൨. ധുതങ്ഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨. അപ്പാ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി അപ്പിച്ഛോ, പച്ചയഗേധരഹിതോ. തസ്സ ഭാവോ അപ്പിച്ഛതാ, അലോഭജ്ഝാസയതാതി അത്ഥോ. സമം തുട്ഠി, സന്തേന, സകേന വാ തുട്ഠി സന്തുട്ഠി, സന്തുട്ഠി ഏവ സന്തുട്ഠിതാ, അഞ്ഞം അപത്ഥേത്വാ യഥാലദ്ധേഹി ഇതരീതരേഹി പച്ചയേഹി പരിതുസ്സനാ. സന്തുട്ഠിതാദീഹീതി ത-കാരോ വാ പദസന്ധികരോ. ‘‘സന്തുട്ഠിആദീഹീ’’തി വാ പാഠോ. തേ ഗുണേതി തേ സീലവോദാനസ്സ ഹേതുഭൂതേ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണേ. സമ്പാദേതുന്തി സമ്പന്നേ കാതും. തേ ഹി സീലവിസുദ്ധിയാ പടിലദ്ധമത്താ ഹുത്വാ ധുതധമ്മേഹി സമ്പന്നതരാ ഹോന്തി. ധുതങ്ഗസമാദാനന്തി കിലേസാനം ധുനനകഅങ്ഗാനം വിദ്ധംസനകാരണാനം സമ്മദേവ ആദാനം. ഏവന്തി ഏവം സന്തേ, ധുതങ്ഗസമാദാനേ കതേതി അത്ഥോ. അസ്സ യോഗിനോ. സല്ലേഖോ കിലേസാനം സമ്മദേവ ലിഖനാ ഛേദനാ തനുകരണം. പവിവേകോ ചിത്തവിവേകസ്സ ഉപായഭൂതാ വിവേകട്ഠകായതാ. അപചയോ യഥാ പടിപജ്ജനതോ കിലേസാ നം അപചിനന്തി ന ആചിനന്തി, തഥാ പടിപജ്ജനാ. വീരിയാരമ്ഭോ അനുപ്പന്നാനം പാപധമ്മാനം അനുപ്പാദനാദിവസേന ആരദ്ധവീരിയതാ. സുഭരതാ യഥാവുത്തഅപ്പിച്ഛഭാവാദിസിദ്ധാ ഉപട്ഠകാനം സുഖഭരണീയതാ സുപോസതാ. ആദി-സദ്ദേന അപ്പകിച്ചതാസല്ലഹുകവുത്തിആദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സീലഞ്ചേവ യഥാസമാദിന്നം പടിപക്ഖധമ്മാനം ദൂരീഭാവേന സുപരിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി. വതാനി ച ധുതധമ്മാ ച സമ്പജ്ജിസ്സന്തി സമ്പന്നാ ഭവിസ്സന്തി, നിപ്ഫജ്ജിസ്സന്തി വാ. യാ ഥിരഭൂതാ ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനസന്തുട്ഠി പോരാണാനം ബുദ്ധാദീനം അരിയാനം പവേണിഭാവേന ഠിതാ, തത്ഥ പതിട്ഠിതഭാവം സന്ധായാഹ ‘‘പോരാണേ അരിയവംസത്തയേ പതിട്ഠായാ’’തി. ഭാവനാ ആരമിതബ്ബട്ഠേന ആരാമോ ഏതസ്സാതി ഭാവനാരാമോ, തബ്ഭാവോ ഭാവനാരാമതാ, സമഥവിപസ്സനാഭാവനാസു യുത്തപ്പയുത്തതാ. യസ്മാ അധിഗമാരഹോ ഭവിസ്സതി, തസ്മാതി സമ്ബന്ധോ.

ലാഭസക്കാരാദി തണ്ഹായ ആമസിതബ്ബതോ, ലോകപരിയാപന്നതായ ച ലോകാമിസം. നിബ്ബാനാധിഗമസ്സ അനുലോമതോ അനുലോമപടിപദാ വിപസ്സനാഭാവനാ. അത്ഥതോതി വചനത്ഥതോ. പഭേദതോതി വിഭാഗതോ. ഭേദതോതി വിനാസതോ. ധുതാദീനന്തി ധുതധുതവാദധുതധമ്മധുതങ്ഗാനം. സമാസബ്യാസതോതി സങ്ഖേപവിത്ഥാരതോ.

൨൩. രഥികാതി രച്ഛാ. സങ്കാരകൂടാദീനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേനാതി ഉസ്സിതട്ഠേന. ‘‘നദിയാ കൂല’’ന്തിആദീസു വിയ സമുസ്സയത്ഥോ കൂല-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘പംസുകൂലമിവ പംസുകൂല’’ന്തി. കു-സദ്ദോ കുച്ഛായം ഉല-സദ്ദോ ഗതിഅത്ഥോതി ആഹ ‘‘കുച്ഛിതഭാവം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി, പംസു വിയ കുച്ഛിതം ഉലതി പവത്തതീതി വാ പംസുകൂലം. പംസുകൂലസ്സ ധാരണം പംസുകൂലം ഉത്തരപദലോപേന, തം സീലമസ്സാതി പംസുകൂലികോ, യഥാ ‘‘ആപൂപികോ’’തി. അങ്ഗതി അത്തനോ ഫലം പടിച്ച ഹേതുഭാവം ഗച്ഛതീതി അങ്ഗം, കാരണം. യേന പുഗ്ഗലോ ‘‘പംസുകൂലികോ’’തി വുച്ചതി, സോ സമാദാനചേതനാസങ്ഖാതോ ധമ്മോ പംസുകൂലികസ്സ അങ്ഗന്തി പംസുകൂലികങ്ഗം. തേനാഹ ‘‘പംസുകൂലികസ്സാ’’തിആദി. തസ്സാതി സമാദാനസ്സ. സമാദിയതി ഏതേനാതി സമാദാനം, ചേതനാ.

ഏതേനേവ നയേനാതി യഥാ പംസുകൂലധാരണം പംസുകൂലം, തംസീലോ പംസുകൂലികോ, തസ്സ അങ്ഗം സമാദാനചേതനാ ‘‘പംസുകൂലികങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം ഏതേനേവ വചനത്ഥനയേന തിചീവരധാരണം തിചീവരം, തംസീലോ തേചീവരികോ, തസ്സ അങ്ഗം സമാദാനചേതനാ ‘‘തേചീവരികങ്ഗ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. സങ്ഘാടിആദീസു ഏവ തീസു ചീവരേസു തിചീവരസമഞ്ഞാ, ന കണ്ഡുപടിച്ഛാദിവസ്സികസാടികാദീസൂതി താനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്ഘാടിഉത്തരാസങ്ഗഅന്തരവാസകസങ്ഖാത’’ന്തി ആഹ.

തം പിണ്ഡപാതന്തി പരേഹി ദിയ്യമാനാനം പിണ്ഡാനം പത്തേ പതനസങ്ഖാതം പിണ്ഡപാതം, തം ഉഞ്ഛതീതി പിണ്ഡപാതികോ, യഥാ ബാദരികോ സാമാകികോ. പിണ്ഡപാതി ഏവ പിണ്ഡപാതികോ, യഥാ ഭദ്ദോ ഏവ ഭദ്ദകോ. അവഖണ്ഡനം വിച്ഛിന്ദനം നിരന്തരമപ്പവത്തി. തപ്പടിക്ഖേപതോ അനവഖണ്ഡനം അവിച്ഛിന്ദനം നിരന്തരപ്പവത്തി. സഹ അപദാനേനാതി സഹ അനവഖണ്ഡനേന. സപദാനന്തി പദസ്സ കിരിയാവിസേസനഭാവം, യത്ഥ ച തം അനവഖണ്ഡനം, തഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘അവഖണ്ഡനരഹിതം അനുഘരന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഏകാസനേതി ഇരിയാപഥന്തരേന അനന്തരിതായ ഏകായയേവ നിസജ്ജായ. പത്തേ പിണ്ഡോതി ഏത്ഥ വത്ഥുഭേദോ ഇധാധിപ്പേതോ, ന സാമഞ്ഞം. ഏവ-കാരോ ച ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കേവലം ഏകസ്മിംയേവ പത്തേ’’തി ആഹ. ഉത്തരപദലോപം കത്വാ അയം നിദ്ദേസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പത്തപിണ്ഡഗഹണേ പത്തപിണ്ഡസഞ്ഞം കത്വാ’’തി ആഹ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി.

