൪. സമാസകണ്ഡ

അഥ നാമാനമേവ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധീനം സമാസോതി നാമനിസ്സിതത്താ, സയഞ്ച നാമികത്താ നാമാനന്തരം സമാസോ വുച്ചതേ.

൧. സ്യാദി സ്യാദിനേ+കത്ഥന്തി

ഇദ+മധികതം വേദിതബ്ബം. പുബ്ബേ വുത്തവിധിഗ്ഗഹണഞായേന സ്യാദീതി തദന്തസ്സ ഗഹണം. സോ ച ഭിന്നത്ഥാനം നാമാന+മേകത്ഥീഭാവോ സമാസോതി വുച്ചതേ.

൨. അസങ്ഖ്യം വിഭത്തി+സമ്പത്തി+സമീപ+സാകല്യാ+ഭാവ+യഥാ+ പച്ഛാ+യുഗപദത്ഥേ

പുബ്ബസ്സ+ത്ഥപരം യസ്സ, അഞ്ഞത്ഥപരമഞ്ച യം;

നപുംസകം ഭവേ യഞ്ച, ത+ദാസംഖ്യ+മിഹേ+സ്സതേ.

സത്ഥന്തരേ പസിദ്ധം യം, അബ്യയീഭാവനാമതോ;

ഉപകുമ്ഭം തിട്ഠഗു ച, പാതമേഘംതി തം യഥാ.

അസങ്ഖ്യം സ്യാദ്യന്തം വിഭത്യാദീന+മത്ഥേ വത്തമാനം സ്യാദ്യന്തേന സഹേ+കത്ഥം ഭവതി. ‘‘അവിഗ്ഗഹോ നിച്ചസമാസോ, പദന്തരവിഗ്ഗഹോ ചേ’’തി പദന്തരവിഗ്ഗഹോ. ഇത്ഥീസു തഥാ പവത്താതി വിഗ്ഗയ്ഹ വിഭത്യത്ഥേ സമാസേ കതേ –

൨,൧൧൯. ഏകത്ഥതായം

ഏകോ അത്ഥോ യസ്സ പകതിപച്ചയാദിസമുദായസ്സ സോ ഏകത്ഥോ. തസ്സ ഭാവോ പവത്തിനിമിത്തം ഏകത്ഥതാ, ഈയാദി+ണാദി+സമാസവിധാനം, തസ്മിം സതി സ്യാദിലോപോ ഹോതി.

൯. തം നപുംസകന്തി

നപുംസകലിങ്ഗേ ച ‘‘പുബ്ബസ്മാ+മാദിതോ’’തി സബ്ബവിഭത്തീനം ലോപേ ച കതേ അധിത്ഥി തിട്ഠതി, ഭോ അധിത്ഥി, അധിത്ഥി പസ്സ, അധിത്ഥി കതം, അധിത്തി ചരതി, അധിത്ഥി ദേഹി, അധിത്ഥി അപേഹി, അധിത്ഥി ആയത്തം, അധിത്ഥി പതിട്ഠിതം. ഏവം അധികുമാരി, അന്തഭൂതസ്സ അപ്പധാനസ്സ ഘപസ്സ ‘‘ഘപസ്സ+ന്തസ്സാ+പ്പധാനസ്സാ’’തി പസ്സ രസ്സോ.

സഹ=സമ്പന്നം ബ്രഹ്മം സബ്രഹ്മം. വുത്തനയേന ഏത്ഥ ച ഉപരി ച സമാസാദയോ ഹോന്തി, ഏത്ഥ ‘‘അകാലേ സതത്ഥേ’’തി സഹസ്സ സാദേസോ. സ്യാദിമ്ഹി കതേ ‘‘പുബ്ബസ്മാ+മാദിതോ’’തി സ്യാദീനം ലോപേ ച സമ്പത്തേ ‘‘നാ+തോ+മപഞ്ചമിയാ’’തി അപഞ്ചമിയാ പടിസേധോ ച അകാരന്തഅസംഖ്യസമാസതോ പരാസം സബ്ബവിഭത്തീനം അംആദേസോ ച ഹോതി. ഏവ+മുപരിപി.

ഭിക്ഖാനം സമിദ്ധി സുഭിക്ഖം, ഏത്ഥ ഘസ്സ രസ്സോ. സുഭിക്ഖം തിട്ഠതി ഭോ സുഭിക്ഖം, സുഭിക്ഖം പസ്സ. നാ+സ്മിംസു ‘‘വാ തതിയാ സത്തമീനം’’തി വികപ്പേന അം, സുഭിക്ഖം സുഭിക്ഖേന വാ കതം, സുഭിക്ഖം സുഭിക്ഖേന വാ ചരതി, സുഭിക്ഖം ദേഹി. പഞ്ചമിയം അ+മബ്ഭാവാ സുഭിക്ഖാ അപഗച്ഛ, സുഭിക്ഖ+മായത്തം, സുഭിക്ഖം സുഭിക്ഖേ വാ പതിട്ഠിതം.

സമീപത്ഥേ-കുമ്ഭസ്സ സമീപം ഉപകുമ്ഭം, ഏവം ഉപനഗരം, ഭോ ഉപകുമ്ഭം ഇച്ചാദി.

