നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.
വിസുദ്ധിമഗ്ഗ നിദാനകഥാ
വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ നാമായം ഗന്ഥോ പിടകത്തയസാരഭൂതോ സകലലോകേ പടിപത്തിദീപകഗന്ഥാനം അഗ്ഗോ ഹോതി സേട്ഠോ പമുഖോ പാമോക്ഖോ ഉത്തമോ പവരോ ചാതി വിഞ്ഞൂഹി പസത്ഥോ. തത്ഥ ഹി സങ്ഗീതിത്തയാരൂള്ഹസ്സ തേപിടകബുദ്ധവചനസ്സ അത്ഥം സംഖിപിത്വാ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപുണ്ണം പകാസിതം സുവിസദഞ്ച. ഏവം പസത്ഥസ്സേതസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ നിദാനകഥായപി ഭവിതബ്ബമേവ. തസ്മാദാനി തമ്പകാസനത്ഥമിദം പഞ്ഹകമ്മം വുച്ചതി –
‘‘സോ പനേസ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ കേന കതോ, കദാ കതോ, കത്ഥ കതോ, കസ്മാ കതോ, കിമത്ഥം കതോ, കിം നിസ്സായ കതോ, കേന പകാരേന കതോ, കിസ്സ സകലലോകേ പത്ഥടോ’’തി.
തത്ഥ കേന കതോതി ആചരിയബുദ്ധഘോസത്ഥേരവരേന തേപിടകസങ്ഗഹട്ഠകഥാകാരേന കതോ.
കദാ കതോതി അമ്ഹാകം ഭഗവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സകലലോകനാഥസ്സ പരിനിബ്ബുതികാലതോ പച്ഛാ ദസമേ വസ്സസതകേ (൯൭൩ -ബുദ്ധവസ്സേ) കതോ.
കത്ഥ കതോതി സീഹളദീപേ അനുരാധപുരേ മഹാവിഹാരേ കതോ.
കസ്മാ കതോതി വിസുദ്ധികാമാനം സാധുജനാനം തദധിഗമുപായം സമ്മാപടിപത്തിനയം ഞാപേതുകാമതാസങ്ഖാതേന അത്തനോ അജ്ഝാസയേന സഞ്ചോദിതത്താ, സങ്ഘപാലത്ഥേരേന ച അജ്ഝേസിതത്താ കതോ.
ഏത്ഥ പന ഠത്വാ ആചരിയബുദ്ധഘോസത്ഥേരസ്സ ഉപ്പത്തി കഥേതബ്ബാ, സാ ച മഹാവംസേ (ചൂളവംസോതിപി വോഹരിതേ ദുതിയഭാഗേ) സത്തതിംസമപരിച്ഛേദേ പന്നരസാധികദ്വിസതഗാഥാതോ (൩൭, ൨൧൫) പട്ഠായ ബാത്തിംസായ ഗാഥാഹി പകാസിതായേവ. കഥം? –
മഹാവംസ-ബുദ്ധഘോസകഥാ
൨൧൫. ബോധിമണ്ഡസമീപമ്ഹി, ജാതോ ബ്രാഹ്മണമാണവോ;
വിജ്ജാ-സിപ്പ-കലാ-വേദീ, തീസു വേദേസു പാരഗൂ.
൨൧൬. സമ്മാ വിഞ്ഞാതസമയോ, സബ്ബവാദവിസാരദോ;
വാദത്ഥീ ജമ്ബുദീപമ്ഹി, ആഹിണ്ഡന്തോ പവാദികോ.
൨൧൭. വിഹാരമേക’മാഗമ്മ, രത്തിം പാതഞ്ജലീമതം;
പരിവത്തേതി സമ്പുണ്ണ-പദം സുപരിമണ്ഡലം.
൨൧൮. തത്ഥേകോ രേവതോ നാമ, മഹാഥേരോ വിജാനിയ;
‘‘മഹാപഞ്ഞോ അയം സത്തോ, ദമേതും വട്ടതീ’’തി, സോ.
൨൧൯. ‘‘കോ നു ഗദ്രഭരാവേന, വിരവന്തോ’’തി അബ്രവി;
‘‘ഗദ്രഭാനം രവേ അത്ഥം, കിം ജാനാസീ’’തി ആഹ തം.
൨൨൦. ‘‘അഹം ജാനേ’’തി വുത്തോ സോ, ഓതാരേസി സകം മതം;
പുട്ഠം പുട്ഠം വിയാകാസി, വിരദ്ധമ്പി ച ദസ്സയി.
൨൨൧. ‘‘തേന ഹി ത്വം സകം വാദ-മോതാരേഹീ’’തി ചോദിതോ;
പാളി’മാഹാ’ഭിധമ്മസ്സ, അത്ഥ’മസ്സ ന സോ’ധിഗാ.
൨൨൨. ആഹ‘‘കസ്സേ’സ മന്തോ’’തി,‘‘ബുദ്ധമന്തോ’’തി സോ’ബ്രവി;
‘‘ദേഹി മേതം’’തി വുത്തേ ഹി, ‘‘ഗണ്ഹ പബ്ബജ്ജ തം’’ഇതി.
൨൨൩. മന്തത്ഥീ പബ്ബജിത്വാ സോ, ഉഗ്ഗണ്ഹി പിടകത്തയം;
ഏകായനോ അയം മഗ്ഗോ, ഇതി പച്ഛാ ത’മഗ്ഗഹി.
൨൨൪. ബുദ്ധസ്സ വിയ ഗമ്ഭീര-ഘോസത്താ നം വിയാകരും;
ബുദ്ധഘോസോതി ഘോസോ ഹി, ബുദ്ധോ വിയ മഹീതലേ.
൨൨൫. തത്ഥ ഞാണോദയം [ഞാണോദയം നാമപകരണം ഇദാനി കുഹിഞ്ചിപി ന ദിസ്സതി;] നാമ, കത്വാ പകരണം തദാ;
ധമ്മസങ്ഗണിയാകാസി, കച്ഛം സോ അട്ഠസാലിനിം [ഇദാനി ദിസ്സമാനാ പന അട്ഠസാലിനീ സീഹളദീപികായേവ; ന ജമ്ബുദീപികാ; പരതോ (൫൪-൫൫ പിട്ഠേസു) ഏസ ആവിഭവിസ്സതി].
൨൨൬. പരിത്തട്ഠകഥഞ്ചേവ [പരിത്തട്ഠകഥന്തി പിടകത്തയസ്സ സങ്ഖേപതോ അത്ഥവണ്ണനാഭൂതാ ഖുദ്ദകട്ഠകഥാതി അധിപ്പേതാ ഭവേസു], കാതും ആരഭി ബുദ്ധിമാ;
തം ദിസ്വാ രേവതോ ഥേരോ, ഇദം വചനമബ്രവി.
൨൨൭. ‘‘പാളിമത്തം ഇധാനീതം, നത്ഥി അട്ഠകഥാ ഇധ [ഏത്ഥ സഗീഭിത്തയാരൂള്ഹാ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ സന്തികാ ഉഗ്ഗഹിതാ സിസ്സാനുസിസ്സപരമ്പരാതതാ മൂലട്ഠകഥാ കസ്മാ ജമ്ബുദീപേ സബ്ബസോ അന്തരഹിതാതി വിമംസിതബ്ബം];
തഥാചരിയവാദാ ച, ഭിന്നരൂപാ ന വിജ്ജരേ.