പച്ഛാഭത്തം നാമ പവാരണതോ പച്ഛാ ലദ്ധഭത്തം ഏവ. ഖലു-സദ്ദസ്സ പടിസേധത്ഥവാചകത്താ തേന സമാനത്ഥം ന-കാരം ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘ന പച്ഛാഭത്തികോ’’തി. സിക്ഖാപദസ്സ വിസയോ സിക്ഖാപദേനേവ പടിക്ഖിത്തോ. യോ തസ്സ അവിസയോ, സോ ഏവ സമാദാനസ്സ വിസയോതി ആഹ ‘‘സമാദാനവസേന പടിക്ഖിത്താതിരിത്തഭോജനസ്സാ’’തി. അബ്ഭോകാസേ നിവാസോ അബ്ഭോകാസോ. സുസാനേ നിവാസോ സുസാനം, തം സീലം അസ്സാതിആദിനാ സബ്ബം വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി. യഥാസന്ഥതം വിയ യഥാസന്ഥതം, ആദിതോ യഥാഉദ്ദിട്ഠം. തം ഹേസ ‘‘ഇദം ബഹുമങ്കുണം ദുഗ്ഗന്ധപവാത’’ന്തിആദിവസേന അപ്പടിക്ഖിപിത്വാവ സമ്പടിച്ഛതി. തേനേവാഹ ‘‘ഇദം തുയ്ഹ’’ന്തിആദി. സയനന്തി നിപജ്ജനമാഹ. തേന തേന സമാദാനേനാതി തേന തേന പംസുകൂലികങ്ഗാദികസ്സ സമാദാനേന ധുതകിലേസത്താതി വിദ്ധംസിതകിലേസത്താ, തദങ്ഗവസേന പഹീനതണ്ഹുപാദാനാദിപാപധമ്മത്താതി അത്ഥോ. യേഹി തം കിലേസധുനനം, താനിയേവ ഇധ ധുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാനീതി അധിപ്പേതാനി, ന അഞ്ഞാനി യാനി കാനിചി, അഞ്ഞേന വാ ധുതസ്സാതി അയമത്ഥോ അത്ഥതോ ആപന്നോ. ‘‘ഞാണം അങ്ഗം ഏതേസ’’ന്തി ഇമിനാ ഞാണപുബ്ബകതം തേസം സമാദാനസ്സ വിഭാവേതി. പടിപത്തിയാതി സീലാദിസമ്മാപടിപത്തിയാ. സമാദിയതി ഏതേനാതി സമാദാനം, സമാദാനവസേന പവത്താ ചേതനാ, തം ലക്ഖണം ഏതേസന്തി സമാദാനചേതനാലക്ഖണാനി. വുത്തമ്പി ചേതം അട്ഠകഥായം –

‘‘സമാദാനകിരിയായ, സാധകതമഭാവതോ;

സമ്പയുത്തധമ്മാ യേനാതി, കരണഭാവേന ദസ്സിതാ’’തി.

സമാദാനചേതനായ ഗഹണം തംമൂലകത്താ പരിഹരണചേതനാപി ധുതങ്ഗമേവ. അത്തനാ, പരമ്മുഖേന ച കുസലഭണ്ഡസ്സ ഭുസം വിലുപ്പനട്ഠേന ലോലുപ്പം തണ്ഹാചാരോ, തസ്സ വിദ്ധംസനകിച്ചത്താ ലോലുപ്പവിദ്ധംസനരസാനി. തതോ ഏവ നില്ലോലുപ്പഭാവേന പച്ചുപതിട്ഠന്തി, തം വാ പച്ചുപട്ഠാപേന്തീതി നില്ലോലുപ്പഭാവപച്ചുപട്ഠാനാനി. അരിയധമ്മപദട്ഠാനാനീതി പരിസുദ്ധസീലാദിസദ്ധമ്മപദട്ഠാനാനി.

ഭഗവതോവ സന്തികേ സമാദാതബ്ബാനീതി ഇദം അന്തരാ അവിച്ഛേദനത്ഥം വുത്തം, രഞ്ഞോ സന്തികേ പടിഞ്ഞാതാരഹസ്സ അത്ഥസ്സ തദുപജീവിനോ ഏകംസതോ അവിസംവാദനം വിയ. സേസാനം സന്തികേ സമാദാനേപി ഏസേവ നയോ. ഏകസങ്ഗീതികസ്സാതി പഞ്ചസു ദീഘനികായാദീസു നികായേസു ഏകനികായികസ്സ. അട്ഠകഥാചരിയസ്സാതി യസ്സ അട്ഠകഥാതന്തിയേവ വിസേസതോ പഗുണാ, തസ്സ. ഏത്ഥാതി അത്തനാപി സമാദാനസ്സ രുഹനേ. ജേട്ഠകഭാതു ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛതായ വത്ഥൂതി സോ കിര ഥേരോ നേസജ്ജികോ, തസ്സ തം ന കോചി ജാനാതി. അഥേകദിവസം രത്തിയാ സയനപിട്ഠേ നിസിന്നം വിജ്ജുലതോഭാസേന ദിസ്വാ ഇതരോ പുച്ഛി ‘‘കിം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ നേസജ്ജികാ’’തി. ഥേരോ ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛതായ താവദേവ നിപജ്ജിത്വാ പച്ഛാ സമാദിയീതി ഏവമാഗതം വത്ഥു.

൧. പംസുകൂലികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൨൪. ഗഹപതിദാനചീവരന്തി ഏത്ഥ ദായകഭാവേന സമണാപി ഉക്കട്ഠസ്സ ഗഹപതിപക്ഖംയേവ പവിട്ഠാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘പബ്ബജിതോ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ഠപിതകം സിയാ ഗഹപതിചീവരം, ന പന ഗഹപതിദാനചീവരന്തി താദിസം നിവത്തേതും ദാനഗ്ഗഹണം. അഞ്ഞതരേനാതി ഏത്ഥ സമാദാനവചനേന താവ സമാദിന്നം ഹോതു, പടിക്ഖേപവചനേന പന കഥന്തി? അത്ഥതോ ആപന്നത്താ. യഥാ ‘‘ദേവദത്തോ ദിവാ ന ഭുഞ്ജതീ’’തി വുത്തേ ‘‘രത്തിയം ഭുഞ്ജതീ’’തി അത്ഥതോ ആപന്നമേവ ഹോതി, തസ്സ ആഹാരേന വിനാ സരീരട്ഠിതി നത്ഥീതി, ഏവമിധാപി ഭിക്ഖുനോ ഗഹപതിദാനചീവരേ പടിക്ഖിത്തേ തദഞ്ഞചീവരപ്പടിഗ്ഗഹോ അത്ഥതോ ആപന്നോ ഏവ ഹോതി, ചീവരേന വിനാ സാസനേ ഠിതി നത്ഥീതി.

ഏവം സമാദിന്നധുതങ്ഗേനാതിആദിവിധാനം പംസുകൂലികങ്ഗേ പടിപജ്ജനവിധി. സുസാനേ ലദ്ധം സോസാനികം. തം പന യസ്മാ തത്ഥ കേനചി ഛഡ്ഡിതത്താ പതിതം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുസാനേ പതിതക’’ന്തി. ഏവം പാപണികമ്പി ദട്ഠബ്ബം. താലവേളിമഗ്ഗോ നാമ മഹാഗാമേ ഏകാ വീഥി. അനുരാധപുരേതി ച വദന്തി. ഡഡ്ഢോ പദേസോ ഏതസ്സാതി ഡഡ്ഢപ്പദേസം, വത്ഥം. മഗ്ഗേ പതിതകം ബഹുദിവസാതിക്കന്തം ഗഹേതബ്ബന്തി വദന്തി. ‘‘ദ്വത്തിദിവസാതിക്കന്ത’’ന്തി അപരേ. ഥോകം രക്ഖിത്വാതി കതിപയം കാലം ആഗമേത്വാ. വാതാഹതമ്പി സാമികാനം സതിസമ്മോസേന പതിതസദിസന്തി ‘‘സാമികേ അപസ്സന്തേന ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ഥോകം ആഗമേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി ദിന്നം, ചോളകഭിക്ഖാവസേന ലദ്ധഞ്ച ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ‘‘സമണചീവരം സിയാ നു ഖോ, നോ’’തി ആസങ്കം നിവത്തേതും ‘‘ന തം പംസുകൂല’’ന്തി വുത്തം. ന ഹി തം തേവീസതിയാ ഉപ്പത്തിട്ഠാനേസു കത്ഥചി പരിയാപന്നം. ഇദാനി ഇമിനാവ പസങ്ഗേന യം ഭിക്ഖുദത്തിയേ ലക്ഖണപത്തം പംസുകൂലം, തസ്സ ച ഉക്കട്ഠാനുക്കട്ഠവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖുദത്തിയേപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഗാഹേത്വാ വാ ദീയതീതി സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ ദേന്തേഹി യം ചീവരം വസ്സഗ്ഗേന പാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ദീയതി. സേനാസനചീവരന്തി സേനാസനം കാരേത്വാ ‘‘ഏതസ്മിം സേനാസനേ വസന്താ പരിഭുഞ്ജന്തൂ’’തി ദിന്നചീവരം. ന തം പംസുകൂലന്തി അപംസുകൂലഭാവോ പുബ്ബേ വുത്തകാരണതോ, ഗാഹേത്വാ ദിന്നത്താ ച. തേനാഹ ‘‘നോ ഗാഹാപേത്വാ ദിന്നമേവ പംസുകൂല’’ന്തി. തത്രപീതി യം ഗാഹേത്വാ ന ദിന്നം ഭിക്ഖുദത്തിയം, തത്രപി യേന ഭിക്ഖുനാ ചീവരം ദീയതി, തസ്സ ലാഭേ, ദാനേ ച വിസും വിസും ഉഭയത്ഥ ആദരഗാരവാനം സബ്ഭാവതോ, തദഭാവതോ ച ഭിക്ഖുദത്തിയസ്സ ഏകതോസുദ്ധി ഉഭതോസുദ്ധി അനുക്കട്ഠതാ ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യം ദായകേഹീ’’തിആദി വുത്തം, പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ദിന്നകം സമണേനാതി അധിപ്പായോ. യസ്സ കസ്സചീതി ഉക്കട്ഠാദീസു യസ്സ കസ്സചി. രുചിയാതി ഛന്ദേന. ഖന്തിയാതി നിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ.

