൧൦. അ+മാദി

അ+മാദിസ്യാദ്യന്തം സ്യാദ്യന്തേന സഹ ബഹുല+മേകത്തം ഹോതി.

ഉത്തരസ്സ പദസ്സ+ത്ഥോ, പധാനം ലിങ്ഗ+മസ്സ ച;

ദുതിയന്താദിപദേകത്ഥോ, ബഹുധാ തം വിഭജ്ജതേ.

പരേസ+മിസ്സതേ തഞ്ച, ഭിയ്യോ തപ്പുരിസാ+ഖ്യയാ;

തം യഥാ+ത്ര രാജാപച്ചം, കത്ഥചീതി+മിതീദിസം.

അ+മാദ്യന്താനം കാരകാനം അകാരകാനഞ്ച സമാസോ കത്ഥചിമേവ വാ ഹോതി. തഞ്ച ബഹുലംവിധാനേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥ ദുതിയാതപ്പുരിസോ അമാദി ഗത+നിസ്സിതാ+തീതാ+തിക്കന്ത+പത്താ+പന്നാദീഹി ഭവതി. സരണം ഗതോതി സമാസേ കതേ ‘‘ഏകത്ഥതായം’’തി വിഭത്തിലോപാദി ഉപരി സബ്ബത്ഥ പുബ്ബസമം. സരണഗതോ, സരണഗതാ. സരണഗതാ, സരണഗതായോ. സരണഗതം കുലം, സരണഗതാനി കുലാനി ഇച്ചാദി. അരഞ്ഞഗതോ, ഭൂമിഗതോ. ധമ്മം നിസ്സിതോ ധമ്മനിസ്സിതോ, അത്ഥനിസ്സിതോ. ഭവം അതീതോ ഭവാതീതോ, കാലാതീതോ. പമാണം അതിക്കന്തം പമാണാതിക്കന്തം, ലോകാതിക്കന്തം. സുഖം പത്തോ സുഖപ്പത്തോ, ദുക്ഖപ്പത്തോ. സോതം ആപന്നോ സോതാപന്നോ, നിരോധസമാപന്നോ, മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ. രഥം ആരുള്ഹോ രഥാരുള്ഹോ. സബ്ബരത്തിം സോഭണോ സബ്ബരത്തിസോഭണോ, മുഹുത്തസുഖം. അകാരകാനം സമാസോ അച്ചന്തസംയോഗേ. വുത്തിയേവോ+പപദസമാസേ, തസ്സ നിച്ചത്താ. യഥാ കമ്മം കരോതീതി കമ്മകാരോ, കുമ്ഭകാരോ, അത്ഥം കാമേതീതി അത്ഥകാമോ, ധമ്മകാമോ, ധമ്മം ധാരേതീതി ധമ്മധരോ, വിനയധരോ. സാനം പചതീതി സപാകോ, തന്തം വായതീതി തന്തവായോ, വരം ആഹരതീതി വരാഹരോ. ന്ത+മാന+ക്തവന്തേഹി വാക്യമേവ. ധമ്മം സുണന്തോ, ധമ്മം സുണമാനോ, ഓദനം ഭുത്തവാ.

തതിയാതപ്പുരിസോ കിതക+പുബ്ബ+സദിസ+സമോ+നത്ഥ+കലഹ+നിപുണ+മിസ്സ+സഖിലാദീഹി. ബുദ്ധേന ഭാസിതോ ബുദ്ധഭാസിതോ ധമ്മോ, ഏവം ജിനദേസിതോ. സത്ഥാരാ വണ്ണിതോ സത്ഥുവണ്ണിതോ. വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതോ വിഞ്ഞുഗരഹിതോ, വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥോ, ഇസ്സരകതം, സയം കതം, സുകേഹി ആഹടം സുകാഹടം, രഞ്ഞാ ഹതോ രാജഹതോ, രാജപീളിതോ. അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ അഗ്ഗിദഡ്ഢോ, സപ്പേന ദട്ഠോ സപ്പദട്ഠോ, സല്ലേഹി വിദ്ധോ സല്ലവിദ്ധോ, ഇച്ഛായ പകതോ ഇച്ഛാപകതോ, സീലസമ്പന്നോ. ഏവം സുഖസഹഗതം, ഞാണസമ്പയുത്തം, മിത്തസംസഗ്ഗോ, പിയവിപ്പയോഗോ, ജാതിഥദ്ധോ, ഗുണഹീനോ, ഗുണവുദ്ധോ, ചതുവഗ്ഗകരണീയം, ചതുവഗ്ഗാദികത്തബ്ബം. കാകേഹി പേയ്യാ കാകപേയ്യാ, നദീ. ക്വചി വുത്തിയേവ, ഉരസാ ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, പാദേന പിവതീതി പാദപോ. ക്വചി വാക്യമേവ, ഫരസുനാ ഛിന്നവാ, കാകേഹി പാതബ്ബാ, ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ. പുബ്ബാദിയോഗേ-മാസേന പുബ്ബോ മാസപുബ്ബോ. ഏവം മാതുസദിസോ, മാതുസമോ. ഏകൂനവീസതി, സീലവികലോ, അസികലഹോ, വാചാനിപുണോ, യാവകാലികസമ്മിസ്സം, വാചാസഖിലോ. സത്ഥാരാ സദിസോ സത്ഥുസദിസോ, സത്ഥുകപ്പോ, പുഞ്ഞേന അത്ഥികോ പുഞ്ഞത്ഥികോ, ഗുണാധികോ. ദധിനാ ഉപസിത്തം ഭോജനം ദധിഭോജനം, ഗുളേന സംസട്ഠോ ഓദനോ ഗുളോദനോ. കാരകസമ്ബന്ധോ ക്രിയായ കതോ, ഉപസിത്താദിക്രിയാനം അപഞ്ഞായനേപി വുത്തിയേവോ+പസിത്താദിക്രിയാന+മാഖ്യാപനതോ നത്ഥാ+യുത്തത്ഥതാ. ഏവം ഖീരോദനോ. അസ്സേന യുത്തോ രഥോ അസ്സരഥോ, മഗ്ഗചിത്തം, ജമ്ബുയാ പഞ്ഞാതോ ലക്ഖിതോ ദീപോ ജമ്ബുദീപോ, ഏകേന അധികാ ദസ ഏകാദസ, ജാതിയാ അന്ധോ ജച്ചന്ധോ, പകതിയാ മേധാവീ പകതിമേധാവീ ഇച്ചാദി.

