഞവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനോപി പസ്സേയ്യും, ന ചേതം അത്ഥി, കസ്മാ? അചേതനത്താ ചക്ഖുസ്സ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖു രൂപം ന പസ്സതി അചിത്തകത്താ’’തി. അഥ വിഞ്ഞാണം രൂപം പസ്സേയ്യ, തിരോകുട്ടാദിഗതമ്പി നം പസ്സേയ്യ അപ്പടിഘഭാവതോ, ഇദമ്പി നത്ഥി സബ്ബസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ ദസ്സനാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തം ന പസ്സതി അചക്ഖുകത്താ’’തി. തത്ഥ യഥാ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം പസ്സതി, ന യം കിഞ്ചി. തഞ്ച കേനചി കുട്ടാദിനാ അന്തരിതേ ന ഉപ്പജ്ജതി, യത്ഥ ആലോകസ്സ വിബന്ധോ. യത്ഥ പന ന വിബന്ധോ ഫലികഗബ്ഭപടലാദികേ, തത്ഥ അന്തരിതേപി ഉപ്പജ്ജതേവ. ഏവം വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം ചക്ഖു പസ്സതി, ന യം കിഞ്ചീതി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം ചക്ഖും സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ’’തി.

ദ്വാരാരമ്മണസങ്ഘട്ടേതി ദ്വാരസ്സ ആരമ്മണേന സങ്ഘട്ടേ സതി, ചക്ഖുസ്സ രൂപാരമ്മണേ ആപാഥഗതേതി അധിപ്പായോ. പസാദവത്ഥുകേന ചിത്തേനാതി ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകേന തന്നിസ്സായ പവത്തേന വിഞ്ഞാണേന, യം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. പസ്സതീതി ഓലോകേതി. ചക്ഖുപസാദസന്നിസ്സയേ ഹി വിഞ്ഞാണേ ആലോകാനുഗ്ഗഹിതം രൂപാരമ്മണം സന്നിസ്സയഗുണേന ഓഭാസേന്തേ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ ‘‘രൂപം പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. ഓഭാസനഞ്ചേത്ഥ ആരമ്മണസ്സ യഥാസഭാവതോ വിഭാവനം, യം ‘‘പച്ചക്ഖതോ ഗഹണ’’ന്തി വുച്ചതി. ഉസുനാ ലക്ഖസ്സ വേധേ സിജ്ഝന്തേ തസ്സ സമ്ഭാരഭൂതേന ധനുനാ വിജ്ഝതീതി വചനം വിയ വിഞ്ഞാണേന രൂപദസ്സനേ സിജ്ഝന്തേ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതി ഈദിസീ സസമ്ഭാരകഥാ നാമേസാ ഹോതി. സസമ്ഭാരാ കഥാ സസമ്ഭാരകഥാ, ദസ്സനസ്സ കാരണസഹിതാതി അത്ഥോ. സസമ്ഭാരസ്സ വാ ദസ്സനസ്സ കഥാ സസമ്ഭാരകഥാ. തസ്മാതി യസ്മാ കേവലേന ചക്ഖുനാ, കേവലേന വാ വിഞ്ഞാണേന രൂപദസ്സനം നത്ഥി, തസ്മാ.

ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്തം വാതി ഏത്ഥ ഇത്ഥിസന്താനനിസ്സിതരൂപമുഖേന ഗയ്ഹമാനം സണ്ഠാനം ഥനമംസാവിസദതാ നിമ്മസ്സുമുഖതാ കേസബന്ധനവത്ഥഗ്ഗഹണം അവിസദട്ഠാനഗമനാദി ച സബ്ബം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി സഞ്ജാനനസ്സ കാരണഭാവതോ ഇത്ഥിനിമിത്തം. വുത്തവിപരിയായതോ പുരിസനിമിത്തം വേദിതബ്ബം. സുഭനിമിത്താദികം വാതി ഏത്ഥ രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതോ ഇട്ഠാകാരോ സുഭനിമിത്തം. ആദി-സദ്ദേന പടിഘനിമിത്താദീനം സങ്ഗഹോ. സോ പന ദോസുപ്പത്തിആദിഹേതുഭൂതോ അനിട്ഠാദിആകാരോ വേദിതബ്ബോ. കാമഞ്ചേത്ഥ പാളിയം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാവ സരൂപതോ ആഗതാ, ഉപേക്ഖാനിമിത്തസ്സാപി പന സങ്ഗഹോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, അസമപേക്ഖനേന ഉപ്പജ്ജനകമോഹസ്സാപി അസംവരഭാവതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘മുട്ഠസച്ചം വാ അഞ്ഞാണം വാ’’തി. ഉപേക്ഖാനിമിത്തന്തി ചേത്ഥ അഞ്ഞാണുപേക്ഖായ വത്ഥുഭൂതം ആരമ്മണം, തഞ്ചസ്സ അസമപേക്ഖനവസേന വേദിതബ്ബം. ഏവം സങ്ഖേപതോ രാഗദോസമോഹാനം കാരണം ‘‘സുഭനിമിത്താദിക’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘കിലേസവത്ഥുഭൂതം നിമിത്ത’’ന്തി. ദിട്ഠമത്തേയേവ സണ്ഠാതീതി ‘‘ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി (ഉദാ. ൧൦) സുത്തേ വുത്തനയേന വണ്ണായതനേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന, വീഥിചിത്തേഹി ച ഗഹിതമത്തേയേവ തിട്ഠതി, ന തതോ പരം കിഞ്ചി സുഭാദിആകാരം പരികപ്പേതി. പാകടഭാവകരണതോതി പരിബ്യത്തഭാവകരണതോ വിഭൂതഭാവകരണതോ. വിസഭാഗവത്ഥുനോ ഹി ഹത്ഥാദിഅവയവേസു സുഭാദിതോ പരികപ്പേന്തസ്സ അപരാപരം തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനാ കിലേസാ പരിബ്യത്താ ഹോന്തീതി തേ തേസം അനുബ്യഞ്ജനാ നാമ. തേ പന യസ്മാ തഥാ തഥാ സന്നിവിട്ഠാനം ഭൂതുപാദായരൂപാനം സന്നിവേസാകാരോ. ന ഹി തം മുഞ്ചിത്വാ പരമത്ഥതോ ഹത്ഥാദി നാമ കോചി അത്ഥി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഹത്ഥപാദ…പേ… ആകാരം ന ഗണ്ഹാതീ’’തി. കിം പന ഗണ്ഹാതീതി ആഹ ‘‘യം തത്ഥ ഭൂതം, തദേവ ഗണ്ഹാതീ’’തി. യം തസ്മിം സരീരേ വിജ്ജമാനം കേസലോമാദി ഭൂതുപാദായമത്തം വാ, തദേവ യാഥാവതോ ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ അസുഭാകാരഗഹണസ്സ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചേതിയപബ്ബതവാസീ’’തിആദിനാ മഹാതിസ്സത്ഥേരവത്ഥും ആഹരി.

തത്ഥ സുമണ്ഡിതപസാധിതാതി സുട്ഠു മണ്ഡിതാ പസാധിതാ ച. ആഭരണാദീഹി ആഹാരിമേഹി മണ്ഡനം. സരീരസ്സ ഉച്ഛാദനാദിവസേന പടിസങ്ഖരണം പസാധനന്തി വദന്തി, ആഭരണേഹി, പന വത്ഥാലങ്കാരാദീഹി ച അലങ്കരണം പസാധനം. ഊനട്ഠാനപൂരണം മണ്ഡനം. വിപല്ലത്ഥചിത്താതി രാഗവസേന വിപരീതചിത്താ. ഓലോകേന്തോതി ഥേരോ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേനേവ ഗച്ഛന്തോ സദ്ദകണ്ടകത്താ പുബ്ബഭാഗമനസികാരസ്സ ഹസിതസദ്ദാനുസാരേന ‘‘കിമേത’’ന്തി ഓലോകേന്തോ. അസുഭസഞ്ഞന്തി അട്ഠികസഞ്ഞം. അട്ഠികകമ്മട്ഠാനം ഹി ഥേരോ തദാ പരിഹരതി. അരഹത്തം പാപുണീതി ഥേരോ കിര തസ്സാ ഹസന്തിയാ ദന്തട്ഠിദസ്സനേനേവ പുബ്ബഭാഗഭാവനായ സുഭാവിതത്താ പടിഭാഗനിമിത്തം, സാതിസയഞ്ച ഉപചാരജ്ഝാനം ലഭിത്വാ യഥാഠിതോവ തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം അധിഗന്ത്വാ തം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപരമ്പരായ ആസവക്ഖയം പാപുണി. പുബ്ബസഞ്ഞം അനുസ്സരീതി പുബ്ബകം യഥാരദ്ധം കാലേന കാലം അനുയുഞ്ജിയമാനം അട്ഠികകമ്മട്ഠാനം അനുസ്സരി സമന്നാഹരി. അനുമഗ്ഗന്തി അനുപഥം തസ്സാ പദാനുപദം. ഥേരസ്സ കിര ഭാവനായ പഗുണഭാവതോ ദന്തട്ഠിദസ്സനേനേവ തസ്സാ സകലസരീരം അട്ഠികസങ്ഘാതഭാവേന ഉപട്ഠാസി. ന തം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ സഞ്ജാനി. തേനാഹ ‘‘നാഭിജാനാമി…പേ… മഹാപഥേ’’തി.