സാകല്യേ-തിണമ്പി അസേസേത്വാതി സതിണം, തിണമ്പി അസേസേത്വാ അജ്ഝോഹരണീയ+മജ്ഝോഹരതീത്യത്ഥോ. സേസം സബ്രഹ്മസമം. അഗ്ഗിമ്പി അസേസേത്വാതി സാഗ്ഗി, അഗ്ഗിഗന്ഥംപി അസേസേത്വാ അധീതേത്യത്ഥോ. വാരഗ്ഗഹണം അധിത്ഥിസമം.

അഭാവോ സമ്ബന്ധീഭേദാ ബഹുവിധോ, തത്ര ഇദ്ധാഭാവേവിഗതാ ഇദ്ധി=വിഭൂതി സദ്ദികാനന്തി ദുസ്സദ്ദികം. അത്ഥാഭാവേമക്ഖികാനം അഭാവോ നിമ്മക്ഖികം, നിദ്ദരഥം, നിമ്മസകം. അതിക്കമാഭാവേ-അതിഗതാനി തിണാനി നിത്തിണം. ഉപഭോഗസമ്ബന്ധീവത്തമാനകാലസ്സ അഭാവേ-അതിഗതം ലഹുപാവുരണം അതിലഹുപാവുരണം, ലഹുപാവുരണസ്സ നാ+യം ഉപഭോഗതാ ലോതി അത്ഥോ.

യഥാത്ഥോ+നേകവിധോ, തത്ര യോഗ്ഗതായം-യോഗ്ഗം രൂപ+മനുരൂപം. വിച്ഛായം-അദ്ധമാസം അദ്ധമാസം അനു അന്വദ്ധമാസം, ഏവം പച്ചത്തം. അത്ഥാനതിവത്തിയം-സത്തിം അനതിക്കമ്മ യഥാസത്തി. ഏവം യഥാക്കമം, യഥാബലം. ബഹുലാധികാരാ യാ യാ പരിസാ യഥാപരിസാ. സദിസത്ഥേ-കിഖിയാ കണ്ഹവിച്ഛിതധേനുയാ സദിസോ സകിഖി, സഹസ്സ സാദേസോ. ആനുപുബ്ബിയം-ജേട്ഠാനുക്കമേന അനുജേട്ഠം.

പച്ഛാഅത്ഥേ-രഥസ്സ പച്ഛാ അനുരഥം.

യുഗപദത്ഥേ-ചക്കേന സഹ=ഏകകാലം സചക്കം, ചക്കേന ഏകക്ഖണേ നിധേതീതി അത്ഥോ.

൩. യഥാ ന തുല്യേ

യഥാസദ്ദോ തുല്യത്ഥേ വത്തമാനോ സ്യാദ്യന്തേന സഹേ+കത്ഥോ ന ഭവതി. യഥാ ദേവദത്തോ, തഥാ യഞ്ഞദത്തോ. ഏത്ഥ ഉപമാനഭൂതോ യഥാസദ്ദോ ‘തഥാ യഞ്ഞദത്തോ’തി ഉപമേയ്യ+മപേക്ഖതി, തസ്മാ ‘‘സാപേക്ഖ+മസമത്ഥം ഭവതീ’’തി ഞായാ അസമാസേ ‘‘ന തുല്യേ’’തി പടിസേധോ കിമത്ഥ+മിതി ചേ. യസ്മാ ‘‘യഥാ ദേവദത്തോ’’തി സമുദായമേവ ഉപമാനം ഭവതി, ന വിസും യഥാസദ്ദോ, തസ്മാ സമുദായസ്സേവ ഉപമേയ്യസാപേക്ഖത്തേ ന അസാമത്ഥിയതാ ന വിസും യഥാസദ്ദസ്സ, തസ്മാ സാദിസ്സേ പത്തസമാസസ്സ പടിസേധത്ഥ+മിദം. തുല്യത്ഥേതി വത്തബ്ബേ തുല്യം വിനാ തുല്യതാ നത്ഥീതി തുല്യത്ഥേതി അവത്വാ തുല്യേതി വുത്തം.

യഥാകഥഞ്ചി സാദിസ്സം, ഞായതേ യത്ഥ സമ്ഭവം;

ഉപമാ നാമ സാ തസ്സാ, പപഞ്ചോ ബഹുധാ ഭവേ.

൪. യാവാ+വധാരണേ

യാവസദ്ദോ അവധാരണേ വത്തമാനോ സ്യാദ്യന്തേന സഹേ+കത്ഥോ ഭവതി. അവധാരണം=ഏത്തകതാപരിച്ഛേദോ. യാവന്താനി അമത്താനി=ഭാജനാനി യാവാമത്തം, ഇമിനാ സമാസേ കതേ സേസം പുബ്ബസമം. ജീവസ്സ യത്തകോ പരിച്ഛേദോ യാവജീവം. യാവതായുകം, ‘‘സകത്ഥേ’’തി കപച്ചയോ. യത്തകേന അത്ഥോ യാവദത്ഥം.