൨൨൮. സീഹളട്ഠകഥാ സുദ്ധാ, മഹിന്ദേന മതീമതാ;
സങ്ഗീതിത്തയമാരൂള്ഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതം.
൨൨൯. സാരിപുത്താദിഗീതഞ്ച, കഥാമഗ്ഗം സമേക്ഖിയ;
കതാ സീഹളഭാസായ, സീഹളേസു പവത്തതി.
൨൩൦. തം തത്ഥ ഗന്ത്വാ സുത്വാ ത്വം, മാഗധാനം നിരുത്തിയാ;
പരിവത്തേഹി, സാ ഹോതി, സബ്ബലോകഹിതാവഹാ’’.
൨൩൧. ഏവം വുത്തേ പസന്നോ സോ, നിക്ഖമിത്വാ തതോ ഇമം;
ദീപം ആഗാ ഇമസ്സേവ [ഇദസ്സേവാതി ഇമസ്സേവ മഹാനാമരഞ്ഞോ കാലേ ൯൫൩-൯൭൫ ബുദ്ധവസ്സേ; അയഞ്ച വസ്സപരിച്ഛേദോ സീഹളരാജവംസം നിസ്സായ ദസ്സിതോ; യുരോപിയവിചക്ഖണാനം പന മതേന ൯൪൧-൯൬൪ ബുദ്ധവസ്സേ ഇതി വേദിതബ്ബോ; ഏവമുപരിപി;], രഞ്ഞോ കാലേ മഹാമതി.
൨൩൨. മഹാവിഹാരം സമ്പത്തോ, വിഹാരം സബ്ബസാധുനം;
മഹാപധാനഘരം ഗന്ത്വാ, സങ്ഘപാലസ്സ സന്തികാ.
൨൩൩. സീഹളട്ഠകഥം സുത്വാ, ഥേരവാദഞ്ച സബ്ബസോ;
‘‘ധമ്മസ്സാമിസ്സ ഏസോവ, അധിപ്പായോ’’തി നിച്ഛിയ.
൨൩൪. തത്ഥ സങ്ഘം സമാനേത്വാ, ‘‘കാതും അട്ഠകഥം മമ;
പോത്ഥകേ ദേഥ സബ്ബേ’’തി, ആഹ, വീമംസിതും സ തം.
൨൩൫. സങ്ഘോ ഗാഥാദ്വയം തസ്സാ’ദാസി ‘‘സാമത്ഥിയം തവ;
ഏത്ഥ ദസ്സേഹി, തം ദിസ്വാ, സബ്ബേ ദേമാതി പോത്ഥകേ’’ [൨൩൪-൫ ഗാഥാസു അയമത്ഥയോജനാ– ‘‘തത്ഥ മഹാവിഹാരേ സംഘം മഹാനേത്വാ സംഘ സന്നിപാതം കാരേത്വാ ആചരിയപുബ്ബദ്ധഘോസോ ഏവമാഹ ‘അട്ഠകഥം കാതും സബ്ബേ പാളി-അട്ഠകഥാ-പോത്ഥകേ മമ ദേഥാ’തി; സോ സംഘോ തം വീമംസിതും സംയുത്തനികായതോ ‘അന്തോജടാ’തിആദികം ച ‘സീലേ പതിട്ഠായാ’തിആദികം ചാതി ഗാഥാദ്വയം തസ്സ അദാസി ‘ഏത്ഥ തവ സാമത്ഥിയം ഞാണപ്പഭാവം ദസ്സേതി; തം ദിസ്വാ സബ്ബേ പോത്ഥകേ ദേമാ’തിവത്വാ’’തി; ഇമിനാ പന അയമത്ഥാ ദസ്സിതോ ഹോതി ‘‘ആചരിയ ബുദ്ധഘോസോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗം കരോന്തോ തദേവ ഗാഥാദ്വയം ഓലോകേത്വാ, കിഞ്ചിപി അഞ്ഞം പോത്ഥകം അനോലോകേത്വാ അകാസീ’’തി; തസ്സ പനത്ഥസ്സ യുത്തായുത്തവിചാരണാ പരതോ (൩൯-൪൯-പിട്ഠേസു) ആഗമിസ്സതി].
൨൩൬. പിടകത്തയ’മേത്ഥേവ, സദ്ധിം അട്ഠകഥായ സോ;
വിസുദ്ധിമഗ്ഗം നാമാ’കാ, സങ്ഗഹേത്വാ സമാസതോ.
൨൩൭. തതോ സങ്ഘം സമൂഹേത്വാ, സമ്ബുദ്ധമതകോവിദം;
മഹാബോധിസമീപമ്ഹി, സോ തം വാചേതു മാരഭി.
൨൩൮. ദേവതാ തസ്സ നേപുഞ്ഞം, പകാസേതും മഹാജനേ;
ഛാദേസും പോത്ഥകം സോപി, ദ്വത്തിക്ഖത്തുമ്പി തം അകാ [൨൩൮ ഗാഥായ അയമത്ഥോ– ‘‘ദേവതാ തസ്സ ബുദ്ധഘോസസ്സ നേപുഞ്ഞം നിപുണഞ്ഞാപ്പസാവം മഹാജനസ്സ പകാസേതും തേന ലിഖിതം വിസുദ്ധിമഗ്ഗപോത്ഥകം ഛാദേസും പടിച്ഛാദേത്വാ അപസ്സിയഭാവം പാപേത്വാ ഠപേസും; സോപി ബുദ്ധഘോസോ ദുതിയമ്പി തം ലിഖി, തമ്പി ദേവതാ ഛദേസും; തതിയമ്പി ലിഖീ’’തി; തേന വുത്തം ‘‘ദ്വത്തിക്ഖത്തുമ്പി തം അകാ’’തി; ഇദമേവ മഹാവംസവചനം നിസ്സായ വിത്താരേത്വാ കഥിതായ ബുദ്ധഘോസുപ്പത്തിയാ നാമ കഥാല ഏകരത്തേനേവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ തിക്ഖത്തുമ്പി ലിഖിത്വാ നിട്ഠാപിതഭാവോ പകാസിതോ; ഈദിസീ പന കഥാ ബഹൂനം വിമ്ഹയജനനീപി പരിക്ഖകാനം സംസയജനനീ ഹോതി; തസ്മാ ഇമിസ്സാപി വിചാരണാ പരതോ (൪൭-൮-പിട്ഠേസു) ദസ്സിയിസ്സതി].
൨൩൯. വാചേതും തതിയേ വാരേ, പോത്ഥകേ സമുദാഹടേ;
പോത്ഥകദ്വയ’മഞ്ഞമ്പി, സണ്ഠപേസും തഹിം മരൂ.
൨൪൦. വാചയിംസു തദാ ഭിക്ഖൂ, പോത്ഥകത്തയ’മേകതോ;
ഗന്ഥതോ അത്ഥതോ വാപി, പുബ്ബാപരവസേന വാ.