നിസ്സയാനുരൂപപടിപത്തിസബ്ഭാവോതി ഉപസമ്പന്നസമനന്തരം ആചരിയേന വുത്തേസു ചതൂസു നിസ്സയേസു അത്തനാ യഥാപടിഞ്ഞാതദുതിയനിസ്സയാനുരൂപായ പടിപത്തിയാ വിജ്ജമാനതാ. ആരക്ഖദുക്ഖാഭാവോതി ചീവരാരക്ഖനദുക്ഖസ്സ അഭാവോ പംസുകൂലചീവരസ്സ അലോഭനീയത്താ. പരിഭോഗതണ്ഹായ അഭാവോ സവിസേസലൂഖസഭാവത്താ. പാസാദികതാതി പരേസം പസാദാവഹതാ. അപ്പിച്ഛതാദീനം ഫലനിപ്ഫത്തി ധുതങ്ഗപരിഹരണസ്സ അപ്പിച്ഛതാദീഹിയേവ നിപ്ഫാദേതബ്ബതോ. ധുതധമ്മേ സമാദായ വത്തനം യാവദേവ ഉപരി സമ്മാപടിപത്തിസമ്പാദനായാതി വുത്തം ‘‘സമ്മാപടിപത്തിയാ അനുബ്രൂഹന’’ന്തി. മാരസേനവിഘാതായാതി മാരസ്സ, മാരസേനായ ച വിഹനനായ വിദ്ധംസനായ. കായവാചാചിത്തേഹി യതോ സംയതോതി യതി, ഭിക്ഖു. ധാരിതം യം ലോകഗരുനാ പംസുകൂലം, തം കോ ന ധാരയേ, യസ്മാ വാ ലോകഗരുനാ പംസുകൂലം ധാരിതം, തസ്മാ കോ തം ന ധാരയേതി യോജനാ യംതംസദ്ദാനം ഏകന്തസമ്ബന്ധിഭാവതോ. പടിഞ്ഞം സമനുസ്സരന്തി ഉപസമ്പദമാളേ ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി ആചരിയപമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ സമ്മുഖാ ദിന്നം പടിഞ്ഞം സമനുസ്സരന്തോ.

ഇതി പംസുകൂലികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൨. തേചീവരികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൨൫. ചതുത്ഥകചീവരന്തി നിവാസനപാരുപനയോഗ്യം ചതുത്ഥകചീവരന്തി അധിപ്പായോ, അംസകാസാവസ്സ അപ്പടിക്ഖിപിതബ്ബതോ. അഞ്ഞതരവചനേനാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. യാവ ന സക്കോതി, യാവ ന ലഭതി, യാവ ന സമ്പജ്ജതീതി പച്ചേകം യാവ-സദ്ദോ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. ന സമ്പജ്ജതീതി ന സിജ്ഝതി. നിക്ഖിത്തപച്ചയാ ദോസോ നത്ഥീതി നിചയസന്നിധിധുതങ്ഗസംകിലേസദോസോ നത്ഥി. ആസന്നേതി ചീവരസ്സ ആസന്നേ ഠാനേ. രജനക്ഖണേ പരിഭുഞ്ജനകാസാവം രജനകാസാവം. തത്രട്ഠകപച്ചത്ഥരണം നാമ അത്തനോ, പരസ്സ വാ സന്തകം സേനാസനേ പച്ചത്ഥരണവസേന അധിട്ഠിതം. ‘‘അംസകാസാവം പരിക്ഖാരചോളം ഹോതി, ഇതി പച്ചത്ഥരണം, അംസകാസാവന്തി ഇമാനി ദ്വേപി അതിരേകചീവരട്ഠാനേ ഠിതാനിപി ധുതങ്ഗഭേദം ന കരോന്തീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി വദന്തി. പരിഹരിതും പന ന വട്ടതീതി രജനകാലേ ഏവ അനുഞ്ഞാതത്താ നിച്ചപരിഭോഗവസേന ന വട്ടതി തേചീവരികസ്സ. അംസകാസാവന്തി ഖന്ധേ ഠപേതബ്ബകാസാവം. കായപരിഹാരികേനാതി വാതാതപാദിപരിസ്സയതോ കായസ്സ പരിഹരണമത്തേന. സമാദായേവാതി ഗഹേത്വാ ഏവ. അപ്പസമാരമ്ഭതാതി അപ്പകിച്ചതാ. കപ്പിയേ മത്തകാരിതായാതി നിസീദനാദിവസേന, പരിക്ഖാരചോളവസേന ച ബഹൂസു ചീവരേസു അനുഞ്ഞാതേസുപി തിചീവരമത്തേ ഠിതത്താ. സഹ പത്തചരണായാതി സപത്തചരണോ. പക്ഖീ സപക്ഖകോ.

ഇതി തേചീവരികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൩. പിണ്ഡപാതികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൨൬. അതിരേകലാഭന്തി ‘‘പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായാ’’തി (മഹാവ. ൭൩, ൧൨൮) ഏവം വുത്തഭിക്ഖാഹാരലാഭതോ അതിരേകലാഭം, സങ്ഘഭത്താദിന്തി അത്ഥോ. സകലസ്സ സങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബഭത്തം സങ്ഘഭത്തം. കതിപയേ ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസിത്വാ ദാതബ്ബഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്തം. ഏകസ്മിം പക്ഖേ ഏകദിവസം ദാതബ്ബഭത്തം പക്ഖികം. ഉപോസഥേ ഉപോസഥേ ദാതബ്ബഭത്തം ഉപോസഥികം. പടിപദദിവസേ ദാതബ്ബഭത്തം പാടിപദികം. വിഹാരം ഉദ്ദിസ്സ ദാതബ്ബഭത്തം വിഹാരഭത്തം. ധുരഗേഹേ ഏവ ഠപേത്വാ ദാതബ്ബഭത്തം ധുരഭത്തം. ഗാമവാസീആദീഹി വാരേന ദാതബ്ബഭത്തം വാരകഭത്തം. ‘‘സങ്ഘഭത്തം ഗണ്ഹഥാതിആദിനാ’’തി ആദി-സദ്ദേന ഉദ്ദേസഭത്താദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സാദിതും വട്ടന്തീതി ഭിക്ഖാപരിയായേന വുത്തത്താ. ഭേസജ്ജാദിപടിസംയുത്താ നിരാമിസസലാകാ. യാവകാലികവജ്ജാതി ച വദന്തി. വിഹാരേ പക്കഭത്തമ്പീതി ഉപാസകാ ഇധേവ ഭത്തം പചിത്വാ ‘‘സബ്ബേസം അയ്യാനം ദസ്സാമാ’’തി വിഹാരേയേവ ഭത്തം സമ്പാദേന്തി, തം പിണ്ഡപാതികാനമ്പി വട്ടതി. ആഹരിത്വാതി പത്തം ഗഹേത്വാ ഗേഹതോ ആനേത്വാ. തം ദിവസം നിസീദിത്വാതി ‘‘മാ, ഭന്തേ, പിണ്ഡായ ചരിത്ഥ, വിഹാരേയേവ ഭിക്ഖാ ആനീയതീ’’തി വദന്താനം സമ്പടിച്ഛനേന തം ദിവസം നിസീദിത്വാ. സേരിവിഹാരസുഖന്തി അപരായത്തവിഹാരിതാസുഖം. അരിയവംസോതി അരിയവംസസുത്തപടിസംയുത്താ (ദീ. നി. ൩.൩൦൯; അ. നി. ൪.൨൮) ധമ്മകഥാ. ധമ്മരസന്തി ധമ്മൂപസഞ്ഹിതം പാമോജ്ജാദിരസം.

ജങ്ഘബലം നിസ്സായ പിണ്ഡപരിയേസനതോ കോസജ്ജനിമ്മദ്ദനതാ. ‘‘യഥാപി ഭമരോ പുപ്ഫ’’ന്തിആദിനാ (ധ. പ. ൪൯; നേത്തി. ൧൨൩) വുത്തവിധിനാ ആഹാരപരിയേസനതോ പരിസുദ്ധാജീവതാ. നിച്ചം അന്തരഘരം പവിസന്തസ്സേവ സുപ്പടിച്ഛന്നഗമനാദയോ സേഖിയധമ്മാ സമ്പജ്ജന്തീതി സേഖിയപടിപത്തിപൂരണം. പടിഗ്ഗഹണേ മത്തഞ്ഞുതായ, സംസട്ഠവിഹാരാഭാവതോ ച അപരപോസിതാ. കുലേ കുലേ അപ്പകഅപ്പകപിണ്ഡഗഹണേന പരാനുഗ്ഗഹകിരിയാ. അന്തിമായ ജീവികായ അവട്ഠാനേന മാനപ്പഹാനം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാനം, യദിദം പിണ്ഡോല്യ’’ന്തിആദി (ഇതിവു. ൯൧; സം. നി. ൩.൮൦). മിസ്സകഭത്തേന യാപനതോ രസതണ്ഹാനിവാരണം. നിമന്തനാസമ്പടിച്ഛനതോ ഗണഭോജനാദിസിക്ഖാപദേഹി അനാപത്തിതാ.