ചതുത്ഥീതപ്പുരിസോ തദത്ഥ+അത്ഥ+ഹിത+ദേയ്യാദീഹി. തദത്ഥേ-കഥിനസ്സ ദുസ്സം കഥിനദുസ്സം, കഥിനചീവരസ്സാതി അത്ഥോ. ഏവം ചീവരദുസ്സം, ചീവരമൂലം, യാഗുയാ അത്ഥായ തണ്ഡുലാ യാഗുതണ്ഡുലാ, ഭത്തതണ്ഡുലാ, സങ്ഘസ്സ അത്ഥായ ഭത്തം സങ്ഘഭത്തം, ആഗന്തുകഭത്തം, ഏവം ഗമികഭത്തം, പാസാദായ ദബ്ബം പാസാദദബ്ബം. ഏത്ഥ ചാ+യം നിച്ചസമാസോ, തസ്സ തിലിങ്ഗതാ ച-ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അത്ഥോ വിഹാരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘത്ഥോ വിഹാരോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘത്ഥാ യാഗു, ഭിക്ഖുസങ്ഘത്ഥം ചീവരം. യസ്സ അത്ഥോ യദത്ഥോ, യദത്ഥാ, യദത്ഥം. ഏവം തദത്ഥോ, തദത്ഥാ, തദത്ഥം. തഥാ ലോകഹിതോ. ബുദ്ധസ്സ ദേയ്യം ബുദ്ധദേയ്യം പുപ്ഫം. സങ്ഘദേയ്യം ചീവരം. ഇധ ന ഹോതി ‘‘സങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബം’’.

പഞ്ചമീതപ്പുരിസോ അപഗമന+ഭയ+വിരതി+മോചനത്ഥാദീഹി. മേഥുനസ്മാ അപേതോ മേഥുനാപേതോ, ഏവം പലാപഗതോ, നഗരനിഗ്ഗതോ, പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ, കാമതോ നിക്ഖന്തം കാമനിക്ഖന്തം, രുക്ഖഗ്ഗാ പതിതോ രുക്ഖഗ്ഗപതിതോ, സാസനച്ചുതോ, ആപത്തി- വുട്ഠാനം, ധരണീതലഗ്ഗതോ, സബ്ബഭവേഹി നിസ്സടോ സബ്ബഭവനിസ്സടോ. ഭയതാദിയോഗേ-രാജതോ ഭയം രാജഭയം, ചോരഭയം, അമനുസ്സഭയം, അഗ്ഗിഭയം, പാപഭീതോ, പാപഭീരുകോ. അകത്തബ്ബതോ വിരതി അകത്തബ്ബവിരതി, ഏവം കായദുച്ചരിതവിരതി, വചീദുച്ചരിതവിരതി. ബന്ധനാ മുത്തോ ബന്ധനമുത്തോ, വനമുത്തോ, ബന്ധനമോക്ഖോ. കമ്മസമുട്ഠിതം, ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠം, ഓമകോമകം. ക്വചി വുത്തിയേവ, കമ്മതോ ജാതം കമ്മജം, ഏവം ചിത്തജം, ഉതുജം, ആഹാരജം. ഇധ ന ഹോതി ‘പാസാദാ പതിതോ’.