൫. പയ്യപാ ബഹി തിരോ പുരേ പച്ഛാ വാ പഞ്ചമ്യാ

പരിആദയോ പഞ്ചമ്യന്തേന സഹേ+കത്ഥാ ഹോന്തി വാ. പരി പബ്ബതാ പരിപബ്ബതം. വാസ്സ വാക്യവികപ്പത്ഥത്താ പരി പബ്ബതാ ഇച്ചാദയോപി ഹോന്തി. അപ പബ്ബതാ അപപബ്ബതം, ആ പാടലിപുത്താ ആപാടലിപുത്തം, ബഹി ഗാമാ ബഹിഗാമം, തിരോ പബ്ബതാ തിരോപബ്ബതം, പുരേ ഭത്താ പുരേഭത്തം, പച്ഛാ ഭത്താ പച്ഛാഭത്തം, സബ്ബം ഉപകുമ്ഭസമം, ഇമിനാ സമാസോ വിസേസോ. ഏവ+മുപരിസുത്തേപി.

വാത്യ+ധികാരോ –

൬. സമീപാ+യാമേസ്വ+നു

‘‘അസംഖ്യ’’മിച്ചാദിനാ നിച്ചസമാസസ്സ വികപ്പത്ഥം സമീപഗ്ഗഹണം. അനുസദ്ദോ സാമീപ്യേ ആയാമേ ച വത്തമാനോ സ്യാദ്യന്തേന സഹേ+കത്ഥോ വാ ഹോതി. ഏത്ഥ സമീപഗ്ഗഹണസ്സ ഭാവപ്പധാനത്താ സാമീപ്യമേവ ഗമ്യതേതി സാമീപ്യേതി വുത്തം. വനസ്സ അനു=സമീപം അനുവനം, ഗങ്ഗായ അനു=ആയാമോ അനുഗങ്ഗം, ഗങ്ഗായ അനു വാ ബാരാണസീ.

൭. തിട്ഠഗ്വാദീനി

തിട്ഠഗുആദീനി അഞ്ഞത്ഥേന സിദ്ധാപി അസ്മിം അസംഖ്യസമാസേ നിപാതിയന്തി. തിട്ഠന്തി ഗാവോ യസ്മിം കാലേതി തിട്ഠന്തസദ്ദ+ഗോസദ്ദേഹി പഠമായോമ്ഹി കതേ ‘‘വാ+നേകഞ്ഞത്ഥേ’’തി സമാസോ, ഇമിനാ നിപാതനാ ലോപേ നപുംസകത്ഥേ ച കതേ സിമ്ഹി ഗോസ്സ ‘‘ഗോസ്സു’’തി ഉകാരേ ‘‘പുബ്ബസ്മാ+മാദിതോ’’തി വിഭത്തിലോപോ. ഏവം വഹന്തീ ഗാവോ യസ്മിം കാലേതി വഹഗ്ഗു ഇച്ചാദി. വേലാപ്പകാസകപാതോആദീനമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ, പാതോ നഹാനന്തി സത്തമീഅമാദിസമാസേ പാതനഹാനം, ഏവം സായനഹാനം, പാതകാലം, സായകാലം, പാതമേഘം, സായമേഘം, പാതമഗ്ഗം, സായമഗ്ഗം, ഏത്ഥ ‘‘ഏഓന+മ വണ്ണേ’’തി അകാരോ, നിഗ്ഗഹീതസ്സ ലോപോ ച ഹോതി.

൮. ഓരേ+പരി+പടി+പാരേ+മജ്ഝേ+ഹേട്ഠു+ദ്ധാ+ധോ+ന്തോ വാ ഛട്ഠിയാ.

ഓരാദയോ സദ്ദാ ഛട്ഠിയന്തേന സഹേ+കത്ഥാ വാ ഹോന്തി. ഓരം ഗങ്ഗായ ഓരേഗങ്ഗാ, ഉപരി സിഖരസ്സ ഉപരിസിഖരം, പടി=മുഖം സോതസ്സ പടിസോതം, പാരം യമുനായ പാരേയമുനം, മജ്ഝം ഗങ്ഗായ മജ്ഝേഗങ്ഗം, ഹേട്ഠാ പാസാദസ്സ ഹേട്ഠാപാസാദം, ഉദ്ധം ഗങ്ഗായ ഉദ്ധഗങ്ഗം, അധോ ഗങ്ഗായ അധോഗങ്ഗം, അന്തോ പാസാദസ്സ അന്തോപാസാദം. ഇമിനാ നിപാതനാവ നിഗ്ഗഹീതലോപേ ച ഏകാരേ ച കതേ ഓരേച്ചാദി ഹോതി.

൧൦. അ+മാദി

അ+മാദിസ്യാദ്യന്തം സ്യാദ്യന്തേന സഹ ബഹുല+മേകത്തം ഹോതി.

ഉത്തരസ്സ പദസ്സ+ത്ഥോ, പധാനം ലിങ്ഗ+മസ്സ ച;

ദുതിയന്താദിപദേകത്ഥോ, ബഹുധാ തം വിഭജ്ജതേ.

പരേസ+മിസ്സതേ തഞ്ച, ഭിയ്യോ തപ്പുരിസാ+ഖ്യയാ;

തം യഥാ+ത്ര രാജാപച്ചം, കത്ഥചീതി+മിതീദിസം.