൨൪൧. ഥേരവാദേഹി പാളീഹി, പദേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി വാ;
അഞ്ഞഥത്തമഹൂ നേവ, പോത്ഥകേസുപി തീസുപി.
൨൪൨. അഥ ഉഗ്ഘോസയീ സങ്ഘോ, തുട്ഠഹട്ഠോ വിസേസതോ;
നിസ്സംസയം’സ മേത്തേയ്യോ, ഇതി വത്വാ പുനപ്പുനം.
൨൪൩. സദ്ധിം അട്ഠകഥായാ’ദാ, പോത്ഥകേ പിടകത്തയേ;
ഗന്ഥാകരേ വസന്തോ സോ, വിഹാരേ ദൂരസങ്കരേ.
൨൪൪. പരിവത്തേസി സബ്ബാപി, സീഹളട്ഠകഥാ തദാ;
സബ്ബേസം മൂലഭാസായ, മാഗധായ നിരുത്തിയാ.
൨൪൫. സത്താനം സബ്ബഭാസാനം, സാ അഹോസി ഹിതാവഹാ;
ഥേരിയാചരിയാ സബ്ബേ, പാളിം വിയ ത’മഗ്ഗഹും.
൨൪൬. അഥ കത്തബ്ബകിച്ചേസു, ഗതേസു പരിനിട്ഠിതിം;
വന്ദിതും സോ മഹാബോധിം, ജമ്ബുദീപം ഉപാഗമീ’’തി [സോ മഹാബോധി വന്ദിതും ജമ്ബുദീപം ഉപാഗമീതി ഇദം വചനം പുരിമവചനേഹി അസംസട്ഠം വിയ ഹോതി; പുബ്ബേ ഹി ‘‘ആചരിയബുദ്ധഘോസോ ബോധിമണ്ഡസമീപേ ജാതോ’’തി ച, ‘‘സീഹളദീപം ഗന്ത്വാ സീഹളട്ഠകഥായോ മാഗധഭാസായ പരിവത്തേഹീതി തസ്സാചരിയേന രേവതത്ഥേരേന വുത്തോ’’തി ച വുത്തം; തസ്മാ ഇധാപി ആചരിയബുദ്ധഘോസസ്സ പവത്തി തദനുരൂപാ ‘‘താ ഭാസാപരിവത്തിതട്ഠകഥായോ ആദായ സാസനുജ്ജോതനത്ഥം ജമ്ബുദീപം ഉപാഗമീ’’തി ഏവമാദിനാ സാസനുജ്ജോതനമൂലികാ ഏവ ഭവിതും അരഹതി, ന പന മഹാബോധിവന്ദനമൂലികാതി].
അയഞ്ച പന മഹാവംസകഥാ ൧൯൫൦ - ഖരിസ്തവസ്സേ ഹാബദമഹാവിജ്ജാലയമുദ്ദണയന്തേ രോമക്ഖരേന മുദ്ദിതസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗപോത്ഥകസ്സ പുരേചാരികകഥായം ‘‘അനേകാനേത്ഥ അത്ഥി വിചാരേതബ്ബാനീ’’തി വത്വാ ധമ്മാനന്ദകോസമ്ബീനാമകേന വിചക്ഖണേന വിചാരിതാ. തമേത്ഥ യുത്തായുത്തവിചിനനായ ദസ്സേത്വാ അനുവിചാരണമ്പിസ്സ കരിസ്സാമ.
ജാതിദേസവിചാരണാ
൧. തത്ഥ ഹി തേന ധമ്മാനന്ദേന ‘‘ബുദ്ധഘോസോ ബോധിമണ്ഡസമീപേ (ബുദ്ധഗയായം) ജാതോതി ന യുത്തമേത’’ന്തി വത്വാ തംസാധനത്ഥായ ചത്താരി ബ്യതിരേകകാരണാനി ദസ്സിതാനി. കഥം?
(ക) ‘‘ബുദ്ധഘോസേന പകാസിതേസു തംകാലികവത്ഥൂസു ഏകമ്പി തം നത്ഥി, യം മഗധേസു ഉപ്പന്ന’’ന്തി പഠമം കാരണം ദസ്സിതം. തദകാരണമേവ. ആചരിയബുദ്ധഘോസത്ഥേരോ ഹി സങ്ഗഹട്ഠകഥായോ കരോന്തോ പോരാണട്ഠകഥായോയേവ സംഖിപിത്വാ, ഭാസാപരിവത്തനമത്തേന ച വിസേസേത്വാ അകാസി, ന പന യം വാ തം വാ അത്തനോ ദിട്ഠസുതം ദസ്സേത്വാ. വുത്തഞ്ഹേതം ആചരിയേന –
‘‘സംവണ്ണനം തഞ്ച സമാരഭന്തോ,
തസ്സാ മഹാഅട്ഠകഥം സരീരം;
കത്വാ മഹാപച്ചരിയം തഥേവ,
കുരുന്ദിനാമാദിസു വിസ്സുതാസു.
വിനിച്ഛയോ അട്ഠകഥാസു വുത്തോ,
യോ യുത്തമത്ഥം അപരിച്ചജന്തോ;
അഥോപി അന്തോഗധഥേരവാദം,
സംവണ്ണനം സമ്മ സമാരഭിസ്സ’’ന്തി [പാരാ. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ] ച.
‘‘തതോ ച ഭാസന്തരമേവ ഹിത്വാ,
വിത്ഥാരമഗ്ഗഞ്ച സമാസയിത്വാ;
വിനിച്ഛയം സബ്ബമസേസയിത്വാ,
തന്തിക്കമം കിഞ്ചി അവോക്കമിത്വാ.
സുത്തന്തികാനം വചനാനമത്ഥം,
സുത്താനുരൂപം പരിദീപയന്തീ;
യസ്മാ അയം ഹേസ്സതി വണ്ണനാപി,
സക്കച്ച തസ്മാ അനുസിക്ഖിതബ്ബാ’’തി [പാരാ. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ] ച.
യഥേവ ച ആചരിയബുദ്ധഘോസേന അത്തനോ അട്ഠകഥാസു തംകാലികാനി മാഗധികാനി വത്ഥൂനി ന പകാസിതാനി, തഥേവ സീഹളികാനിപി ദക്ഖിണഇന്ദിയരട്ഠികാനിപി. ന ഹി തത്ഥ വസഭരാജകാലതോ (൬൦൯-൬൫൩ -ബുദ്ധവസ്സ) പച്ഛാ ഉപ്പന്നവത്ഥൂനി ദിട്ഠാനി ഠപേത്വാ മഹാസേനരാജവത്ഥും [പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൬-൨൩൭], ആചരിയോ ച തതോ തിസതമത്തവസ്സേഹി പച്ഛാതരേ മഹാനാമരഞ്ഞോ കാലേ (൯൫൩-൯൭൫-ബു-വ) സീഹളദീപമുപാഗതോ. തസ്മാ അട്ഠകഥാസു തംകാലികമാഗധികവത്ഥൂനം അപ്പകാസനമത്തേന ന സക്കാ തക്കത്താ ന മാഗധികോതി ഞാതുന്തി.