‘‘യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതൂ’’തി വത്വാ പുന ‘‘തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സതികവാടേന പിദഹനത്ഥായാ’’തി വുത്തം, ന അസംവരസ്സാതി. യദിദം യം ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതു അഭിജ്ഝാദിഅന്വാസ്സവനം ദസ്സിതം, തം അസംവുതചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സേവ ഹേതു പവത്തം ദസ്സിതന്തി കത്വാ വുത്തം. ചക്ഖുദ്വാരികസ്സ ഹി അഭിജ്ഝാദിഅന്വാസ്സവനസ്സ തംദ്വാരികവിഞ്ഞാണസ്സ വിയ ചക്ഖുന്ദ്രിയം പധാനകാരണം. ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ അസംവുതത്തേ സതി തേ അന്വാസ്സവന്തീതി അസംവരിയമാനചക്ഖുന്ദ്രിയഹേതുകോ സോ അസംവരോ തഥാ വുത്തോതി. യത്വാധികരണന്തി ഹി യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ കാരണാതി അത്ഥോ. കീദിസസ്സ ച കാരണാതി? അസംവുതസ്സ, കിഞ്ച അസംവുതം? യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതു അഭിജ്ഝാദയോ അന്വാസ്സവന്തി, തസ്സ സംവരായാതി അയമേത്ഥ യോജനാ.

ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാതിആദി പുന അവചനത്ഥം ഇധേവ സബ്ബം വുത്തന്തി ഛസു ദ്വാരേസു യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബം. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരേ കായവചീദുച്ചരിതസങ്ഖാതം ദുസ്സീല്യം അത്ഥി, തസ്മാ ദുസ്സീല്യാസംവരോ മനോദ്വാരവസേന, സേസാസംവരോ ഛദ്വാരവസേന യോജേതബ്ബോ. മുട്ഠസച്ചാദീനം ഹി സതിപടിപക്ഖാകുസലധമ്മാദിഭാവതോ സിയാ പഞ്ചദ്വാരേ ഉപ്പത്തി, ന ത്വേവ കായികവാചസികവീതിക്കമഭൂതസ്സ ദുസ്സീല്യസ്സ തത്ഥ ഉപ്പത്തി, പഞ്ചദ്വാരികജവനാനം അവിഞ്ഞത്തിജനകത്താ. ദുസ്സീല്യാദയോ ചേത്ഥ പഞ്ച അസംവരാ സീലസംവരാദീനം പഞ്ചന്നം സംവരാനം പടിപക്ഖഭാവേന വുത്താ. തസ്മിം സതീതി തസ്മിം അസംവരേ സതി.