ഛട്ഠീതപ്പുരിസോ രഞ്ഞോ പുത്തോ രാജപുത്തോ, ഏവം രാജപുരിസോ, ആചരിയപൂജകോ, ബുദ്ധസാവകോ, ബുദ്ധരൂപം, ജിനവചനം, സമുദ്ദഘോസോ, ധഞ്ഞാനം രാസി ധഞ്ഞരാസി, പുപ്ഫഗന്ധോ, ഫലരസോ, കായസ്സ ലഹുതാ കായലഹുതാ. മരണസ്സതി, രുക്ഖമൂലം, അയസ്സ പത്തോ അയോപത്തോ, ഏത്ഥ ‘‘മനാദ്യാപാദീന+മോ മയേ ചേ’’തി ഓ. ഏവം സുവണ്ണകടാഹം, പാനീയഥാലകം, സപ്പികുമ്ഭോ, ദേവാനം രാജാ ദേവരാജാ. പുമസ്സ ലിങ്ഗം പുല്ലിങ്ഗം, ‘‘പും പുമസ്സവാ’’തി പുമസ്സ പും, നിഗ്ഗഹീതലോപോ, ലസ്സ ദ്വിഭാവോ ച. ഹത്ഥിപദം, ഇത്ഥിരൂപം, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, ജമ്ബുസാഖാ, ഏത്ഥ ഈകാരൂകാരാനം രസ്സോ. ബഹുലാധികാരാ ന്ത+മാന+നിദ്ധാരിയ+പൂരണ+ഭാവ+തിത്തത്ഥേഹി ന ഹോതി. മമാ+നുകുബ്ബം, മമാ+നുകുരുമാനോ, ഗുന്നം കണ്ഹാ സമ്പന്നഖീരതമാ, സിസ്സാനം പഞ്ചമോ, പടസ്സ സുത്തതാ. ക്വചി ഹോതേവ ‘വത്തമാനസാമീപ്യം’. ബ്രാഹ്മണസ്സ സുക്കാ ദന്താതി സാപേക്ഖതായ ന ഹോതി. ഫലാനം തിത്തോ, ഫലാന+മാസിതോ, ഫലാനം സുഹിതോ. ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉച്ചം ഗേഹം’’തി സാപേക്ഖതായ ന ഹോതി. ‘‘രഞ്ഞോ പാടലിപുത്തകസ്സ ധനം’’തി ധനസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീതി പാടലിപുത്തകേന സമ്ബന്ധാഭാവാ ന ഹോതി. ‘‘രഞ്ഞോ ഗോ ച അസ്സോ ച പുരിസോ ചാ’’തി ഭിന്നത്ഥതായ വാക്യമേവ. രഞ്ഞോ ഗവസ്സപുരിസാ രാജഗവസ്സപുരിസാതി വുത്തി ഹോതേവ, ഏകത്ഥീഭാവാ. സമ്ബന്ധീസദ്ദാനം പന നിച്ചസാപേക്ഖത്തേപി ഗമകത്താ സമാസോ, ഗമകത്തമ്പി ഹി സമാസസ്സ നിബന്ധനം, യഥാ ദേവദത്തസ്സ ഗുരുകുലം, ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോതിആദി.

സത്തമീതപ്പുരിസോ രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ, ഏവം രൂപസഞ്ചേതനാ, സംസാരദുക്ഖം. ചക്ഖുമ്ഹി സന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ധമ്മേ രതോ ധമ്മരതോ, ധമ്മാഭിരതി, ധമ്മരുചി, ധമ്മഗാരവോ, ധമ്മേസു നിരുത്തി ധമ്മനിരുത്തി, ദാനാധിമുത്തി, ഭവന്തരകതം. ദസ്സനേ അസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ. അരഞ്ഞേ വാസോ അരഞ്ഞവാസോ, വികാലഭോജനം, കാലവസ്സം, വനപുപ്ഫം, വനമഹിസോ, ഗാമസൂകരോ, സമുദ്ദമച്ഛാ, ആവാടകച്ഛപോ, ആവാടമണ്ഡൂകോ, കൂപമണ്ഡൂകോ, തിത്ഥനാവാ. ഇത്ഥീസു ധുത്തോ ഇത്ഥിധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ. ഛായായം സുക്ഖോ ഛായാസുക്ഖോ, അങ്ഗാരപക്കം, ചാരകവനോ. ക്വചി വുത്തിയേവ, വനേ ചരതീതി വനചരകോ, കുച്ഛിമ്ഹി സയന്തീതി കുച്ഛിസയാ, ഥലേ തിട്ഠതീതി ഥലട്ഠോ, ജലട്ഠോ, പബ്ബതട്ഠോ, മഗ്ഗട്ഠോ. പങ്കേ ജാതം പങ്കജം, സരോരുഹ+മിച്ചാദി. ഇധ ന ഹോതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ആസനേ നിസിന്നോ, ആസനേ നിസീദിതബ്ബം.