[ഖ) പുനപി തേന ‘‘സബ്ബേസുപി ബുദ്ധഘോസഗന്ഥേസു ഉത്തരഇന്ദിയദേസായത്തം പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠസ്സ വിയ പകാസനം നത്ഥീ’’തി ദുതിയം കാരണം ദസ്സിതം. തസ്സപി അകാരണഭാവോ പുരിമവചനേനേവ വേദിതബ്ബോ. അപിച സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ നാമ സംയുത്തട്ഠകഥായം, സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ നാമ ദീഘനികായട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തസംവണ്ണനായപി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഹി –
‘‘യഥേവ ഹി കലമ്ബനദീതീരതോ രാജമാതുവിഹാരദ്വാരേന ഥൂപാരാമം ഗന്തബ്ബം ഹോതി, ഏവം ഹിരഞ്ഞവതികായ നാമ നദിയാ പാരിമതീരതോ സാലവനം ഉയ്യാനം. യഥാ അനുരാധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ, ഏവം തം കുസിനാരായ ഹോതി. ഥൂപാരാമതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരം പവിസനമഗ്ഗോ പാചീനമുഖോ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്തതി, ഏവം ഉയ്യാനതോ സാലപന്തി പാചീനമുഖാ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്താ. തസ്മാ തം ഉപവത്തനന്തി വുച്ചതീ’’തി [സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൮൬; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൯൮] –
പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠസ്സ വിയ പകാസനമ്പി ദിസ്സതേവ. തമ്പി പന പോരാണട്ഠകഥാഹി ഭാസാപരിവത്തനമത്തമേവാതി ഗഹേതബ്ബം, താദിസായ അത്ഥസംവണ്ണനായ മഹാമഹിന്ദത്ഥേരകാലതോയേവ പഭുതി വുത്തായ ഏവ ഭവിതബ്ബത്താതി.
[ഗ) പുനപി തേന ‘‘ഉണ്ഹസ്സാതി അഗ്ഗിസന്താപസ്സ, തസ്സ വനദാഹാദീസു സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ’’തി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (൧, ൩൦-പിട്ഠേ) വുത്തസംവണ്ണനം പകാസേത്വാ ‘‘തസ്സാ പനസ്സ അവഹസനീയഭാവോ പാകടോയേവാ’’തി ച ഹീളേത്വാ ‘‘ഇന്ദിയരട്ഠേ പന ഉത്തരദേസേസു ഗിമ്ഹകാലേ വത്ഥച്ഛാദനരഹിതാ മാനുസകായച്ഛവി സൂരിയസന്താപേന ഏകംസതോ ദയ്ഹതി, തം ന ജാനന്തി ദക്ഖിണഇന്ദിയദേസികാ’’തി തതിയം കാരണം ദള്ഹതരഭാവേന ദസ്സിതം. തത്ഥ പന യദി ‘‘സൂരിയസന്താപേന ഏകംസതോ ദയ്ഹതീ’’തി ഏതം ഉജുകതോ സൂരിയരസ്മിസന്താപേനേവ ദഡ്ഢഭാവം സന്ധായ വുച്ചേയ്യ, ഏവം സതി ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനന്തി പദേ ആതപസദ്ദേന സമാനത്ഥത്താ ന യുത്തമേവ. യദി പന സൂരിയസന്താപസഞ്ജാതേന ഉണ്ഹഉതുനാ ദഡ്ഢഭാവം സന്ധായ വുച്ചേയ്യ, ഏവം സതി ഉത്തരഇന്ദിയദേസേസു, അഞ്ഞത്ഥ ച താദിസേസു അതിഉണ്ഹട്ഠാനേസു സൂരിയസന്താപസഞ്ജാതസ്സ ഉണ്ഹഉതുനോ പടിഘാതായ ചീവരം സേനാസനഞ്ച പടിസേവീയതീതി അയമത്ഥോ ന ന യുത്തോ. തഥാ ഹി വുത്തം വിനയട്ഠകഥായം (൩, ൫൮)
‘‘സീതം ഉണ്ഹന്തി ഉതുവിസഭാഗവസേന വുത്ത’’ന്തി.
സാ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പദത്ഥസംവണ്ണനാ പോരാണസുത്തന്തട്ഠകഥാഹി ആഗതാ ഭവേയ്യ. തഥാ ഹി വുത്തം പപഞ്ചസൂദനിയാ നാമ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ സബ്ബാസവസുത്തവണ്ണനായം (൧, ൫൮) ‘‘ഉണ്ഹന്തി ചേത്ഥ അഗ്ഗിസന്താപോവ വേദിതബ്ബോ, സൂരിയസന്താപവസേന പനേതം വത്ഥു വുത്ത’’ന്തി. ഏത്ഥ ച സചായമത്ഥോ ആചരിയേന അത്തനോ മതിവസേന വുത്തോ അസ്സ, തസ്സ വത്ഥുസ്സ പോരാണട്ഠകഥായം വുത്തഭാവഞ്ച തസ്സാ അത്ഥസംവണ്ണനായ അത്തനോ മതിഭാവഞ്ച യുത്തഭാവഞ്ച പകാസേയ്യ. ആചരിയോ ഹി യത്ഥ യത്ഥ പോരാണട്ഠകഥാസു അവുത്തത്ഥം വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി, തത്ഥ തത്ഥ താദിസം ഞാപകവചനമ്പി പകാസേതിയേവ, യഥാ സുമങ്ഗലവിലാസിനിയം (൧, ൭൨) ‘‘ഏത്ഥ ആണത്തിയനിസ്സഗ്ഗിയഥാവരാപി പയോഗാ യുജ്ജന്തി, അട്ഠകഥാസു പന അനാഗതത്താ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി വചനം, യഥാ ച പപഞ്ചസൂദനിയം (൧, ൩൦) ‘‘അവിചാരിതമേതം പോരാണേഹി, അയം പന അത്തനോ മതീ’’തി വചനം. ന ചേത്ഥ കിഞ്ചിപി ഞാപകവചനം പകാസിതം. തസ്മാ ‘‘യദേതം ‘ഉണ്ഹസ്സാതി അഗ്ഗിസന്താപസ്സാ’തി ച, ‘ഉണ്ഹന്തി ചേത്ഥ അഗ്ഗിസന്താപോവ വേദിതബ്ബോ’തി ച വചനം, ഏതം പോരാണസുത്തന്തട്ഠകഥാവചന’’ന്തി വേദിതബ്ബന്തി.