അ+മാദ്യന്താനം കാരകാനം അകാരകാനഞ്ച സമാസോ കത്ഥചിമേവ വാ ഹോതി. തഞ്ച ബഹുലംവിധാനേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥ ദുതിയാതപ്പുരിസോ അമാദി ഗത+നിസ്സിതാ+തീതാ+തിക്കന്ത+പത്താ+പന്നാദീഹി ഭവതി. സരണം ഗതോതി സമാസേ കതേ ‘‘ഏകത്ഥതായം’’തി വിഭത്തിലോപാദി ഉപരി സബ്ബത്ഥ പുബ്ബസമം. സരണഗതോ, സരണഗതാ. സരണഗതാ, സരണഗതായോ. സരണഗതം കുലം, സരണഗതാനി കുലാനി ഇച്ചാദി. അരഞ്ഞഗതോ, ഭൂമിഗതോ. ധമ്മം നിസ്സിതോ ധമ്മനിസ്സിതോ, അത്ഥനിസ്സിതോ. ഭവം അതീതോ ഭവാതീതോ, കാലാതീതോ. പമാണം അതിക്കന്തം പമാണാതിക്കന്തം, ലോകാതിക്കന്തം. സുഖം പത്തോ സുഖപ്പത്തോ, ദുക്ഖപ്പത്തോ. സോതം ആപന്നോ സോതാപന്നോ, നിരോധസമാപന്നോ, മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ. രഥം ആരുള്ഹോ രഥാരുള്ഹോ. സബ്ബരത്തിം സോഭണോ സബ്ബരത്തിസോഭണോ, മുഹുത്തസുഖം. അകാരകാനം സമാസോ അച്ചന്തസംയോഗേ. വുത്തിയേവോ+പപദസമാസേ, തസ്സ നിച്ചത്താ. യഥാ കമ്മം കരോതീതി കമ്മകാരോ, കുമ്ഭകാരോ, അത്ഥം കാമേതീതി അത്ഥകാമോ, ധമ്മകാമോ, ധമ്മം ധാരേതീതി ധമ്മധരോ, വിനയധരോ. സാനം പചതീതി സപാകോ, തന്തം വായതീതി തന്തവായോ, വരം ആഹരതീതി വരാഹരോ. ന്ത+മാന+ക്തവന്തേഹി വാക്യമേവ. ധമ്മം സുണന്തോ, ധമ്മം സുണമാനോ, ഓദനം ഭുത്തവാ.

തതിയാതപ്പുരിസോ കിതക+പുബ്ബ+സദിസ+സമോ+നത്ഥ+കലഹ+നിപുണ+മിസ്സ+സഖിലാദീഹി. ബുദ്ധേന ഭാസിതോ ബുദ്ധഭാസിതോ ധമ്മോ, ഏവം ജിനദേസിതോ. സത്ഥാരാ വണ്ണിതോ സത്ഥുവണ്ണിതോ. വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതോ വിഞ്ഞുഗരഹിതോ, വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥോ, ഇസ്സരകതം, സയം കതം, സുകേഹി ആഹടം സുകാഹടം, രഞ്ഞാ ഹതോ രാജഹതോ, രാജപീളിതോ. അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ അഗ്ഗിദഡ്ഢോ, സപ്പേന ദട്ഠോ സപ്പദട്ഠോ, സല്ലേഹി വിദ്ധോ സല്ലവിദ്ധോ, ഇച്ഛായ പകതോ ഇച്ഛാപകതോ, സീലസമ്പന്നോ. ഏവം സുഖസഹഗതം, ഞാണസമ്പയുത്തം, മിത്തസംസഗ്ഗോ, പിയവിപ്പയോഗോ, ജാതിഥദ്ധോ, ഗുണഹീനോ, ഗുണവുദ്ധോ, ചതുവഗ്ഗകരണീയം, ചതുവഗ്ഗാദികത്തബ്ബം. കാകേഹി പേയ്യാ കാകപേയ്യാ, നദീ. ക്വചി വുത്തിയേവ, ഉരസാ ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, പാദേന പിവതീതി പാദപോ. ക്വചി വാക്യമേവ, ഫരസുനാ ഛിന്നവാ, കാകേഹി പാതബ്ബാ, ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ. പുബ്ബാദിയോഗേ-മാസേന പുബ്ബോ മാസപുബ്ബോ. ഏവം മാതുസദിസോ, മാതുസമോ. ഏകൂനവീസതി, സീലവികലോ, അസികലഹോ, വാചാനിപുണോ, യാവകാലികസമ്മിസ്സം, വാചാസഖിലോ. സത്ഥാരാ സദിസോ സത്ഥുസദിസോ, സത്ഥുകപ്പോ, പുഞ്ഞേന അത്ഥികോ പുഞ്ഞത്ഥികോ, ഗുണാധികോ. ദധിനാ ഉപസിത്തം ഭോജനം ദധിഭോജനം, ഗുളേന സംസട്ഠോ ഓദനോ ഗുളോദനോ. കാരകസമ്ബന്ധോ ക്രിയായ കതോ, ഉപസിത്താദിക്രിയാനം അപഞ്ഞായനേപി വുത്തിയേവോ+പസിത്താദിക്രിയാന+മാഖ്യാപനതോ നത്ഥാ+യുത്തത്ഥതാ. ഏവം ഖീരോദനോ. അസ്സേന യുത്തോ രഥോ അസ്സരഥോ, മഗ്ഗചിത്തം, ജമ്ബുയാ പഞ്ഞാതോ ലക്ഖിതോ ദീപോ ജമ്ബുദീപോ, ഏകേന അധികാ ദസ ഏകാദസ, ജാതിയാ അന്ധോ ജച്ചന്ധോ, പകതിയാ മേധാവീ പകതിമേധാവീ ഇച്ചാദി.