അപ്പടിഹതവുത്തിതായ ചതൂസുപി ദിസാസു വത്തനട്ഠേന ചാതുദ്ദിസോ. ആജീവസ്സ വിസുജ്ഝതീതി ആജീവോ അസ്സ വിസുജ്ഝതി. അത്തഭരസ്സാതി അപ്പാനവജ്ജസുലഭരൂപേഹി പച്ചയേഹി അത്തനോ ഭരണതോ അത്തഭരസ്സ. തതോ ഏവ ഏകവിഹാരിതായ സദ്ധിവിഹാരികാദീനമ്പി അഞ്ഞേസം അപോസനതോ അനഞ്ഞപോസിനോ. പദദ്വയേനാപി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന വിചരണതോ സല്ലഹുകവുത്തിതം, സുഭരതം, പരമഅപ്പിച്ഛതം, സന്തുട്ഠിഞ്ച ദസ്സേതി. ദേവാപി പിഹയന്തി താദിനോതി താദിസസ്സ ഭുസം അതിവിയ സന്തകായവചീമനോകമ്മതായ ഉപസന്തസ്സ പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗമതോ സബ്ബകാലം സതിമതോ പിണ്ഡപാതികസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സക്കാദയോ ദേവാപി പിഹയന്തി പത്ഥേന്തി. തസ്സ സീലാദിഗുണേസു ബഹുമാനം ഉപ്പാദേന്താ ആദരം ജനേന്തി, പഗേവ മനുസ്സാ. സചേ സോ ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതോ ന ഹോതി, തദഭികങ്ഖീ ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഇതി പിണ്ഡപാതികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൪. സപദാനചാരികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൨൭. ഇമിനാതി സപദാനചാരികേന. കാലതരന്തി കാലസ്സേവ. അഫാസുകട്ഠാനന്തി സപരിസ്സയാദിവസേന ദുപ്പവേസനട്ഠാനം. പുരതോതി വീഥിയം ഗച്ഛന്തസ്സ പുരതോ ഘരം അപവിട്ഠസ്സേവ. പത്തവിസ്സട്ഠട്ഠാനന്തി പേസകാരവീഥിയം പേസകാരഭാവം നിമ്മിനിത്വാ ഠിതസ്സ സക്കസ്സ ഘരദ്വാരേ പത്തവിസ്സട്ഠട്ഠാനം. ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികോ തം ദിവസം ന ഭിക്ഖം ആഗമയമാനോ നിസീദതി, തസ്മാ തം അനുലോമേതി. കത്ഥചിപി കുലേ നിബദ്ധം ഉപസങ്കമനാഭാവതോ പരിചയാഭാവേന കുലേസു നിച്ചനവകതാ. സബ്ബത്ഥ അലഗ്ഗമാനസതായ ച സോമ്മഭാവേന ച ചന്ദൂപമതാ. കുലേസു പരിഗ്ഗഹചിത്താഭാവേന തത്ഥ മച്ഛേരപ്പഹാനം. ഹിതേസിതായ വിഭാഗാഭാവതോ സമാനുകമ്പിതാ. കുലാനം സങ്ഗണ്ഹനസംസട്ഠതാദയോ കുലൂപകാദീനവാ. അവ്ഹാനാനഭിനന്ദനാതി നിമന്തനവസേന അവ്ഹാനസ്സ അസമ്പടിച്ഛനാ. അഭിഹാരേനാതി ഭിക്ഖാഭിഹാരേന. സേരിചാരന്തി യഥാരുചി വിചരണം.

ഇതി സപദാനചാരികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൫. ഏകാസനികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൨൮. നാനാസനഭോജനന്തി അനേകസ്മിം ആസനേ ഭോജനം, ഏകനിസജ്ജായ ഏവ അഭുഞ്ജിത്വാ വിസും വിസും നിസജ്ജാസു ആഹാരപരിഭോഗന്തി അത്ഥോ. പതിരൂപന്തി യുത്തരൂപം അനുട്ഠാപനീയം. വത്തം കാതും വട്ടതീതി വത്തം കാതും യുജ്ജതി. വത്തം നാമ ഗരുട്ഠാനീയേ കത്തബ്ബമേവ. തത്ഥ പന പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേതും യം ഥേരവാദം ആഹ ‘‘ആസനം വാ രക്ഖേയ്യ ഭോജനം വാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – ഏകാസനികം ഭിക്ഖും ഭുഞ്ജന്തം ആസനം വാ രക്ഖേയ്യ, ധുതങ്ഗഭേദതോ യാവ ഭോജനപരിയോസാനാ ന വുട്ഠാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ഭോജനം വാ രക്ഖേയ്യ ധുതങ്ഗഭേദതോ, അഭുഞ്ജിയമാനം യാവ ഭുഞ്ജിതും നാരഭതി, താവ വുട്ഠാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ തയിദം ദ്വയം ഇധ നത്ഥി, തസ്മാ വത്തകരണം ധുതങ്ഗം ന രക്ഖതീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അയഞ്ചാ’’തിആദി. ‘‘ഭേസജ്ജത്ഥമേവാ’’തി ഇമിനാ ഭേസജ്ജപരിഭോഗവസേനേവ സപ്പിആദീനിപി വട്ടന്തീതി ദസ്സേതി. അപ്പാബാധതാതി അരോഗതാ. അപ്പാതങ്കതാതി അകിച്ഛജീവിതാ സരീരദുക്ഖാഭാവോ. ലഹുട്ഠാനന്തി കായസ്സ ലഹുപരിവത്തിതാ. ബലന്തി സരീരബലം. ഫാസുവിഹാരോതി സുഖവിഹാരോ. സബ്ബമേതം ബഹുക്ഖത്തും ഭുഞ്ജനപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനവികാരപടിക്ഖേപപദം. രുജാതി രോഗാ. ന കമ്മമത്തനോതി അത്തനോ യോഗകമ്മം പുരേഭത്തം, പച്ഛാഭത്തഞ്ച ന പരിഹാപേതി, ബഹുസോ ഭോജനേ അബ്യാവടഭാവതോ, അരോഗഭാവതോ ചാതി അധിപ്പായോ.

ഇതി ഏകാസനികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൬. പത്തപിണ്ഡികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൨൯. അപ്പടികൂലം കത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി പടികൂലസ്സ ഭുത്തസ്സ അഗണ്ഹനമ്പി സിയാതി അധിപ്പായോ. പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹിതബ്ബന്തി ‘‘ഏകഭാജനമേവ ഗണ്ഹാമീ’’തി ബഹും ഗഹേത്വാ ന ഛഡ്ഡേതബ്ബം. നാനാരസതണ്ഹാവിനോദനന്തി നാനാരസഭോജനേ തണ്ഹായ വിനോദനം. അത്ര അത്ര നാനാഭാജനേ ഠിതേ നാനാരസേ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി അത്രിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ അത്രിച്ഛതാ, തസ്സാ അത്രിച്ഛതായ പഹാനം. ആഹാരേ പയോജനമത്തദസ്സിതാതി അസമ്ഭിന്നനാനാരസേ ഗേധം അകത്വാ ആഹാരേ സത്ഥാരാ അനുഞ്ഞാതപയോജനമത്തദസ്സിതാ. വിസും വിസും ഭാജനേസു ഠിതാനി ബ്യഞ്ജനാനി ഗണ്ഹതോ തത്ഥ തത്ഥ സാഭോഗതായ സിയാ വിക്ഖിത്തഭോജിതാ, ന തഥാ ഇമസ്സ ഏകപത്തഗതസഞ്ഞിനോതി വുത്തം ‘‘അവിക്ഖിത്തഭോജിതാ’’തി. ഓക്ഖിത്തലോചനോതി പത്തസഞ്ഞിതായ ഹേട്ഠാഖിത്തചക്ഖു. പരിഭുഞ്ജേയ്യാതി പരിഭുഞ്ജിതും സക്കുണേയ്യ.

ഇതി പത്തപിണ്ഡികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൭. ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൦. ഭുഞ്ജന്തസ്സ യം ഉപനീതം, തസ്സ പടിക്ഖേപേന തം അതിരിത്തം ഭോജനന്തി അതിരിത്തഭോജനം. പുന ഭോജനം കപ്പിയം കാരേത്വാ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബം, തബ്ബിസയത്താ ഇമസ്സ ധുതങ്ഗസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഇദമസ്സ വിധാന’’ന്തി. യസ്മിം ഭോജനേതി യസ്മിം ഭുഞ്ജിയമാനേ ഭോജനേ. തദേവ ഭുഞ്ജതി, ന അഞ്ഞം. അനതിരിത്തഭോജനപച്ചയാ ആപത്തി അനതിരിത്തഭോജനാപത്തി, തതോ ദൂരീഭാവോ അനാപജ്ജനം. ഓദരികത്തം ഘസ്മരഭാവോ കുച്ഛിപൂരകതാ, തസ്സ അഭാവോ ഏകപിണ്ഡേനാപി യാപനതോ. നിരാമിസസന്നിധിതാ നിഹിതസ്സ അഭുഞ്ജനതോ. പുന പരിയേസനവസേന പരിയേസനായ ഖേദം ന യാതി. അഭിസല്ലേഖകാനം സന്തോസഗുണാദീനം വുദ്ധിയാ സഞ്ജനനം സന്തോസഗുണാദിവുഡ്ഢിസഞ്ജനനം. ഇദന്തി ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം.