(ഘ) പുനപി തേന ‘‘പപഞ്ചസൂദനിയാ നാമ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായം ഗോപാലകസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ [മ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൫൦] ബുദ്ധഘോസോ ‘മഗധവിദേഹരട്ഠാനം അന്തരേ ഗങ്ഗായ നദിയാ മജ്ഝേ വാലുകത്ഥലദീപകാ അത്ഥീ’തി സദ്ദഹതി മഞ്ഞേ. ബുദ്ധഘോസേന പന ദിട്ഠഗങ്ഗാ സീഹളദീപേ മഹാവേലിഗങ്ഗായേവ, ന പന ഇന്ദിയരട്ഠികാനം സേട്ഠസമ്മതാ മഹാഗങ്ഗാതി പാകടോയേവായമത്ഥോ’’തി ചതുത്ഥം കാരണം ദസ്സിതം. തം പന ഇദാനി മഹാഗങ്ഗായ മജ്ഝേ തസ്മിം ഠാനേ താദിസം ദീപകം അദിസ്വാ ‘‘പുബ്ബേപി ഏവമേവ ഭവേയ്യാ’’തി ഏകംസതോ ഗഹേത്വാ വുത്തവചനമത്തമേവ. നദിയോ പന സബ്ബദാപി തേനേവാകാരേന തിട്ഠന്തീതി ന സക്കാ ഗഹേതുന്തി പാകടോയേവായമത്ഥോ. തസ്മാ യഥാ പുബ്ബേ തസ്സ ഗോപാലസ്സ കാലേ തസ്മിം ഠാനേ മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ താദിസാ ദീപകാ സംവിജ്ജമാനാ അഹേസും, തഥേവ പോരാണട്ഠകഥാസു ഏസ അത്ഥോ സംവണ്ണിതോ, തദേവ ച വചനം ആചരിയേന ഭാസാപരിവത്തനം കത്വാ പകാസിതന്തി ഏവമേവ ഗഹേതബ്ബം. തസ്മാ തമ്പി അകാരണമേവാതി.
ബ്രാഹ്മണകുലവിചാരണാ
൨. അഥ ‘‘ബ്രാഹ്മണമാണവോ’’തി പദമ്പി തേന ഏവം വിചാരിതം –
(ക) ‘‘ബുദ്ധഘോസോ ‘ബ്രാഹ്മണകുലജാതോ’തി ന സക്കാ ഗഹേതും. കസ്മാ വേദകാലതോ പട്ഠായ യാവജ്ജതനാ സബ്ബേപി ബ്രാഹ്മണാ
ബ്രാഹ്മണോസ്യ മുഖമാസീദി, ബാഹൂ രാജന്യ? കത?;
ഊരൂ തദസ്യ യദ വഗ്യ?, പദ്ഭ്യാം ഗൂദ്രോ അജായതാ’’തി [ഇരുവേദ, ൧൦-മണ്ഡല, ൯൦; തഥാ അഥവ ൬ വേദ ൧൯, ൬, ൬].
ഇമം പുരിസസുത്തം നാമ മന്തം ജാനന്തീതി സദ്ദഹിയാ.
അയം പനസ്സാ അത്ഥോ – ‘ബ്രാഹ്മണോ അസ്സ (ബ്രഹ്മുനോ) മുഖം ആസി. ബാഹൂ രാജഞ്ഞോ കതോ, ഖത്തിയാ അസ്സ ബാഹൂതി വുത്തം ഹോതി. യോ വേസ്സോ, സോ അസ്സ ഊരൂ. സുദ്ദോ അസ്സ പാദേഹി അജായീ’തി.
ബുദ്ധഘോസോ പന ‘പണ്ഡിതബ്രാഹ്മണോ’തി ഞാതോപി തം ഗാഥം ന അഞ്ഞാസി. തഥാ ഹി തേന ബന്ധുപാദാപച്ചാതി പദസ്സ അത്ഥവണ്ണനായം ‘തേസം കിര അയം ലദ്ധി – ബ്രാഹ്മണാ ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ നിക്ഖന്താ, ഖത്തിയാ ഉരതോ, വേസ്സാ നാഭിതോ, സുദ്ദാ ജാണുതോ, സമണാ പിട്ഠിപാദതോ’തി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൬൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൫൦൮] തിസ്സാ വേദഗാഥായ അസമാനത്ഥോ വണ്ണിതോ’’തി.
അയം പനേത്ഥ അനുവിചാരണാ – യദി ച തംകാലികാനമ്പി ബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധി തഥേവ ഭവേയ്യ യഥാ ഏതിസ്സം ഗാഥായം വുത്താ, സാ ചത്ഥവണ്ണനാ ആചരിയസ്സ മതിമത്താ. ഏവം സതി സാ വിചാരണാ യുത്താ ഭവേയ്യ. ഏതിസ്സം പന ഗാഥായം ‘‘ബ്രാഹ്മണോസ്യ മുഖമാസീദി’’തി പഠമപാദേന ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതാ’’തി അത്ഥോ ഉജുകതോ ന ലബ്ഭതി. ബുദ്ധകാലേ പന ബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധി ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതാ’’തി ഏവമേവ അഹോസീതി പാകടോയേവായമത്ഥോ. തഥാ ഹി ദീഘനികായേ പാഥികവഗ്ഗേ അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തേ (൩, ൬൭) –
‘‘ദിസ്സന്തി ഖോ പന വാസേട്ഠ ബ്രാഹ്മണാനം ബ്രാഹ്മണിയോ ഉതുനിയോപി ഗബ്ഭിനിയോപി വിജായമാനാപി പായമാനാപി. തേ ച ബ്രാഹ്മണാ ൦ യോനിജാവ സമാനാ ഏവമാഹംസു – ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ. ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹാ അഞ്ഞേ വണ്ണാ. ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ. ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാതി. തേ ബ്രഹ്മാനഞ്ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, മുസാ ച ഭാസന്തി, ബഹുഞ്ച അപുഞ്ഞം പസവന്തീ’’തി –
ഭഗവതാ മഹാകാരുണികേന വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാനം ബ്രാഹ്മണമാണവകാനം ഭാസിതം, തേഹി ച തം അഭിനന്ദിതം. തേ പന ദ്വേപി മാണവകാ ജാതിവസേന പരിസുദ്ധബ്രാഹ്മണാ ചേവ ഹോന്തി തിണ്ണമ്പി വേദാനം പാരഗുനോ ച. തസ്മാ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ നിക്ഖന്താ’’തി വചനസ്സ തംകാലികാനം ബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധിവസേന വുത്തഭാവോ പാകടോയേവ. യഥാ ചേതം, ഏവം ‘‘ഖത്തിയാ ഉരതോ, വേസ്സാ നാഭിതോ, സുദ്ദാ ജാണുതോ, സമണാ പിട്ഠിപാദതോ’’തി വചനമ്പി ‘‘തംകാലികബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധിഞ്ഞൂഹി പോരാണട്ഠകഥാചരിയേഹി വുത്ത’’ന്തി സദ്ദഹിത്വാ ആചരിയബുദ്ധഘോസേന തം സബ്ബം പോരാണട്ഠകഥാതോ ഭാസാപരിവത്തനമത്തേന വിസേസേത്വാ പകാസിതം ഭവേയ്യ. തസ്മാ തായപി വേദഗാഥായ ആചരിയസ്സ അബ്രാഹ്മണഭാവസാധനം അനുപപന്നമേവാതി.