ചതുത്ഥീതപ്പുരിസോ തദത്ഥ+അത്ഥ+ഹിത+ദേയ്യാദീഹി. തദത്ഥേ-കഥിനസ്സ ദുസ്സം കഥിനദുസ്സം, കഥിനചീവരസ്സാതി അത്ഥോ. ഏവം ചീവരദുസ്സം, ചീവരമൂലം, യാഗുയാ അത്ഥായ തണ്ഡുലാ യാഗുതണ്ഡുലാ, ഭത്തതണ്ഡുലാ, സങ്ഘസ്സ അത്ഥായ ഭത്തം സങ്ഘഭത്തം, ആഗന്തുകഭത്തം, ഏവം ഗമികഭത്തം, പാസാദായ ദബ്ബം പാസാദദബ്ബം. ഏത്ഥ ചാ+യം നിച്ചസമാസോ, തസ്സ തിലിങ്ഗതാ ച-ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അത്ഥോ വിഹാരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘത്ഥോ വിഹാരോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘത്ഥാ യാഗു, ഭിക്ഖുസങ്ഘത്ഥം ചീവരം. യസ്സ അത്ഥോ യദത്ഥോ, യദത്ഥാ, യദത്ഥം. ഏവം തദത്ഥോ, തദത്ഥാ, തദത്ഥം. തഥാ ലോകഹിതോ. ബുദ്ധസ്സ ദേയ്യം ബുദ്ധദേയ്യം പുപ്ഫം. സങ്ഘദേയ്യം ചീവരം. ഇധ ന ഹോതി ‘‘സങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബം’’.

പഞ്ചമീതപ്പുരിസോ അപഗമന+ഭയ+വിരതി+മോചനത്ഥാദീഹി. മേഥുനസ്മാ അപേതോ മേഥുനാപേതോ, ഏവം പലാപഗതോ, നഗരനിഗ്ഗതോ, പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ, കാമതോ നിക്ഖന്തം കാമനിക്ഖന്തം, രുക്ഖഗ്ഗാ പതിതോ രുക്ഖഗ്ഗപതിതോ, സാസനച്ചുതോ, ആപത്തി- വുട്ഠാനം, ധരണീതലഗ്ഗതോ, സബ്ബഭവേഹി നിസ്സടോ സബ്ബഭവനിസ്സടോ. ഭയതാദിയോഗേ-രാജതോ ഭയം രാജഭയം, ചോരഭയം, അമനുസ്സഭയം, അഗ്ഗിഭയം, പാപഭീതോ, പാപഭീരുകോ. അകത്തബ്ബതോ വിരതി അകത്തബ്ബവിരതി, ഏവം കായദുച്ചരിതവിരതി, വചീദുച്ചരിതവിരതി. ബന്ധനാ മുത്തോ ബന്ധനമുത്തോ, വനമുത്തോ, ബന്ധനമോക്ഖോ. കമ്മസമുട്ഠിതം, ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠം, ഓമകോമകം. ക്വചി വുത്തിയേവ, കമ്മതോ ജാതം കമ്മജം, ഏവം ചിത്തജം, ഉതുജം, ആഹാരജം. ഇധ ന ഹോതി ‘പാസാദാ പതിതോ’.

ഛട്ഠീതപ്പുരിസോ രഞ്ഞോ പുത്തോ രാജപുത്തോ, ഏവം രാജപുരിസോ, ആചരിയപൂജകോ, ബുദ്ധസാവകോ, ബുദ്ധരൂപം, ജിനവചനം, സമുദ്ദഘോസോ, ധഞ്ഞാനം രാസി ധഞ്ഞരാസി, പുപ്ഫഗന്ധോ, ഫലരസോ, കായസ്സ ലഹുതാ കായലഹുതാ. മരണസ്സതി, രുക്ഖമൂലം, അയസ്സ പത്തോ അയോപത്തോ, ഏത്ഥ ‘‘മനാദ്യാപാദീന+മോ മയേ ചേ’’തി ഓ. ഏവം സുവണ്ണകടാഹം, പാനീയഥാലകം, സപ്പികുമ്ഭോ, ദേവാനം രാജാ ദേവരാജാ. പുമസ്സ ലിങ്ഗം പുല്ലിങ്ഗം, ‘‘പും പുമസ്സവാ’’തി പുമസ്സ പും, നിഗ്ഗഹീതലോപോ, ലസ്സ ദ്വിഭാവോ ച. ഹത്ഥിപദം, ഇത്ഥിരൂപം, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, ജമ്ബുസാഖാ, ഏത്ഥ ഈകാരൂകാരാനം രസ്സോ. ബഹുലാധികാരാ ന്ത+മാന+നിദ്ധാരിയ+പൂരണ+ഭാവ+തിത്തത്ഥേഹി ന ഹോതി. മമാ+നുകുബ്ബം, മമാ+നുകുരുമാനോ, ഗുന്നം കണ്ഹാ സമ്പന്നഖീരതമാ, സിസ്സാനം പഞ്ചമോ, പടസ്സ സുത്തതാ. ക്വചി ഹോതേവ ‘വത്തമാനസാമീപ്യം’. ബ്രാഹ്മണസ്സ സുക്കാ ദന്താതി സാപേക്ഖതായ ന ഹോതി. ഫലാനം തിത്തോ, ഫലാന+മാസിതോ, ഫലാനം സുഹിതോ. ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉച്ചം ഗേഹം’’തി സാപേക്ഖതായ ന ഹോതി. ‘‘രഞ്ഞോ പാടലിപുത്തകസ്സ ധനം’’തി ധനസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീതി പാടലിപുത്തകേന സമ്ബന്ധാഭാവാ ന ഹോതി. ‘‘രഞ്ഞോ ഗോ ച അസ്സോ ച പുരിസോ ചാ’’തി ഭിന്നത്ഥതായ വാക്യമേവ. രഞ്ഞോ ഗവസ്സപുരിസാ രാജഗവസ്സപുരിസാതി വുത്തി ഹോതേവ, ഏകത്ഥീഭാവാ. സമ്ബന്ധീസദ്ദാനം പന നിച്ചസാപേക്ഖത്തേപി ഗമകത്താ സമാസോ, ഗമകത്തമ്പി ഹി സമാസസ്സ നിബന്ധനം, യഥാ ദേവദത്തസ്സ ഗുരുകുലം, ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോതിആദി.