യഥാ കിന്തി യേന പകാരേന ജവനേ ഉപ്പജ്ജമാനോ അസംവരോ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ അസംവരോ’’തി വുച്ചതി, തം നിദസ്സനം കിന്തി അത്ഥോ. യഥാതിആദിനാ നഗരദ്വാരേ അസംവരേ സതി തംസമ്ബന്ധാനം ഘരാദീനം അസംവുതതാ വിയ ജവനേ അസംവരേ സതി തംസമ്ബന്ധാനം ദ്വാരാദീനം അസംവുതതാതി ഏവം അഞ്ഞാസംവരേ അഞ്ഞാസംവുതതാ സാമഞ്ഞമേവ നിദസ്സേതി, ന പുബ്ബാപരസാമഞ്ഞം, അന്തോബഹിസാമഞ്ഞം വാ. സതി വാ ദ്വാരഭവങ്ഗാദികേ പുന ഉപ്പജ്ജമാനം ജവനം ബാഹിരം വിയ കത്വാ നഗരദ്വാരസമാനം വുത്തം, ഇതരഞ്ച അന്തോനഗരേ ഘരാദിസമാനം. പച്ചയഭാവേന ഹി പുരിമനിപ്ഫന്നം ജവനകാലേ അസന്തമ്പി ഭവങ്ഗാദി ചക്ഖാദി വിയ ഫലനിപ്ഫത്തിയാ സന്തംയേവ നാമ ഹോതി. ന ഹി ധരമാനംയേവ ‘‘സന്ത’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘ബാഹിരം വിയ കത്വാ’’തി ച പരമത്ഥതോ ജവനസ്സ ബാഹിരഭാവേ, ഇതരസ്സ ച അബ്ഭന്തരഭാവേ അസതിപി ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലിട്ഠ’’ന്തിആദി (അ. നി. ൧.൪൯) വചനതോ ആഗന്തുകഭൂതസ്സ കദാചി കദാചി ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ജവനസ്സ ബാഹിരഭാവോ, തബ്ബിധുരസഭാവസ്സ ഇതരസ്സ അബ്ഭന്തരഭാവോ ഏകേന പരിയായേന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. ജവനേ വാ അസംവരേ ഉപ്പന്നേ തതോ പരം ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം അസംവരഹേതുഭാവാപത്തിതോ. അസംവരസ്സ ഹി ഉപ്പത്തിയാ ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം തസ്സ ഹേതുഭാവോ പഞ്ഞായതീതി. നഗരദ്വാരസദിസേന ജവനേന പവിസിത്വാ ദുസ്സീല്യാദിചോരാനം ദ്വാരഭവങ്ഗാദീസു മുസനം കുസലഭണ്ഡവിനാസനം കഥിതം. യസ്മിം ഹി ദ്വാരേ അസംവരോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തത്ഥ ദ്വാരാദീനം സംവരൂപനിസ്സയഭാവം ഉപച്ഛിന്ദന്തോയേവ പവത്തതീതി. ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം ജവനേന സഹ സമ്ബന്ധോ ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ചക്ഖുദ്വാരേ രൂപാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ നിയമിതാദിവസേന കുസലാകുസലജവനേ സത്തക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണേ തദനുരൂപമേവ മനോദ്വാരികജവനേ തസ്മിംയേവാരമ്മണേ സത്തക്ഖത്തുംയേവ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണേ പുന തസ്മിംയേവ ദ്വാരേ തദേവാരമ്മണം നിസ്സായ ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തിആദിനാ വവത്ഥപേന്തം പസാദരജ്ജനാദിവസേന സത്തക്ഖത്തും ജവനം ജവതി. ഏവം പവത്തമാനം ജവനം സന്ധായ ‘‘ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം.

തസ്മിം പന ജവനേ. സീലാദീസൂതി സീലസംവരസതിസംവരഞാണസംവരഖന്തിസംവരവീരിയസംവരേസു ഉപ്പന്നേസു. യഥാ ഹി പഗേവ സതിആരക്ഖം അനുപട്ഠപേന്തസ്സ ദുസ്സീല്യാദീനം ഉപ്പത്തി, ഏവം പഗേവ സതിആരക്ഖം ഉപട്ഠപേന്തസ്സ സീലാദീനം ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. സദ്ദാദീസുപി യഥാരഹം നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനി. സോതവിഞ്ഞാണേന ഹി സദ്ദം സുത്വാ ‘‘ഇത്ഥിസദ്ദോ’’തി വാ ‘‘പുരിസസദ്ദോ’’തി വാ ഇട്ഠാനിട്ഠാദികം വാ കിലേസവത്ഥുഭൂതം നിമിത്തം ന ഗണ്ഹാതി, സുതമത്തേ ഏവ സണ്ഠാതി. യോ ച ഗീതസദ്ദാദികസ്സ കിലേസാനം അനു അനു ബ്യഞ്ജനതോ ‘‘അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി ലദ്ധവോഹാരോ മന്ദതാരാദിവസേന വവത്ഥിതോ ഛജ്ജാദിഭേദഭിന്നോ ആകാരോ, തമ്പി ന ഗണ്ഹാതീതി. ഏവം ഗന്ധാദീസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം. മനോദ്വാരേ പന സാവജ്ജനഭവങ്ഗം മനോദ്വാരം തസ്മിം ദ്വാരേ ധമ്മാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ തം ജവനമനസാവ വിഞ്ഞായ വിജാനിത്വാതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. കിലേസോ അനുബന്ധോ ഏതസ്സാതി കിലേസാനുബന്ധോ, സോ ഏവ നിമിത്താദിഗാഹോ, തതോ പരിവജ്ജനലക്ഖണം കിലേസാനുബന്ധനിമിത്താദിഗ്ഗാഹപരിവജ്ജനലക്ഖണം. ആദി-സദ്ദേന അനുബ്യഞ്ജനം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലവണ്ണനാ