ഇതി ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൮. ആരഞ്ഞികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൧. ഗാമന്തസേനാസനം പഹായ അരഞ്ഞേ അരുണം ഉട്ഠാപേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഗാമന്തം, അരഞ്ഞഞ്ച സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ സദ്ധിം ഉപചാരേനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഗാമപരിയാപന്നത്താ ഗാമന്തസേനാസനസ്സ ‘‘ഗാമോയേവ ഗാമന്തസേനാസന’’ന്തി വുത്തം. യോ കോചി സത്ഥോപി ഗാമോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ഇന്ദഖീലാതി ഉമ്മാരാ. തസ്സാതി ലേഡ്ഡുപാതസ്സ. വിനയപരിയായേന അരഞ്ഞലക്ഖണം അദിന്നാദാനപാരാജികേ (പാരാ. ൯൨) ആഗതം. തത്ഥ ഹി ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി അനവസേസതോ അവഹാരട്ഠാനപരിഗ്ഗഹേ തദുഭയം അസങ്കരതോ ദസ്സേതും ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഗാമൂപചാരോ ഹി ലോകേ ഗാമസങ്ഖമേവ ഗച്ഛതീതി. നിപ്പരിയായതോ പന ഗാമവിനിമുത്തം ഠാനം അരഞ്ഞമേവ ഹോതീതി അഭിധമ്മേ (വിഭ. ൫൨൯) ഗാമാ ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ, സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം. സുത്തന്തികപരിയായേന ആരഞ്ഞകസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൬൫൪) ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി ആഗതം ആരഞ്ഞികം ഭിക്ഖും സന്ധായ. ന ഹി സോ വിനയപരിയായികേ ‘‘അരഞ്ഞേ വസനതോ ആരഞ്ഞികോ പന്തസേനാസനോ’’തി സുത്തേ വുത്തോ. അയഞ്ച സുത്തസംവണ്ണനാതി ഇധ സബ്ബത്ഥ സുത്തന്തകഥാവ പമാണം. തസ്മാ തത്ഥ ആഗതമേവ ലക്ഖണം ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തം ആരോപിതേന ആചരിയധനുനാ’’തിആദിനാ മിനനവിധിം ആഹ. തേനേവ ഹി മജ്ഝിമട്ഠകഥാനയോവ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯൬) ഇദമേത്ഥ പമാണന്തി ച വുത്തോ.

തതോ തതോ മഗ്ഗന്തി തത്ഥ തത്ഥ ഖുദ്ദകമഗ്ഗം പിദഹതി. ധുതങ്ഗസുദ്ധികേന ധുതങ്ഗസോധനപസുതേന. യഥാപരിച്ഛിന്നേ കാലേതി ഉക്കട്ഠസ്സ തയോപി ഉതൂ, മജ്ഝിമസ്സ ദ്വേ, മുദുകസ്സ ഏകോ ഉതു. തത്ഥപി ധുതങ്ഗം ന ഭിജ്ജതി സഉസ്സാഹത്താ. നിപജ്ജിത്വാ ഗമിസ്സാമാതി ചിത്തസ്സ സിഥിലഭാവേന ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതീതി വുത്തം. അരഞ്ഞസഞ്ഞം മനസി കരോന്തോതി ‘‘അഹം വിവേകവാസം വസിസ്സാമി, യഥാലദ്ധോവ കായവിവേകോ സാത്ഥകോ കാതബ്ബോ’’തി മനസികാരസബ്ഭാവതോ ‘‘ഭബ്ബോ…പേ… രക്ഖിതു’’ന്തി വുത്തം. അസ്സ ആരഞ്ഞികസ്സ ചിത്തം ന വിക്ഖിപന്തി ആപാഥമനുപഗമനതോ. വിഗതസന്താസോ ഹോതി വിവേകപരിചയതോ. ജീവിതനികന്തിം ജഹതി ബഹുപരിസ്സയേ അരഞ്ഞേ നിവാസേനേവ മരണഭയസ്സ ദൂരീകരണതോ. പവിവേകസുഖരസം അസ്സാദേതി അനുഭവതി ജനസംസഗ്ഗാഭാവതോ. ആരാധയന്തോതി അനുനയന്തോ. യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിയാ വിവേകസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ആരഞ്ഞികങ്ഗയോഗിനോ വാഹനസദിസന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘അവസേസധുതായുധോ’’തി, അവസിട്ഠധുതധമ്മായുധോതി അത്ഥോ.

ഇതി ആരഞ്ഞികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൯. രുക്ഖമൂലികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൨. ഛന്നന്തി ഇട്ഠകാഛദനാദീഹി ഛാദിതം, ആവസഥന്തി അത്ഥോ. സീമന്തരികരുക്ഖോതി ദ്വിന്നം രാജൂനം രജ്ജസീമായ ഠിതരുക്ഖോ. തത്ഥ ഹി തേസം രാജൂനം ബലകായോ ഉപഗന്ത്വാ അന്തരന്തരാ യുദ്ധം കരേയ്യ, ചോരാപി പാരിപന്ഥികാ സമോസരന്താ ഭിക്ഖുസ്സ സുഖേന നിസീദിതും ന ദേന്തി. ചേതിയരുക്ഖോ ‘‘ദേവതാധിട്ഠിതോ’’തി മനുസ്സേഹി സമ്മതരുക്ഖോ പൂജേതും ഉപഗതേഹി മനുസ്സേഹി അവിവിത്തോ ഹോതി. നിയ്യാസരുക്ഖോ സജ്ജരുക്ഖാദി. വഗ്ഗുലിരുക്ഖോ വഗ്ഗുലിനിസേവിതോ. സീമന്തരികരുക്ഖാദയോ സപരിസ്സയാ, ദുല്ലഭവിവേകാ ചാതി ആഹ ‘‘ഇമേ രുക്ഖേ വിവജ്ജേത്വാ’’തി. പണ്ണസടന്തി രുക്ഖതോ പതിതപണ്ണം. പടിച്ഛന്നേ ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം രുക്ഖമൂലികഭാവസ്സ പടിച്ഛാദനത്ഥം. ഛന്നേ വാസകപ്പനാ ധമ്മസ്സവനാദീനമത്ഥായപി ഹോതി. തസ്മാ ‘‘ജാനിത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപിതമത്തേ’’തി വുത്തം.

അഭിണ്ഹം തരുപണ്ണവികാരദസ്സനേനാതി അഭിക്ഖണം തരൂസു, തരൂനം വാ പണ്ണേസു വികാരസ്സ ഖണഭങ്ഗസ്സ ദസ്സനേന. സേനാസനമച്ഛേരകമ്മാരാമതാനന്തി ആവാസമച്ഛരിയനവകമ്മരതഭാവാനം. ദേവതാഹീതി രുക്ഖദേവതാഹി. താപി ഹി രുക്ഖട്ഠവിമാനേസു വസന്തിയോ രുക്ഖേസു വസന്തി. അയമ്പി രുക്ഖേതി സഹവാസിതാ. വണ്ണിതോതി ‘‘അപ്പാനി ചേവാ’’തിആദിനാ പസംസിതോ. ‘‘രുക്ഖമൂലസേനാസനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാ’’തി (മഹാവ. ൭൩, ൧൨൮) ഏവം നിസ്സയോതി ച ഭാസിതോ. അഭിരത്താനി തരുണകാലേ, നീലാനി മജ്ഝിമകാലേ, പണ്ഡൂനി ജിണ്ണകാലേ. പതിതാനി മിലായനവസേന. ഏവം പസ്സന്തോ തരുപണ്ണാനി പച്ചക്ഖതോ ഏവ നിച്ചസഞ്ഞം പനൂദതി പജഹതി, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഏവസ്സ സണ്ഠാതി. യസ്മാ ഭഗവതോ ജാതിബോധിധമ്മചക്കപവത്തനപരിനിബ്ബാനാനി രുക്ഖമൂലേയേവ ജാതാനി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ബുദ്ധദായജ്ജം രുക്ഖമൂല’’ന്തി.