(ഖ) പുനപി തേന ആചരിയബുദ്ധഘോസത്ഥേരസ്സ അബ്രാഹ്മണഭാവസാധനത്ഥം ദുതിയമ്പി കാരണം ഏവമാഹടം –
‘‘ബ്രാഹ്മണഗന്ഥേസു ഗബ്ഭഘാതവാചകം ഭ്രൂനഹാതി പദം പാളിയം ഭൂനഹു (ഭൂനഹനോ) ഇതി ദിസ്സതി. മാഗണ്ഡിയസുത്തേ ഭരിയായ മേഥുനസംവാസാഭാവേന ഉപ്പജ്ജനാരഹഗബ്ഭസ്സ നാസകത്തം സന്ധായ മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ‘ഭൂനഹു (ഭൂനഹനോ) സമണോ ഗോതമോ’തി [മ. നി. ൨.൨൦൭ ആദയോ] ആഹ. തം ബുദ്ധഘോസോ ന ജാനാതീതി പാകടോയേവ തദത്ഥസംവണ്ണനായ. തത്ഥ ഹി തേന ഭൂനഹുനോതി (ഭൂനഹനസ്സാ) പദം ‘ഹതവഡ്ഢിനോ മരിയാദകാരകസ്സാ’തി [മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൦൭] വണ്ണിത’’ന്തി.
തമ്പി അയുത്തമേവ. ന ഹി മാഗണ്ഡിയേന ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണാപരിഭോഗമത്തമേവ സന്ധായ ഭൂനഹുഭാവോ വുത്തോ, അഥ ഖോ ഛന്നമ്പി ലോകാമിസാരമ്മണാനം അപരിഭോഗം സന്ധായ വുത്തോ. തസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ –
‘‘ചക്ഖും ഖോ മാഗണ്ഡിയ രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമ്മുദിതം, തം തഥാഗതസ്സ ദന്തം ഗുത്തം രക്ഖിതം സംവുതം, തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി, ഇദം നു തേ ഏതം മാഗണ്ഡിയ സന്ധായ ഭാസിതം ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’തി. ഏതദേവ ഖോ പന മേ ഭോ ഗോതമ സന്ധായ ഭാസിതം ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു, ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീതി…പേ… മനോ ഖോ മാഗണ്ഡിയ ധമ്മാരാമോ ധമ്മരതോ ധമ്മസമ്മുദിതോ, സോ തഥാഗതസ്സ ദന്തോ ഗുത്തോ രക്ഖിതോ സംവുതോ, തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി, ഇദം നു തേ ഏതം മാഗണ്ഡിയ സന്ധായ ഭാസിതം ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’തി. ഏതദേവ ഖോ പന മേ ഭോ ഗോതമ സന്ധായ ഭാസിതം ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു, ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീ’’തി [മ. നി. ൨.൨൦൭ ആദയോ].
ഏവം ഭഗവതോ ച അനുയോഗോ മാഗണ്ഡിയസ്സ ച പടിഞ്ഞാ ആഗതാ.
ഏത്ഥ ഹി മേഥുനപ്പടിസേവനവസേന ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണപരിഭോഗഹേതു ഏവ ഗബ്ഭപതിട്ഠാനം സമ്ഭവതീതി തദപരിഭോഗമേവ സന്ധായ ‘‘ഭൂനഹൂ’’തി വത്തും അരഹതി, തദഞ്ഞേസം പന പഞ്ചന്നം രൂപാദിആരമ്മണാനം, തത്ഥാപി വിസേസതോ ധമ്മാരമ്മണസ്സ സുദ്ധമനോവിഞ്ഞാണേന പരിഭോഗഹേതു നത്ഥി കിഞ്ചി ഗബ്ഭപതിട്ഠാനന്തി തേസം അപരിഭോഗം സന്ധായ ഭൂനഹൂതി വത്തും ന അരഹതിയേവ, മാഗണ്ഡിയേന പന സബ്ബാനിപി താനി സന്ധായ വുത്തഭാവോ പടിഞ്ഞാതോ, കാരണഞ്ചസ്സ ദസ്സിതം ‘‘ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീ’’തി. തസ്മാ കിഞ്ചാപി ദാനി ബ്രാഹ്മണഗന്ഥേസു ഭൂനഹു- (ഭ്രൂനഹാ) സദ്ദോ ഗബ്ഭഘാതനത്ഥേ ദിസ്സതി, മാഗണ്ഡിയസുത്തേ പനേസോ അത്ഥോ ന യുജ്ജതീതി ആചരിയേന ‘‘ഹതവഡ്ഢി മരിയാദകാരകോ’’തി അയമേവത്ഥോ പോരാണട്ഠകഥായ ഭാസാപരിവത്തനവസേന പകാസിതോതി വേദിതബ്ബോ.
(ഗ) പുനപി തേന ‘‘ഇദമ്പന ബുദ്ധഘോസസ്സ അബ്രാഹ്മണഭാവസാധകം പച്ഛിമകാരണം, സോ ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ സീലനിദ്ദേസേ (൧, ൩൧) ബ്രാഹ്മണാനം പരിഹാസം കരോന്തോ ‘ഏവം ഇമിനാ പിണ്ഡപാതപടിസേവനേന പുരാണഞ്ച ജിഘച്ഛാവേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം അപരിമിതഭോജനപച്ചയം ആഹരഹത്ഥക അലംസാടക തത്രവട്ടക കാകമാസക ഭുത്തവമിതകബ്രാഹ്മണാനം അഞ്ഞതരോ വിയ ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി പടിസേവതീ’തി ആഹ. ഇദം പന ഏകസ്സ ഭിന്നബ്രാഹ്മണലദ്ധികസ്സാപി വചനം സിയാതി തദേവ ദള്ഹകാരണം കത്വാ ന സക്കാ ‘ബുദ്ധഘോസോ അബ്രാഹ്മണോ’തി വത്തു’’ന്തി തതിയം കാരണം വുത്തം. തം പന അതിസംവേജനീയവചനമേവ. ന ഹേതം ആചരിയേന ബ്രാഹ്മണാനം പരിഹാസം കാതുകാമേന വുത്തം, ന ച തം പരിഹാസവചനേന സംയോജേതബ്ബട്ഠാനം, അഞ്ഞദത്ഥു യഥാഭൂതമത്ഥം ദസ്സേത്വാ സബ്രഹ്മചാരീനം ഓവാദാനുസാസനിദാനവസേന വത്തബ്ബട്ഠാനം, തഥായേവ ച ആചരിയേന വുത്തം. തഥാ ഹി യേ ലോകേ പരദത്തൂപജീവിനോ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അഞ്ഞേ വാപി ച പുഗ്ഗലാ, തേ പച്ചവേക്ഖണഞാണരഹിതാ അസംവരേ ഠിതാ കദാചി അതിപണീതം രസം പഹൂതം ലദ്ധാ അപരിമിതമ്പി ഭുഞ്ജേയ്യും, വിസേസതോ പന ബ്രാഹ്മണാ ലോകികവത്ഥുവസേന ച, ജാതകാദിസാസനികവത്ഥുവസേന ച താദിസാ അഹേസുന്തി പാകടാ. ഇമസ്മിഞ്ഹി ലോകേ വസ്സസതസഹസ്സേഹി വാ വസ്സകോടീഹി വാ അപരിച്ഛിന്നദ്ധാനേ കോ സക്കാ വത്തും ‘‘നേദിസാ ഭൂതപുബ്ബാ’’തി. തസ്മാ താദിസേഹി വിയ ന അപരിമിതഭോജനേഹി ഭവിതബ്ബന്തി ഓവാദാനുസാസനിദാനവസേനേവ വുത്തം. തദേവം അത്ഥസംഹിതമ്പി സമാനം അയോനിസോമനസികരോതോ അനത്ഥമേവ ജാതം, യഥാ സഭരിയസ്സ മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗഫലത്ഥായപി ദേസിതാ ഗാഥാ [ധ. പ. അട്ഠ. ൧.സാമാവതീവത്ഥു] തേസം ധീതുയാ അനത്ഥായ സംവത്തതീതി സംവേഗോയേവേത്ഥ ബ്രൂഹേതബ്ബോതി.