൧൬. വുത്തേതി ഇധേവ ഉദ്ദേസവസേന പുബ്ബേ വുത്തേ. തഥാ ഹി ‘‘ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനം ഛന്നം സിക്ഖാപദാന’’ന്തി പദുദ്ധാരം കത്വാ താനി പാളിവസേനേവ ദസ്സേതും ‘‘യാനി താനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യാനി താനി ഏവം പഞ്ഞത്താനി ഛ സിക്ഖാപദാനീതി സമ്ബന്ധോ. ആജീവഹേതൂതി ജീവികനിമിത്തം, ‘‘ഏവാഹം പച്ചയേഹി അകിലമന്തോ ജീവിസ്സാമീ’’തി അധിപ്പായേന. ആജീവകാരണാതി തസ്സേവ വേവചനം. പാപിച്ഛോതി പാപികായ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ സമന്നാഗതോ. ഇച്ഛാപകതോതി ഇച്ഛായ അപകതോ ഉപദ്ദുതോ, അഭിഭൂതോ വാ. അസന്തന്തി അവിജ്ജമാനം. അഭൂതന്തി അനുപ്പന്നം. അനുപ്പന്നത്താ ഹി തസ്സ തം അസന്തന്തി പുരിമസ്സ പച്ഛിമം കാരണവചനം. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മന്തി ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഉക്കട്ഠപുരിസാനം ധമ്മം, മനുസ്സധമ്മതോ വാ ഉത്തരി ഉക്കട്ഠം. ഉല്ലപതീതി ഉഗ്ഗതായുകോ ലപതി. സീലം ഹി ഭിക്ഖുനോ ആയു, തം തസ്സ തഥാലപനസമകാലമേവ വിഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി പാരാജികസങ്ഖാതാ ആപത്തി അസ്സ, പാരാജികസഞ്ഞിതസ്സ വാ വീതിക്കമസ്സ ആപജ്ജനം ഉല്ലപനന്തി അത്ഥോ. സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതീതി സഞ്ചരണഭാവം ആപജ്ജതി, ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസമതിം, പുരിസസ്സ വാ ഇത്ഥിമതിം ആരോചേതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇമേസം ഛന്നം സിക്ഖാപദാനം വീതിക്കമസ്സ വസേനാ’’തി സമ്ബന്ധോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോ ഏവ.

കുഹനാതിആദീസൂതി ഹേട്ഠാ ഉദ്ദിട്ഠപാളിയാവ പദുദ്ധാരോ. അയം പാളീതി അയം വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൮൬൧) ആഗതാ നിദ്ദേസപാളി.

൧൭. ചീവരാദിപച്ചയാ ലബ്ഭന്തീതി ലാഭാ. തേ ഏവ സക്കച്ചം ആദരവസേന ദിയ്യമാനാ സക്കാരാ. പത്ഥടയസതാ കിത്തിസദ്ദോ. തം ലാഭഞ്ച സക്കാരഞ്ച കിത്തിസദ്ദഞ്ച. സന്നിസ്സിതസ്സാതി ഏത്ഥ തണ്ഹാനിസ്സയോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘പത്ഥയന്തസ്സാ’’തി. അസന്തഗുണദീപനകാമസ്സാതി അസന്തേ അത്തനി അവിജ്ജമാനേ സദ്ധാദിഗുണേ സമ്ഭാവേതുകാമസ്സ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാലക്ഖണാ, പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാലക്ഖണാ ഹി പാപിച്ഛതാ. ഇച്ഛായ അപകതസ്സാതി പാപികായ ഇച്ഛായ സമ്മാആജീവതോ അപേതോ കതോതി അപകതോ. തഥാഭൂതോ ച ആജീവൂപദ്ദവേന ഉപദ്ദുതോതി കത്വാ ആഹ ‘‘ഉപദ്ദുതസ്സാതി അത്ഥോ’’തി.