ഇതി രുക്ഖമൂലികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൧൦. അബ്ഭോകാസികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൩. ‘‘രുക്ഖമൂലം പടിക്ഖിപാമീ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ ഛന്നം അപ്പടിക്ഖിത്തമേവ ഹോതീതി ‘‘ഛന്നഞ്ച രുക്ഖമൂലഞ്ച പടിക്ഖിപാമീ’’തി വുത്തം. ധുതങ്ഗസ്സ സബ്ബസോ പടിയോഗിപടിക്ഖേപേന ഹി സമാദാനം ഇജ്ഝതി, നോ അഞ്ഞഥാതി. ‘‘ധമ്മസ്സവനായാ’’തി ഇമിനാവ ധമ്മം കഥേന്തേനാപി ഉപോസഥദിവസാദീസു സുണന്താനം ചിത്താനുരക്ഖണത്ഥം തേഹി യാചിതേന ഛന്നം പവിസിതും വട്ടതി, ധമ്മം പന കഥേത്വാ അബ്ഭോകാസോവ ഗന്തബ്ബോ. രുക്ഖമൂലികസ്സാപി ഏസേവ നയോ. ഉപോസഥത്ഥായാതി ഉപോസഥകമ്മായ. ഉദ്ദിസന്തേനാതി പരേസം ഉദ്ദേസം ദേന്തേന. ഉദ്ദിസാപേന്തേനാതി സയം ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തേന. മഗ്ഗമജ്ഝേ ഠിതം സാലന്തി സീഹളദീപേ വിയ മഗ്ഗാ അനോക്കമ്മ ഉജുകമേവ പവിസിതബ്ബസാലം. വേഗേന ഗന്തും ന വട്ടതി അസാരുപ്പത്താ. യാവ വസ്സൂപരമാ ഠത്വാ ഗന്തബ്ബം, ന താവ ധുതങ്ഗഭേദോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

രുക്ഖസ്സ അന്തോ നാമ രുക്ഖമൂലം. പബ്ബതസ്സ പന പബ്ഭാരസദിസോ പബ്ബതപദേസോ. അച്ഛന്നമരിയാദന്തി യഥാ വസ്സോദകം അന്തോ ന പവിസതി, ഏവം ഛദനസങ്ഖേപേന ഉപരി അകതമരിയാദം. അന്തോ പന പബ്ഭാരസ്സ വസ്സോദകം പവിസതി ചേ, അബ്ഭോകാസസങ്ഖേപമേവാതി തത്ഥ പവിസിതും വട്ടതി. സാഖാമണ്ഡപോതി രുക്ഖസാഖാഹി വിരളച്ഛന്നമണ്ഡപോ. പീഠപടോ ഖലിത്ഥദ്ധസാടകോ.

പവിട്ഠക്ഖണേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി യഥാവുത്തപബ്ഭാരാദികേ ഠപേത്വാതി അധിപ്പായോ. ജാനിത്വാതി ധമ്മസ്സവനാദിഅത്ഥം ഛന്നം രുക്ഖമൂലം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ ‘‘ഇദാനി അരുണോ ഉട്ഠഹതീ’’തി ജാനിത്വാ. രുക്ഖമൂലേപി കത്ഥചി അത്ഥേവ നിവാസഫാസുകതാതി സിയാ തത്ഥ ആസങ്ഗപുബ്ബകോ ആവാസപലിബോധോ, ന പന അബ്ഭോകാസേതി ഇധേവ ആവാസപലിബോധുപച്ഛേദോ ആനിസംസോ വുത്തോ. പസംസായാനുരൂപതാതി അനികേതാതി വുത്തപസംസായ അനാലയഭാവേന അനുച്ഛവികതാ. നിസ്സങ്ഗതാതി ആവാസപരിഗ്ഗഹാഭാവേനേവ തത്ഥ നിസ്സങ്ഗതാ. അസുകദിസായ വസനട്ഠാനം നത്ഥി, തസ്മാ തത്ഥ ഗന്തും നേവ സക്കാതി ഏദിസസ്സ പരിവിതക്കസ്സ അഭാവതോ ചാതുദ്ദിസോ. മിഗഭൂതേനാതി പരിഗ്ഗഹാഭാവേന മിഗസ്സ വിയ ഭൂതേന. സിതോതി നിസ്സിതോ. വിന്ദതീതി ലഭതി.

ഇതി അബ്ഭോകാസികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൧൧. സോസാനികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൪. ന സുസാനന്തി അസുസാനം. അഞ്ഞത്ഥോ ന-കാരോ, സുസാനലക്ഖണരഹിതം വസനട്ഠാനന്തി അധിപ്പായോ. ന തത്ഥാതി ‘‘സുസാന’’ന്തി വവത്ഥപിതമത്തേ ഠാനേ ന വസിതബ്ബം. ന ഹി നാമമത്തേന സുസാനലക്ഖണം സിജ്ഝതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഝാപിതകാലതോ പന പട്ഠായ…പേ… സുസാനമേവ ഛവേന സയിതമത്തായ സുസാനലക്ഖണപ്പത്തിതോ. ഛവസയനം ഹി ‘‘സുസാന’’ന്തി വുച്ചതി.

സോസാനികേന നാമ അപ്പകിച്ചേന സല്ലഹുകവുത്തിനാ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘തസ്മിം പന വസന്തേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഗരുകന്തി ദുപ്പരിഹാരം. തമേവ ഹി ദുപ്പരിഹാരഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപ്പന്നപരിസ്സയവിഘാതത്ഥായാതി ‘‘സുസാനം നാമ മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യക’’ന്തി ചോരാ കതകമ്മാപി അകതകമ്മാപി ഓസരന്തി, തത്ഥ ചോരേസു ഭണ്ഡസാമികേ ദിസ്വാ ഭിക്ഖുസമീപേ ഭണ്ഡം ഛഡ്ഡേത്വാ പലാതേസു മനുസ്സാ ഭിക്ഖും ‘‘ചോരോ’’തി ഗഹേത്വാ പോഥേയ്യും, തസ്മാ വിഹാരേ സങ്ഘത്ഥേരം വാ ഗോചരഗാമേ രഞ്ഞാ നിയുത്തം രാജയുത്തകം വാ അത്തനോ സോസാനികഭാവം ജാനാപേത്വാ യഥാ താദിസോ, അഞ്ഞോ വാ പരിസ്സയോ ന ഹോതി, തഥാ അപ്പമത്തേന വസിതബ്ബം. ചങ്കമന്തസ്സ യദാ ആളഹനം അഭിമുഖം ന ഹോതി, തദാപി സംവേഗജനനത്ഥം തത്ഥ ദിട്ഠി വിസ്സജ്ജേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘അദ്ധക്ഖികേന ആളഹനം ഓലോകേന്തേനാ’’തി വുത്തം.

ഉപ്പഥമഗ്ഗേന ഗന്തബ്ബം അത്തനോ സോസാനികഭാവസ്സ അപാകടഭാവത്ഥം. ആരമ്മണന്തി തസ്മിം സുസാനേ ‘‘അയം വമ്മികോ, അയം രുക്ഖോ, അയം ഖാണുകോ’’തിആദിനാ ദിവായേവ ആരമ്മണം വവത്ഥപേതബ്ബം. ഭയാനകന്തി ഭയജനകം വമ്മികാദിം. കേനചി ലേഡ്ഡുപാസാണാദിനാ ആസന്നേ വിചരന്തീതി ന പഹരിതബ്ബാ. തിലപിട്ഠം വുച്ചതി പലലം. മാസമിസ്സം ഭത്തം മാസഭത്തം. ഗുളാദീതി ആദി-സദ്ദേന തിലസംഗുളികാദിഘനപൂവഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. കുലഗേഹം ന പവിസിതബ്ബന്തി പേതധൂമേന വാസിതത്താ, പിസാചാനുബന്ധത്താ ച കുലഗേഹസ്സ അബ്ഭന്തരം ന പവിസിതബ്ബം. ദേവസികം ഛവഡാഹോ ധുവഡാഹോ. മതഞാതകാനം തത്ഥ ഗന്ത്വാ ദേവസികം രോദനം ധുവരോദനം. വുത്തനയേനാതി ‘‘ഝാപിതകാലതോ പന പട്ഠായാ’’തി വുത്തനയേന. ‘‘പച്ഛിമയാമേ പടിക്കമിതും വട്ടതീ’’തി ഇച്ഛിതത്താ ‘‘സുസാനം അഗതദിവസേ’’തി അങ്ഗുത്തരഭാണകാ.

സുസാനേ നിച്ചകാലം സിവഥികദസ്സനേന മരണസ്സതിപടിലാഭോ. തതോ ഏവ അപ്പമാദവിഹാരിതാ. തത്ഥ ഛഡ്ഡിതസ്സ മതകളേവരസ്സ ദസ്സനേന അസുഭനിമിത്താധിഗമോ. തതോ ഏവ കാമരാഗവിനോദനം. ബഹുലം സരീരസ്സ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛഭാവസല്ലക്ഖണതോ അഭിണ്ഹം കായസഭാവദസ്സനം. തതോ മരണസ്സതിപടിലാഭതോ ച സംവേഗബഹുലതാ. ബ്യാധികാനം, ജരാജിണ്ണാനഞ്ച മതാനം തത്ഥ ദസ്സനേന ആരോഗ്യയോബ്ബനജീവിതമദപ്പഹാനം. ഖുദ്ദകസ്സ, മഹതോ ച ഭയസ്സ അഭിഭവനതോ ഭയഭേരവസഹനതാ. സംവിഗ്ഗസ്സ യോനിസോ പദഹനം സമ്ഭവതീതി അമനുസ്സാനം ഗരുഭാവനീയതാ. നിദ്ദാഗതമ്പീതി സുത്തമ്പി, സുപിനന്തേപീതി അധിപ്പായോ.