സത്തമീതപ്പുരിസോ രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ, ഏവം രൂപസഞ്ചേതനാ, സംസാരദുക്ഖം. ചക്ഖുമ്ഹി സന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ധമ്മേ രതോ ധമ്മരതോ, ധമ്മാഭിരതി, ധമ്മരുചി, ധമ്മഗാരവോ, ധമ്മേസു നിരുത്തി ധമ്മനിരുത്തി, ദാനാധിമുത്തി, ഭവന്തരകതം. ദസ്സനേ അസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ. അരഞ്ഞേ വാസോ അരഞ്ഞവാസോ, വികാലഭോജനം, കാലവസ്സം, വനപുപ്ഫം, വനമഹിസോ, ഗാമസൂകരോ, സമുദ്ദമച്ഛാ, ആവാടകച്ഛപോ, ആവാടമണ്ഡൂകോ, കൂപമണ്ഡൂകോ, തിത്ഥനാവാ. ഇത്ഥീസു ധുത്തോ ഇത്ഥിധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ. ഛായായം സുക്ഖോ ഛായാസുക്ഖോ, അങ്ഗാരപക്കം, ചാരകവനോ. ക്വചി വുത്തിയേവ, വനേ ചരതീതി വനചരകോ, കുച്ഛിമ്ഹി സയന്തീതി കുച്ഛിസയാ, ഥലേ തിട്ഠതീതി ഥലട്ഠോ, ജലട്ഠോ, പബ്ബതട്ഠോ, മഗ്ഗട്ഠോ. പങ്കേ ജാതം പങ്കജം, സരോരുഹ+മിച്ചാദി. ഇധ ന ഹോതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ആസനേ നിസിന്നോ, ആസനേ നിസീദിതബ്ബം.

൧൧. വിസേസന+മേകത്ഥേന

വിസേസനം സ്യാദ്യന്തം വിസേസ്സേന സ്യാദ്യന്തേന സമാനാധികരണേനസഹേ+കത്ഥം ഹോതി.

സമാനത്ഥേ പദേ യത്ഥ, ഭേദ്യഭേദകവാചകേ;

വിസേസനസമാസോ+യം, വിസേസ്സത്ഥപധാനതോ.

വിസേസ്സഗത+മേവ+ത്ര, ലിങ്ഗ+മേതം പരം തതോ;

കമ്മധാരയ+മിച്ചേ+സ, സമാസോ+ഞ്ഞേഹി സഞ്ഞിതോ.

സുത്തേ വിസേസ്സേനാതി അവുത്തേപി വിസേസനസ്സ സമ്ബന്ധീസദ്ദത്താ സാമത്ഥിയതോ ലബ്ഭമാനആകഡ്ഢിതസദ്ദം പതി ‘‘വിസേസ്സേനാ’’തി വുത്തം. വുത്തഞ്ച –

സാമഞ്ഞവത്ഥു യാ വത്ഥ+ന്തരതോ തു വിസേസിയ;

ഏകപ്പകാരേ ഠപനാ, വിസേസന+മിതീ+രിതം.

ഏകപ്പകാരഗം വത്ഥു, വിസേസ്സന്തി പവുച്ചതി;

പദാനി യാനി യാനേവ, സമ്ബന്ധ+മുപയന്തി+ഹ;

ഗമ്യതേ കാമചാരേന, വിസേസന+വിസേസ്സതാതി.

ഏത്ഥ ച ഉപ്പലദബ്ബം രത്തുപ്പലാദിതോ വിസേസയതീതി നീലസദ്ദോ വിസേസനം. തേന വിസേസിയതീതി ഉപ്പലസദ്ദോ വിസേസ്സം. അപി ച ഭമര+ങ്ഗാരാദിസാമഞ്ഞ നീലത്ഥതോ വിസേസിയതീതി നീലം വിസേസ്സം. ന വത്ഥാദീനം, ഉപ്പലസ്സേവാതി വിസേസനതോ ഉപ്പലം വിസേസനംതി കാമചാരേനേതി വുത്തം. അപി ച –

പരിതോ അയന്ത്യ+നേന+ത്ഥാ, പരിയായോതി വുച്ചതി;

ഗോവാചാതി പവുത്തേ തു, വാചത്ഥോ തു വിസേസനം.