കുഹനമേവ പച്ചയുപ്പാദനസ്സ വത്ഥൂതി കുഹനവത്ഥു. തിവിധമ്പേതം തത്ഥ ആഗതം തസ്സ നിസ്സയഭൂതായ ഇമായ പാളിയാ ദസ്സേതുന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തദത്ഥികസ്സേവാതി തേഹി ചീവരാദീഹി അത്ഥികസ്സേവ. പടിക്ഖിപനേനാതി ചീവരാദീനം പടിക്ഖിപനഹേതു. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. പടിഗ്ഗഹണേന ചാതി ച-സദ്ദേന പുബ്ബേ വുത്തം പടിക്ഖിപനം സമുച്ചിനോതി.

ഭിയ്യോകമ്യതന്തി ബഹുകാമതം. യന്തി കിരിയാപരാമസനം, തസ്മാ ‘‘ധാരേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ യദേതം സങ്ഘാടിം കത്വാ ധാരണം, ഏതം സമണസ്സ സാരുപ്പന്തി യോജനാ. പാപണികാനീതി ആപണതോ ഛഡ്ഡിതാനി. നന്തകാനീതി അന്തരഹിതാനി ചോളഖണ്ഡാനി. ഉച്ചിനിത്വാതി ഉഞ്ഛനേന ചിനിത്വാ സങ്ഗഹേത്വാ. ഉഞ്ഛാചരിയായാതി ഉഞ്ഛാചരിയായ ലദ്ധേന. ഗിലാനസ്സ പച്ചയഭൂതാ ഭേസജ്ജസങ്ഖാതാ ജീവിതപരിക്ഖാരാ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. പൂതിമുത്തന്തി പുരാണസ്സ, അപുരാണസ്സ ച സബ്ബസ്സ ഗോമുത്തസ്സേതം നാമം. പൂതിമുത്തേനാതി പൂതിഭാവേന മുത്തേന പരേഹി ഛഡ്ഡിതേന, പൂതിഭൂതേന വാ ഗോമുത്തേന. ധുതവാദോതി പരേസമ്പി ധുതഗുണവാദീ. സമ്മുഖീഭാവാതി സമ്മുഖതോ വിജ്ജമാനത്താ, ലബ്ഭമാനതായാതി അത്ഥോ.

അത്താനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമസ്സ സാമന്തേ കത്വാ ജപ്പനം സാമന്തജപ്പനം. മഹേസക്ഖോതി മഹാനുഭാവോ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘മിത്തോ’’തി സാമഞ്ഞതോ വത്വാ പുന തം വിസേസേതി ‘‘സന്ദിട്ഠോ സമ്ഭത്തോ’’തി. ദിട്ഠമത്തോ ഹി മിത്തോ സന്ദിട്ഠോ. ദള്ഹഭത്തികോ സമ്ഭത്തോ. സഹായോതി സഹ ആയനകോ, സഖാതി അത്ഥോ. സത്തപദിനോ ഹി ‘‘സഖാ’’തി വുച്ചന്തി. വിഹാരോ പാകാരപരിച്ഛിന്നോ സകലോ ആവാസോ. അഡ്ഢയോഗോ ദീഘപാസാദോ, ഗരുളസണ്ഠാനപാസാദോതിപി വദന്തി. പാസാദോ ചതുരസ്സപാസാദോ. ഹമ്മിയം മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോ. കൂടാഗാരം ദ്വീഹി കണ്ണികാഹി കത്തബ്ബപാസാദോ. അട്ടോ പടിരാജൂനമ്പി പടിബാഹനയോഗ്യോ ചതുപഞ്ചഭൂമകോ പടിസ്സയവിസേസോ. മാളോ ഏകകൂടസങ്ഗഹിതോ അനേകകോണവന്തോ പടിസ്സയവിസേസോ. ഉദ്ദണ്ഡോ അഗബ്ഭികാ ഏകദ്വാരാ ദീഘസാലാതി വദന്തി. അപരേ പന ഭണന്തി – വിഹാരോ നാമ ദീഘമുഖപാസാദോ. അഡ്ഢയോഗോ ഏകപസ്സേന ഛദനകസേനാസനം. തസ്സ കിര ഏകപസ്സേ ഭിത്തി ഉച്ചതരാ ഹോതി, ഇതരപസ്സേ നീചാ, തേന തം ഏകപസ്സഛദനകം ഹോതി. പാസാദോ ആയതചതുരസ്സപാസാദോ. ഹമ്മിയം മുണ്ഡച്ഛദനം ചന്ദികങ്ഗണയുത്തം. ഗുഹാ കേവലാ പബ്ബതഗുഹാ. ലേണം ദ്വാരബദ്ധം. കൂടാഗാരം യോ കോചി കണ്ണികാബദ്ധപാസാദോ. അട്ടോ ബഹലഭിത്തിഗേഹം. യസ്സ ഗോപാനസിയോ അഗ്ഗഹേത്വാ ഇട്ഠകാഹി ഏവ ഛദനം ഹോതി. അട്ടാലകാകാരേന കരീയതീതിപി വദന്തി. മാളോ വട്ടാകാരേന കതസേനാസനം. ഉദ്ദണ്ഡോ ഏകോ പടിസ്സയവിസേസോ. യോ ‘‘ഭണ്ഡസാലാ, ഉദോസിത’’ന്തിപി വുച്ചതി. ഉപട്ഠാനസാലാ സന്നിപതനട്ഠാനം.