പതഞ്ജലിവാദവിചാരണാ
൩. അഥ തേന ‘‘പാതഞ്ജലീമതം പരിവത്തേതീ’’തി വചനമ്പി ഏവം വിചാരിതം.
(ക) ‘‘ബുദ്ധഘോസോ പതഞ്ജലിസ്സ വാ അഞ്ഞേസം വാ ഉത്തരഇന്ദിയരട്ഠികാനം വാദം അപ്പകമേവ അഞ്ഞാസി. പതഞ്ജലിവാദേസു ഹി അണിമാ ലഘിമാതി ഇദമേവ ദ്വയം ദസ്സേസി [വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൪] തതുത്തരി യോഗസുത്തം അജാനന്തോ, പതഞ്ജലിവാദസ്സ ച തുലേത്വാ ദീപനാ തസ്സ ഗന്ഥേസു ന ദിസ്സതി, പതഞ്ജലിനാ കതപകരണഞ്ച പതഞ്ജലീതി നാമമത്തമ്പി ച തത്ഥ ദീപിതം നത്ഥി. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പന പഞ്ഞാഭൂമിനിദ്ദേസേ ‘പകതിവാദീനം പകതി വിയാ’തി [വിസുദ്ധി. ൨.൫൮൪] പകതിവാദ (സംഖ്യാവാദ) നാമമത്തം പകാസിതം, തത്ഥേവ ച ‘പടിഞ്ഞാ ഹേതൂതിആദീസു ഹി ലോകേ വചനാവയവോ ഹേതൂതി വുച്ചതീ’തി [വിസുദ്ധി. ൨.൫൯൫] ഉദാഹരിതം, തേന ഞായതി ‘ബുദ്ധഘോസോ ഇന്ദിയതക്കനയദീപകേ ഞായഗന്ഥസ്മിം കിഞ്ചി മൂലഭാഗമത്തം അപരിപുണ്ണം ജാനാതീ’തി’’.
തം പന സബ്ബമ്പി കേവലം ആചരിയസ്സ അബ്ഭാചിക്ഖണമത്തമേവ. അതിഗമ്ഭീരസ്സ ഹി അതിഗരുകാതബ്ബസ്സ സുപരിസുദ്ധസ്സ പിടകത്തയസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനം കരോന്തേന സുപരിസുദ്ധോയേവ പാളിനയോ ച അട്ഠകഥാനയോ ച പോരാണഥേരവാദാ ചാതി ഈദിസായേവ അത്ഥാ പകാസേതബ്ബാ, യം വാ പന അത്ഥസംവണ്ണനായ ഉപകാരകം സദ്ദവിനിച്ഛയപടിസംയുത്തം ലോകിയഗന്ഥവചനം, തദേവ ച യഥാരഹം പകാസേതബ്ബം, ന പന അനുപകാരാനിപി തംതംഗന്ഥതക്കത്തുനാമാനി ച, തേഹി വുത്തവചനാനി ച ബഹൂനി, ന ച തേസം അപ്പകാസനേന ‘‘ന തേ അട്ഠകഥാചരിയോ ജാനാതീ’’തി വത്തബ്ബോ. യദി ഹി യം യം ലോകിയഗന്ഥം അത്തനാ ജാനാതി, തം സബ്ബം അനുപകാരമ്പി അത്തനോ അട്ഠകഥായമാനേത്വാ പകാസേയ്യ, അതിവിത്ഥാരാ ച സാ ഭവേയ്യ അപരിസുദ്ധാ ച അസമ്മാനിതാ ച സാസനികവിഞ്ഞൂഹീതി ആചരിയേന പതഞ്ജലിവാദാദയോ ന വിത്ഥാരേന പകാസിതാതി ഞാതബ്ബം, അഞ്ഞദത്ഥു യേഹി യേഹി ലോകിയഗന്ഥേഹി കിഞ്ചി കിഞ്ചി ആചരിയേന ആനേത്വാ പകാസിതം, തേ തേ ച ഗന്ഥാ, അഞ്ഞേപി ച താദിസാ ആചരിയേന ഞാതാത്വേവ ജാനിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി, യഥാ സമുദ്ദസ്സ ഏകദേസം ദിസ്വാ സബ്ബോപി സമുദ്ദോ ഏദിസോതി ഞായതി. ആചരിയോ പന യത്ഥ യത്ഥ വേദപടിസംയുത്തവചനാനി ആഗതാനി, തത്ഥ തത്ഥ വേദഗന്ഥേഹിപി കിഞ്ചി കിഞ്ചി ആനേത്വാ പകാസേസിയേവ. തഥാ ഹി ആചരിയേന സുമങ്ഗലവിലാസിനിയം നാമ ദീഘനികായട്ഠകഥായം –
‘‘തിണ്ണം വേദാനന്തി ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാന’’ന്തി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൬] ച,
‘‘ഇതിഹാസപഞ്ചമാനന്തി അഥബ്ബണവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ ഇതിഹ ആസ ഇതിഹ ആസാതി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തോ പുരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഇതിഹാസോ പഞ്ചമോ ഏതേസന്തി ഇതിഹാസപഞ്ചമാ, തേസം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാന’’ന്തി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൬] ച,
‘‘യിട്ഠം വുച്ചതി മഹായാഗോ’’തി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦-൧൭൨] ച,
‘‘അഗ്ഗിഹോമന്തി ഏവരൂപേന ദാരുനാ ഏവം ഹുതേ ഇദം നാമ ഹോതീതി അഗ്ഗിജുഹനം. ദബ്ബിഹോമാദീനിപി അഗ്ഗിഹോമാനേവ, ഏവരൂപായ ദബ്ബിയാ ഈദിസേഹി കണാദീഹി ഹുതേ ഇദം നാമ ഹോതീതി ഏവം പവത്തിവസേന പന വിസും വുത്താനീ’’തി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧] ച,
‘‘സാസപാദീനി പന മുഖേന ഗഹേത്വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപനം, വിജ്ജം പരിജപ്പിത്വാ ജുഹനം വാ മുഖഹോമ’’ന്തി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧] ച –
ഏവമാദിനാ വേദപടിസംയുത്തവചനാനി വേദഗന്ഥാനുരൂപതോ വണ്ണിതാനി. താനി ച പോരാണട്ഠകഥാതോ ഭാസാപരിവത്തനവസേന വുത്താനിപി ഭവേയ്യും, വേദഗന്ഥേസു പന അകോവിദേന യാഥാവതോ ഭാസാപരിവത്തനം കാതുമ്പി ന സുകരമേവ, തസ്മാ ആചരിയസ്സ വേദഗന്ഥേസു കോവിദഭാവോപി പാകടോയേവ. ഏവം വേദഗന്ഥേസു ച തദഞ്ഞലോകിയഗന്ഥേസു ച സുകോവിദസ്സേവ സമാനസ്സ തേസം വിത്ഥാരതോ അപ്പകാസനം യഥാവുത്തകാരണേനേവാതി വേദിതബ്ബം.