ഇതി സോസാനികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൧൨. യഥാസന്ഥതികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൫. സേനാസനഗാഹണേ പരേ ഉട്ഠാപേത്വാ ഗഹണം, ‘‘ഇദം സുന്ദരം, ഇദം ന സുന്ദര’’ന്തി പരിതുലയിത്വാ പുച്ഛനാ, ഓലോകനാ ച സേനാസനലോലുപ്പം. തുട്ഠബ്ബന്തി തുസ്സിതബ്ബം. വിഹാരസ്സ പരിയന്തഭാവേന ദൂരേതി വാ ബഹൂനം സന്നിപാതട്ഠാനാദീനം അച്ചാസന്നേതി വാ പുച്ഛിതും ന ലഭതി, പുച്ഛനേനപിസ്സ ധുതങ്ഗസ്സ സംകിലിസ്സനതോ. ഓലോകേതുന്തി ലോലുപ്പവസേന പസ്സിതും. സചസ്സ തം ന രുച്ചതീതി അസ്സ യഥാസന്ഥതികസ്സ തം യഥാഗാഹിതം സേനാസനം അഫാസുകഭാവേന സചേ ന രുച്ചതി, മുദുകസ്സ അസതി രോഗേ യഥാഗാഹിതം പഹായ അഞ്ഞസ്സ സേനാസനസ്സ ഗഹണം ലോലുപ്പം, മജ്ഝിമസ്സ ഗന്ത്വാ ഓലോകനാ, ഉക്കട്ഠസ്സ പുച്ഛനാ. സബ്ബേസമ്പി ഉട്ഠാപേത്വാ ഗഹണേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

ഉപട്ഠാപനീയാനമ്പി അനുട്ഠാപനേന സബ്രഹ്മചാരീനം ഹിതേസിതാ. തായ കരുണാവിഹാരാനുഗുണതാ. സുന്ദരാസുന്ദരവിഭാഗാകരണതോ ഹീനപണീതവികപ്പപരിച്ചാഗോ. തേന താദിലക്ഖണാനുഗുണതാ. തതോ ഏവ അനുരോധവിരോധപ്പഹാനം. ദ്വാരപിദഹനം ഓകാസാദാനതോ. യഥാസന്ഥതരാമതന്തി യഥാഗാഹിതേ യഥാനിദ്ദിട്ഠേ സേനാസനേ അഭിരതഭാവം.

ഇതി യഥാസന്ഥതികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൧൩. നേസജ്ജികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൩൬. സേയ്യന്തി ഇരിയാപഥലക്ഖണം സേയ്യം. തപ്പടിക്ഖേപേനേവ ഹി തദത്ഥാ ‘‘മഞ്ചോ ഭിസീ’’തി ഏവമാദികാ (ചൂളവ. ൩൨൧, ൩൨൨) സേയ്യാ പടിക്ഖിത്താ ഏവ ഹോന്തി. ‘‘നേസജ്ജികോ’’തി ച സയനം പടിക്ഖിപിത്വാ നിസജ്ജായ ഏവ വിഹരിതും സീലമസ്സാതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ഇധ അധിപ്പേതത്താ സേയ്യാ ഏവേത്ഥ പടിയോഗിനീ, ന ഇതരേ തഥാ അനിട്ഠത്താ, അസമ്ഭവതോ ച. കോസജ്ജപക്ഖിയോ ഹി ഇരിയാപഥോ ഇധ പടിയോഗിഭാവേന ഇച്ഛിതോ, ന ഇതരേ. ന ച സക്കാ ഠാനഗമനേഹി വിനാ നിസജ്ജായ ഏവ യാപേതും തഥാ പവത്തേതുന്തി സേയ്യാവേത്ഥ പടിയോഗിനീ. തേനാഹ ‘‘തേന പനാ’’തിആദി. ചങ്കമിതബ്ബം ന ‘‘നേസജ്ജികോ അഹ’’ന്തി സബ്ബരത്തിം നിസീദിതബ്ബം. ഇരിയാപഥന്തരാനുഗ്ഗഹിതോ ഹി കായോ മനസികാരക്ഖമോ ഹോതി.

ചത്താരോ പാദാ, പിട്ഠിഅപസ്സയോ ചാതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി പഞ്ചങ്ഗോ. ചതൂഹി അട്ടനീഹി, പിട്ഠിഅപസ്സയേന ച പഞ്ചങ്ഗോതി അപരേ. ഉഭോസു പസ്സേസു പിട്ഠിപസ്സേ ച യഥാസുഖം അപസ്സായ വിഹരതോ നേസജ്ജികസ്സ ‘‘അനേസജ്ജികതോ കോ വിസേസോ’’തി ഗാഹം നിവാരേതും അഭയത്ഥേരോ നിദസ്സിതോ ‘‘ഥേരോ അനാഗാമീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായീ’’തി.

ഉപച്ഛേദീയതി ഏതേനാതി ഉപച്ഛേദനന്തി വിനിബന്ധുപച്ഛേദസ്സ സാധകതമഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. സബ്ബകമ്മട്ഠാനാനുയോഗസപ്പായതാ അലീനാനുദ്ധച്ചപക്ഖികത്താ നിസജ്ജായ. തതോ ഏവ പാസാദികഇരിയാപഥതാ. വീരിയാരമ്ഭാനുകൂലതാ വീരിയസമതായോജനസ്സ അനുച്ഛവികതാ. തതോ ഏവ സമ്മാപടിപത്തിയാ അനുബ്രൂഹനതാ. പണിധായാതി ഠപേത്വാ. തനുന്തി ഉപരിമകായം. വികമ്പേതീതി ചാലേതി, ഇച്ഛാവിഘാതം കരോതീതി അധിപ്പായോ. വതന്തി ധുതങ്ഗം.

ഇതി നേസജ്ജികങ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

ധുതങ്ഗപകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

൩൭. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം വസേന സിയാ കുസലാനി, ഖീണാസവാനം വസേന സിയാ അബ്യാകതാനി. തത്ഥ സേക്ഖപുഥുജ്ജനാ പടിപത്തിപൂരണത്ഥം, ഖീണാസവാ ഫാസുവിഹാരത്ഥം ധുതങ്ഗാനി പരിഹരന്തി. അകുസലമ്പി ധുതങ്ഗന്തി അകുസലചിത്തേനാപി ധുതങ്ഗസേവനാ അത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തം ന യുത്തം, യേന അകുസലചിത്തേന പബ്ബജിതസ്സ ആരഞ്ഞികത്തം, തം ധുതങ്ഗം നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? ലക്ഖണാഭാവതോ. യം ഹിദം കിലേസാനം ധുനനതോ ധുതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ഞാണസ്സ, ചേതനായ വാ അങ്ഗത്തം, ന തം അകുസലധമ്മേസു സമ്ഭവതി. തസ്മാ അരഞ്ഞവാസാദിമത്തേന ആരഞ്ഞികാദയോ താവ ഹോന്തു, ആരഞ്ഞികങ്ഗാദീനി പന ന ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ന മയ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇമാനീതി ധുതങ്ഗാനി. വുത്തം ഹേട്ഠാ വചനത്ഥനിദ്ദേസേ. ന ച അകുസലേന കോചി ധുതോ നാമ ഹോതി, കിലേസാനം ധുനനട്ഠേനാതി അധിപ്പായോ. യസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏതാനി സമാദാനാനി അങ്ഗാനി, ഏതേന പഠമേനാപി അത്ഥവികപ്പേന ‘‘നത്ഥി അകുസലം ധുതങ്ഗ’’ന്തി ദസ്സേതി. ന ച അകുസലം കിഞ്ചി ധുനാതീതി അകുസലം കിഞ്ചി പാപം ന ച ധുനാതി ഏവ അപ്പടിപക്ഖതോ. യേസം സമാദാനാനം തം അകുസലം ഞാണം വിയ അങ്ഗന്തി കത്വാ താനി ധുതങ്ഗാനീതി വുച്ചേയ്യും. ഇമിനാ ദുതിയേനാപി അത്ഥവികപ്പേന ‘‘നത്ഥി അകുസലം ധുതങ്ഗ’’ന്തി ദസ്സേതി. നാപി അകുസലന്തിആദി തതിയഅത്ഥവികപ്പവസേന യോജനാ. തസ്മാതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനം.

യേസന്തി അഭയഗിരിവാസികേ സന്ധായാഹ. തേ ഹി ധുതങ്ഗം നാമ പഞ്ഞത്തീതി വദന്തി. തഥാ സതി തസ്സ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ കിലേസാനം ധുനനട്ഠോപി ന സിയാ, സമാദാതബ്ബതാ ചാതി തേസം വചനം പാളിയാ വിരുജ്ഝതീതി ദസ്സേതും ‘‘കുസലത്തികവിനിമുത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ പഞ്ഞത്തിപക്ഖേ ഏതേ ദോസാ ദുന്നിവാരാ, തസ്മാ തം തേസം വചനം ന ഗഹേതബ്ബം, വുത്തനയോ ചേതനാപക്ഖോയേവ ഗഹേതബ്ബോതി അത്ഥോ. യസ്മാ ഏതേ ധുതഗുണാ കുസലത്തികേ പഠമതതിയപദസങ്ഗഹിതാ, തസ്മാ സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ വിപാകധമ്മധമ്മാ, സിയാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ, സിയാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ, സിയാ അസംകിലിട്ഠസംകിലേസികാതി ഏവം സേസതികദുകപദേഹിപി നേസം യഥാരഹം സങ്ഗഹോ വിഭാവേതബ്ബോ.