കുച്ഛിതരജഭൂതായ പാപിച്ഛതായ നിരത്ഥകം കായവചീവിപ്ഫന്ദനിഗ്ഗണ്ഹനം കോരജം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി കോരജികോ, കോഹഞ്ഞേന സംയതകായോ, അതിവിയ, അഭിണ്ഹം വാ കോരജികോ കോരജികകോരജികോ. അതിപരിസങ്കിതോതി കേചി. അതിവിയ കുഹോ കുഹകകുഹകോ, സാതിസയവിമ്ഹാപകോതി അത്ഥോ. അതിവിയ ലപോ ലപനകോ ലപകലപകോ. മുഖസമ്ഭാവികോതി കോരജികകോരജികാദിഭാവേന പവത്തവചനേഹി അത്തനോ മുഖമത്തേന അഞ്ഞേഹി സമ്ഭാവികോ. സോ ഏവരൂപോ ഏവരൂപതായ ഏവ അത്താനം പരം വിയ കത്വാ ‘‘അയം സമണോ’’തിആദീനി കഥേതി. ഗമ്ഭീരന്തിആദി തസ്സാ കഥായ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപടിബദ്ധതായ വുത്തം.

സമ്ഭാവനാധിപ്പായകതേനാതി ‘‘കഥം നു ഖോ മം ജനോ ‘അരിയോ’തി വാ ‘വിസേസലാഭീ’തി വാ സമ്ഭാവേയ്യാ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന കതേന. ഗമനം സണ്ഠപേതീതി വിസേസലാഭീനം ഗമനം വിയ അത്തനോ ഗമനം സക്കച്ചം ഠപേതി, സതോ സമ്പജാനോവ ഗച്ഛന്തോ വിയ ഹോതി. പണിധായാതി ‘‘അരഹാതി മം ജാനന്തൂ’’തി ചിത്തം സണ്ഠപേത്വാ, പത്ഥേത്വാ വാ. സമാഹിതോ വിയാതി ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതോ വിയ. ആപാഥകജ്ഝായീതി മനുസ്സാനം ആപാഥട്ഠാനേ സമാധിസമാപന്നോ വിയ നിസീദന്തോ ആപാഥകേ ജനസ്സ പാകടട്ഠാനേ ഝായീ. ഇരിയാപഥസങ്ഖാതന്തി ഇരിയാപഥസണ്ഠപനസങ്ഖാതം.

പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതേനാതി അയോനിസോ ഉപ്പാദിതാനം പച്ചയാനം പടിസേവനന്തി ഏവം കഥിതേന, തേന വാ പച്ചയപടിസേവനേന സങ്ഖാതബ്ബേന കഥിതബ്ബേന. അഞ്ഞം വിയ കത്വാ അത്തനോ സമീപേ ഭണനം സാമന്തജപ്പിതം. ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ ‘‘അട്ഠപനാ’’തി വുത്തം. കുഹനം കുഹോ, തസ്സ അയനാ പവത്തി കുഹായനാ, കുഹസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ അയനാ ഗതി കിരിയാ കുഹായനാ. കുഹേതി, കുഹേന വാ ഇതോതി കുഹിതോ, കുഹകോ.