വിസേസ്സേ ദിസ്സമാനാ യാ, ലിങ്ഗ+സംഖ്യാ+വിഭത്തിയോ;

തുല്യാധികരണേ ഭിയ്യോ, കത്തബ്ബാ താ വിസേസനേതി –

വുത്തത്താ മഹന്തോ+ച്ചാദീസു സമാനലിങ്ഗാദയോ ദട്ഠബ്ബാ. ഭിയ്യോതി കിം, ദേവാ പമാണം ഇച്ചാദി.

സോ ച ഛബ്ബിധോ വിസേസനപുബ്ബപദോ, വിസേസനുത്തരപദോ, വിസേസനോഭയപദോ, ഉപമാനുത്തരപദോ, സമ്ഭാവനാപുബ്ബപദോ, അവധാരണപുബ്ബപദോതി.

തത്ഥ വിസേസനപുബ്ബപദേ താവ-മഹന്തോ ച സോ പുരിസോ ചാതി വാക്യേ ഇമിനാ സുത്തേന സമാസോ. ‘‘ട ന്ത+ന്തൂനം’’തി ന്തസ്സ ടാദേസേ ദീഘോ ഹോതി, മഹാപുരിസോ, മഹാപുരിസാ ഇച്ചാദി.

വാക്യേ തുല്യാധികരണഭാവ പകാസനത്ഥം ച+ത-സദ്ദപയോഗോ. വുത്തിയന്തു സമാസേനേവ തപ്പകാസനതോ ന തപ്പയോഗോ. ഏവ+മഞ്ഞത്രാപി വുത്തത്ഥാന+മപ്പയോഗോ. ഏവം മഹാവീരോ, മഹാമുനി. മഹന്തഞ്ച തം ബലഞ്ചാതി മഹാബലം, മഹബ്ഭയം. സന്തോ ച സോ പുരിസോ ചാതി സപ്പുരിസോ. തഥാ പുബ്ബപുരിസോ, അപരപുരിസോ, പഠമപുരിസോ, മജ്ഝിമപുരിസോ, ഉത്തമപുരിസോ, പരപുരിസോ, സേതഹത്ഥീ, കണ്ഹസപ്പോ, നീലുപ്പലം, രത്തുപ്പലം, ലോഹിതചന്ദനം. ക്വചി ന ഹോതി, പുണ്ണോ മന്താനീപുത്തോ, ചിത്തോ ഗഹപതി. പുമാ ച സോ കോകിലോ ചാതി പുങ്കോകിലോ, ഉത്തരപദേ പുമസ്സ പും ഹോതി. ഏവം പുന്നാഗോ.

ഖത്തിയാ ച സാ കഞ്ഞാ ചാതി ഖത്തിയകഞ്ഞാ.

൬൭. ഇത്ഥിയം ഭാസിതപുമി+ത്ഥീ പുമേവേ+കത്ഥേതി

ഭാസിതപുമാ ഇത്ഥീ പുമേവ ഹോതീതി പുമ്ഭാവാ ഇത്ഥിപച്ചയാനം നിവത്തി ഹോതി. ഏവം രത്തലതാ, ദുതിയഭിക്ഖാ. ബ്രാഹ്മണീ ച സാ ദാരികാ ചാതി ബ്രാഹ്മണദാരികാ, നാഗമാണവികാ. ഇത്ഥിയന്തി കിം, കുമാരിരതനം, സമണിപദുമം. ഭാസിതപുമാതി കിം, ഗങ്ഗാനദീ, തണ്ഹാനദീ, പഥവീധാതു. പുരത്ഥിമോ ച സോ കായോ ചാതി പുരത്ഥിമകായോ. ഏത്ഥ ച കായേകദേസേ കായസദ്ദോ. ഏവം പച്ഛിമകായോ, ഉപരിമകായോ, ഹേട്ഠിമകായോ, സബ്ബകായോ, നവാവാസോ, കതരനികായോ, ഹേതുപച്ചയോ. ജീവിതപ്പധാനം നവകം ജീവിതനവക+മിച്ചാദി.

വിസേസനുത്തരപദേ ഥേരാ+ചരിയ+പണ്ഡിതാ വിസേസനം പരഞ്ച ഭവതി. യഥാ സാരിപുത്തോ ച സോ ഥേരോ ചാതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ, ഏവം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ, മഹാകസ്സപത്ഥേരോ, ബുദ്ധഘോസാചരിയോ, ധമ്മപാലാചരിയോ, ആചരിയഗുത്തിലോ വാ. മഹോസധോ ച സോ പണ്ഡിതോ ചാതി മഹോസധപണ്ഡിതോ, ഏവം വിധുരപണ്ഡിതോ.