കാമം സബ്ബോപി അരഹാ ധുതകിലേസോ, ഇധ പന ധുതങ്ഗസേവനാമുഖേന കിലേസേ വിധുനിത്വാ ഠിതോ ഖീണാസവോ ‘‘ധുതകിലേസോ പുഗ്ഗലോ’’തി അധിപ്പേതോ. തഥാ സബ്ബോപി അരിയമഗ്ഗോ നിപ്പരിയായേന കിലേസധുനനോ ധമ്മോ, വിസേസതോ അഗ്ഗമഗ്ഗോ. പരിയായേന പന വിപസ്സനാഞാണാദി. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ധുതങ്ഗചേതനാസമ്പയുത്തഞാണം ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ധുതം ദസ്സേത്വാ ധുതവാദേ ദസ്സേതബ്ബേ യസ്മാ ധുതവാദഭേദേന ധുതോ വിയ ധുതഭേദേന ധുതവാദോപി ദുവിധോ, തസ്മാ തേസം, തദുഭയപടിക്ഖേപസ്സ ച വസേന ചതുക്കമേത്ഥ സമ്ഭവതീതി തം ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥി ധുതോ’’തിആദി വുത്തം.

തയിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ ‘‘സോ അയ’’ന്തി അത്ഥോ. ധുതധമ്മാ നാമാതി ധുതങ്ഗസേവനായ പടിപക്ഖഭൂതാനം പാപധമ്മാനം ധുനനവസേന പവത്തിയാ ‘‘ധുതോ’’തി ലദ്ധനാമായ ധുതങ്ഗചേതനായ ഉപകാരകാ ധമ്മാതി കത്വാ ധുതധമ്മാ നാമ. അസമ്പത്തസമ്പത്തേസു പച്ചയേസു അലുബ്ഭനാകാരേന പവത്തനതോ അപ്പിച്ഛതാ സന്തുട്ഠിതാ ച അത്ഥതോ അലോഭോ. പച്ചയഗേധാദിഹേതുകാനം ലോലതാദീനം സംകിലേസാനം സമ്മദേവ ലിഖനതോ ഛേദനതോ ഗണസങ്ഗണികാദിഭേദതോ സംസഗ്ഗതോ ചിത്തസ്സ വിവേചനതോ സല്ലേഖതാ പവിവേകതാ ച അലോഭോ അമോഹോതി ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു അനുപതന്തി തദന്തോഗധാ തപ്പരിയാപന്നാ ഹോന്തി, തദുഭയസ്സേവ പവത്തിവിസേസഭാവതോ. ഇമേഹി കുസലധമ്മേഹി അത്ഥീ ഇദമത്ഥീ, യേന ഞാണേന പബ്ബജിതേന നാമ പംസുകൂലികങ്ഗാദീസു പതിട്ഠിതേന ഭവിതബ്ബന്തി യഥാനുസിട്ഠം ധുതഗുണേ സമാദിയതി ചേവ പരിഹരതി ച, തം ഞാണം ഇദമത്ഥിതാ. തേനാഹ ‘‘ഇദമത്ഥിതാ ഞാണമേവാ’’തി. പടിക്ഖേപവത്ഥൂസൂതി ഗഹപതിചീവരാദീസു തേഹി തേഹി ധുതങ്ഗേഹി പടിക്ഖിപിതബ്ബവത്ഥൂസു. ലോഭന്തി തണ്ഹം. തേസ്വേവ വാതി പടിക്ഖേപവത്ഥൂസു ഏവ. ആദീനവപടിച്ഛാദകന്തി ആരക്ഖദുക്ഖപരാധീനവുത്തിചോരഭയാദിആദീനവപടിച്ഛാദകം. അനുഞ്ഞാതാനന്തി സത്ഥാരാ നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗവസേന അനുഞ്ഞാതാനം സുഖസമ്ഫസ്സഅത്ഥരണപാവുരണാദീനം. പടിസേവനമുഖേനാതി പടിസേവനദ്വാരേന, തേന ലേസേനാതി അത്ഥോ. അതിസല്ലേഖമുഖേനാതി അതിവിയ സല്ലേഖപടിപത്തിമുഖേന, ഉക്കട്ഠസ്സ വത്തനകാനമ്പി പടിക്ഖിപനവസേനാതി അത്ഥോ.

സുഖുമകരണസന്നിസ്സയോ രാഗോ ദുക്ഖായ പടിപത്തിയാ പതിട്ഠം ന ലഭതീതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖാപടിപദഞ്ച നിസ്സായ രാഗോ വൂപസമ്മതീ’’തി. സല്ലേഖോ നാമ സമ്പജാനസ്സ ഹോതി, സതിസമ്പജഞ്ഞേ മോഹോ അപതിട്ഠോവ അപ്പമാദസമ്ഭവതോതി വുത്തം ‘‘സല്ലേഖം നിസ്സായ അപ്പമത്തസ്സ മോഹോ പഹീയതീ’’തി. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ധുതങ്ഗേസു. തത്ഥാതി അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലേസു.

സീസങ്ഗാനീതി സീസഭൂതാനി അങ്ഗാനി, പരേസമ്പി കേസഞ്ചി നാനന്തരികതായ, സുകരതായ ച സങ്ഗണ്ഹനതോ ഉത്തമങ്ഗാനീതി അത്ഥോ. അസമ്ഭിന്നങ്ഗാനീതി കേഹിചി സമ്ഭേദരഹിതാനി, വിസുംയേവ അങ്ഗാനീതി വുത്തം ഹോതി. കമ്മട്ഠാനം വഡ്ഢതി രാഗചരിതസ്സ മോഹചരിതസ്സ ദോസചരിതസ്സാപി, തം ഏകച്ചം ധുതങ്ഗം സേവന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഹായതി കമ്മട്ഠാനം സുകുമാരഭാവേനലൂഖപടിപത്തിം അസഹന്തസ്സ. വഡ്ഢതേവ മഹാപുരിസജാതികസ്സാതി അധിപ്പായോ. ന വഡ്ഢതി കമ്മട്ഠാനം ഉപനിസ്സയരഹിതസ്സ. ഏകമേവ ഹി ധുതങ്ഗം യഥാ കിലേസധുനനട്ഠേന, ഏവം ചേതനാസഭാവത്താ. തേനാഹ ‘‘സമാദാനചേതനാ’’തി.

തേരസാപി ധുതങ്ഗാനി സമാദായ പരിഹരന്താനം പുഗ്ഗലാനം വസേന ‘‘ദ്വാചത്താലീസ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂനം തേരസന്നമ്പി പരിഹരണസ്സ ഏകജ്ഝംയേവ സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഏകപ്പഹാരേന സബ്ബധുതങ്ഗാനി പരിഭുഞ്ജിതും സക്കോതീ’’തി വുത്തം. കഥം അബ്ഭോകാസേ വിഹരന്തസ്സ രുക്ഖമൂലികങ്ഗം? ‘‘ഛന്നം പടിക്ഖിപാമി, രുക്ഖമൂലികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൩൨) വചനതോ ഛന്നേ അരുണം ഉട്ഠാപിതമത്തേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി, ന അബ്ഭോകാസേ, തസ്മാ ഭേദഹേതുനോ അഭാവേന തമ്പി അരോഗമേവ. തഥാ സേനാസനലോലുപ്പസ്സ അഭാവേന യഥാസന്ഥതികങ്ഗന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആരഞ്ഞികങ്ഗം ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനസിക്ഖാപദേന (പാചി. ൬൯൧-൬൯൨) പടിക്ഖിത്തം, ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം അനതിരിത്തഭോജനസിക്ഖാപദേന (പാചി. ൨൩൮-൨൪൦). പവാരിതായ ഹി ഭിക്ഖുനിയാ അതിരിത്തം കത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന ലബ്ഭതി. കപ്പിയേ ച വത്ഥുസ്മിം ലോലതാപഹാനായ ധുതങ്ഗസമാദാനം, ന അകപ്പിയേ, സിക്ഖാപദേനേവ പടിക്ഖിത്തത്താ. അട്ഠേവ ഹോന്തി ഭിക്ഖുനിയാ സംകച്ചികചീവരാദീഹി സദ്ധിം പഞ്ചപി തിചീവരസങ്ഖമേവ ഗച്ഛന്തീതി കത്വാ. യഥാവുത്തേസൂതി ഭിക്ഖൂനം വുത്തേസു തേരസസു തിചീവരാധിട്ഠാനവിനയകമ്മാഭാവതോ ഠപേത്വാ തേചീവരികങ്ഗം ദ്വാദസ സാമണേരാനം. സത്താതി ഭിക്ഖുനീനം വുത്തേസു അട്ഠസു ഏകം പഹായ സത്ത തിചീവരാധിട്ഠാനവിനയകമ്മാഭാവതോ. ‘‘ഠപേത്വാ തേചീവരികങ്ഗ’’ന്തി ഹി ഇമം അനുവത്തമാനമേവ കത്വാ ‘‘സത്ത സിക്ഖമാനസാമണേരീന’’ന്തി വുത്തം. പതിരൂപാനീതി ഉപാസകഭാവസ്സ അനുച്ഛവികാനി.

ധുതങ്ഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ദുതിയപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.