അപി ച ആചരിയോ അത്തനോ ഗന്ഥാരമ്ഭേയേവ –
‘‘തതോ ച ഭാസന്തരമേവ ഹിത്വാ,
വിത്ഥാരമഗ്ഗഞ്ച സമാസയിത്വാ;
വിനിച്ഛയം സബ്ബമസേസയിത്വാ…പേ…
യസ്മാ അയം ഹേസ്സതി വണ്ണനാപീ’’തി [പാരാ. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ] ച.
‘‘അപനേത്വാന തതോഹം, സീഹളഭാസം മനോരമം ഭാസം;
തന്തിനയാനുച്ഛവികം, ആരോപേത്വാ വിഗതദോസം.
സമയം അവിലോമേന്തോ, ഥേരാനം ഥേരവംസപദീപാനം;
സുനിപുണവിനിച്ഛയാനം, മഹാവിഹാരേ നിവാസിനം;
ഹിത്വാ പുനപ്പുനാഗത-മത്ഥം അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ] ച–
ഏവം പോരാണട്ഠകഥാനം ഭാസാപരിവത്തനസംഖിപനവസേനേവ വിസേസേത്വാ അഭിനവട്ഠകഥായോ കരിസ്സാമീതി പടിഞ്ഞം കത്വാ യഥാപടിഞ്ഞാതമേവ അകാസി, ന അത്തനോ ഞാണപ്പഭാവേന വിസേസേത്വാതിപി വേദിതബ്ബം. തസ്മാ അട്ഠകഥാസു പതഞ്ജലിവാദാദീനം വിത്ഥാരതോ അപ്പകാസനമാരബ്ഭ ‘‘ബുദ്ധഘോസോ പതഞ്ജലിവാദാദീനി പരിപുണ്ണം ന ജാനാതീ’’തി വചനം കേവലം ആചരിയസ്സ അബ്ഭാചിക്ഖണമത്തമേവാതി.
കബ്ബസത്ഥവിചാരണാ
൪. പുനപി സോ ഏവമാഹ ‘‘കിഞ്ചാപി ബുദ്ധഘോസോ രാമായണമഹാഭാരതസങ്ഖാതാനം മഹാകബ്ബസത്ഥാനം സുകുസലോ വിയ ന ദിസ്സതി, തഥാപി താനി ദസ്സേസി. കഥം? അക്ഖാനന്തി ഭാരതയുജ്ഝനാദികം, തം യസ്മിം ഠാനേ കഥീയതി, തത്ഥ ഗന്തുമ്പി ന വട്ടതീതി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൩] ച, തസ്സ (സമ്ഫപലാപസ്സ) ദ്വേ സമ്ഭാരാ ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദിനിരത്ഥകകഥാപുരേക്ഖാരതാ തഥാരൂപികഥാകഥനഞ്ചാതി [ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൮] ച ദസ്സേസീ’’തി.
തം പന പുരിമവചനതോപി അഹേതുകതരം കേവലം അനാദരീകരണമത്തമേവ. അതിഗമ്ഭീരത്ഥസ്സ ഹി അതിഗരുകരണീയസ്സ പിടകത്തയസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനായം നിരത്ഥകസ്സ സമ്ഫപലാപസമുദായഭൂതസ്സ കബ്ബസത്ഥസ്സ വിത്ഥാരതോ പകാസനേന കിം സിയാ പയോജനം, അഞ്ഞദത്ഥു സായേവസ്സ അസമ്മാനിതാ, അനാദരിയാ ച വിഞ്ഞൂഹീതി.
ബാഹുസച്ചഗുണമക്ഖനം
൫. പുനപി ധമ്മാനന്ദോ ആചരിയസ്സ ബാഹുസച്ചഗുണം മക്ഖേതുകാമോ ഏവമാഹ – ‘‘തസ്സ (ബുദ്ധഘോസസ്സ) സമയന്തരകോവിദസങ്ഖാതം ബാഹുസച്ചം ന തതോ ഉത്തരിതരം ഹോതി, യം ആധുനികാനം ഗന്ഥന്തരകോവിദാനം സീഹളികഭിക്ഖൂനം യം വാ ഏകാദസമേ ഖരിസ്തവസ്സസതകേ (൧൦൦൧-൧൧൦൦) ഉപ്പന്നാനം ദക്ഖിണഇന്ദിയരട്ഠികാനം അനുരുദ്ധ-ധമ്മപാലാദീനം ഭിക്ഖൂന’’ന്തി.
തം പന സബ്ബഥാപി അയുത്തവചനമേവ. യദി ഹി ആധുനികാ വാ സീഹളികഭിക്ഖൂ, പോരാണാ വാ ആചരിയഅനുരുദ്ധ-ധമ്മപാലത്ഥേരാദയോ സമയന്തരബാഹുസച്ചവസേന ആചരിയബുദ്ധഘോസേന സമാനാ വാ ഉത്തരിതരാ വാ ഭവേയ്യും, തേ ആചരിയബുദ്ധഘോസത്ഥേരസ്സ അട്ഠകഥാഹി അനാരദ്ധചിത്താ ഹുത്വാ തതോ സുന്ദരതരാ പരിപുണ്ണതരാ ച അഭിനവട്ഠകഥായോ കരേയ്യും, ന പന തേ തഥാ കരോന്തി, ന കേവലം ന കരോന്തിയേവ, അഥ ഖോ തേസം ഏകോപി ന ഏവം വദതി ‘‘അഹം ബുദ്ധഘോസേന ബാഹുസച്ചവസേന സമസമോതി വാ ഉത്തരിതരോ’’തി വാ, അഞ്ഞദത്ഥു തേ ആചരിയസ്സ അട്ഠകഥായോയേവ സംവണ്ണേന്തി ച ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി ച, ആചരിയട്ഠാനേ ച ഠപേന്തി. തേനേതം ഞായതി സബ്ബഥാപി അയുത്തവചനന്തി.
മഹായാനികനയവിചാരണാ
൬. പുന സോ താവത്തകേനാപി അസന്തുട്ഠോ ആചരിയം അവമഞ്ഞന്തോ ഏവമാഹ – ‘‘മഹായാനനികായസ്സ പധാനാചരിയഭൂതാനം അസ്സ ഘോസ-നാഗജ്ജുനാനം നയം വാ, നാമമത്തമ്പി വാ തേസം ന ജാനാതി മഞ്ഞേ ബുദ്ധഘോസോ’’തി. തം പന അതിവിയ അധമ്മികം നിരത്ഥകഞ്ച നിഗ്ഗഹവചനമത്തമേവ. ന ഹി നികായന്തരികാനം വാദനയാനം അത്തനോ അട്ഠകഥായം അപ്പകാസനേന സോ തേ ന ജാനാതീതി സക്കാ വത്തും. നനു ആചരിയേന ആഗമട്ഠകഥാസു ഗന്ഥാരമ്ഭേയേവ –
‘‘സമയം അവിലോമേന്തോ, ഥേരാനം ഥേരവംസപദീപാനം;