വിസേസനോഭയപദേ യഥാ-സീതഞ്ച തം ഉണ്ഹഞ്ചാതി സീതുണ്ഹം, സിനിദ്ധോ ച സോ ഉണ്ഹോ ചാതി സിനിദ്ധുണ്ഹോ മാസോ. ഖഞ്ജോ ച സോ ഖുജ്ജോ ചാതി ഖഞ്ജഖുജ്ജോ, ഏവം അന്ധബധിരോ, കതാകതം, ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം, ഉച്ചാവചം, ഛിന്നഭിന്നം, ഗതപച്ചാഗതം. ക്വചി പുബ്ബകാലസ്സാപി പരനിപാതോ, വാസിതോ ച സോ ലിത്തോ ചാതി ലിത്തവാസിതോ, ഏവം നഗ്ഗമൂസിതോ, സിത്തസമ്മട്ഠോ, ഭട്ഠലുഞ്ജിതോ.

ഉപമനുത്തരപദേ ഉപമാനഭൂതം വിസേസനം പരം ഭവതി, യഥാ സീഹോതി വുത്തേ ഉപചരിതാ+നുപചരിതസീഹാനം സാമഞ്ഞപ്പതീതിയം മുനിസദ്ദോ വിസേസേതി. ഏത്ഥ ച –

ഉപമാനോ+പമേയ്യാനം, സധമ്മത്തം സിയോ+പമാ.

സാ ച വത്ഥു+വണ്ണ+ആകാരാനം സാമ്യേന ഹോതി. സീഹോവ സീഹോ, മുനി ച സോ സീഹോ ചാതി മുനിസീഹോ, മുനിവസഭോ, മുനിപുങ്ഗവോ, ബുദ്ധനാഗോ, ബുദ്ധാദിച്ചോ. രംസീ വിയ രംസീ, സദ്ധമ്മോ ച സോ രംസീ ചാതി സദ്ധമ്മരംസീ, ഏവം വിനയസാഗരോ. പുണ്ഡരികമിവ പുണ്ഡരികോ, സമണോ ച സോ പുണ്ഡരികോ ചാതി സമണപുണ്ഡരികോ, സമണപദുമോ. ചന്ദോ വിയ ചന്ദോ, മുഖഞ്ച തം ചന്ദോ ചാതി മുഖചന്ദോ, മുഖപദുമം ഇച്ചാദി.

സമ്ഭാവനാപുബ്ബപദേ യഥാ-ധമ്മോതി ബുദ്ധി ധമ്മബുദ്ധി, ഏവം ധമ്മസഞ്ഞാ, ധമ്മസങ്ഖാതോ, ധമ്മസമ്മതോ, പാണസഞ്ഞിതാ, അസുഭസഞ്ഞാ, അനിച്ചസഞ്ഞാ, ധാതുസഞ്ഞാ, അത്തസഞ്ഞാ, അത്തദിട്ഠി ഇച്ചാദി.

അവധാരണപുബ്ബപദേ യഥാ-ഗുണോ ഏവ ധനം ഗുണധനം, ഏവം സദ്ധാധനം, സീലധനം, പഞ്ഞാരതനം, ചക്ഖു ഏവ ഇന്ദ്രിയം ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ഏവം ചക്ഖായതനം, ചക്ഖുധാതു, ചക്ഖുദ്വാരം, രൂപാരമ്മണ+മിച്ചാദി.

വിസേസന+വിസേസ്സേഹി, ക്രിയായ ച സഹേ+രിതോ;

തേസം ഭാവം വിവേചേതാ, നിപാതോ ബ്യവച്ഛിന്ദതി.

അയോഗ+മഞ്ഞയോഗഞ്ച, അച്ചന്തായോഗ+മേവി+തി;

വിവക്ഖാതോ പയുത്തോപി, ഏവത്ഥോ ഞായതേ യതോ.

ബ്യവച്ഛേദഫലം വാക്യം, തതോ ചിത്തോ ധനുദ്ധരോ;

പാത്ഥോ ധനുദ്ധരോ നീലു+പ്പല+മത്ഥീതി തം യഥാ.

ഏത്ഥ നിപാതോതി ഏവ-ഇതിനിപാതോ, അപ്പയുത്തോപി ഏവസദ്ദോ ഏവം യോജേതബ്ബോ – ‘‘ചിത്തോ ധനുദ്ധരോ ഏവാ’’തി വിസേസനേന യുത്തോ അയോഗവിവച്ഛേദകോ, ധനുനാ യോഗേ പതിട്ഠാപനതോ ‘‘പാത്ഥോ ഏവ ധനുദ്ധരോ’’തി വിസേസ്സേന യുത്തോ അഞ്ഞയോഗവിവച്ഛേദകോ, ധനുദ്ധരത്തസ്സ പാത്ഥസംഖാതഅജ്ജുനേ ഏവ പതിട്ഠാപനതോ. ‘‘നീലുപ്പല+മത്ഥേവാ’’തി ക്രിയായ യുത്തോ അച്ചന്തായോഗവിവച്ഛേദകോ, നീലുപ്പലസ്സ സബ്ഭാവേയേവ പതിട്ഠാപനതോ.

൨൧. സംഖ്യാദി

ഏകത്ഥേ സമാഹാരേ സംഖ്യാദി നപുംസകലിങ്ഗം ഭവതി. തയോ ലോകാ സമാഹടാ=ചിത്തേന സമ്പിണ്ഡിതാ, തിണ്ണം ലോകാനം സമാഹാരോതി വാ വാക്യേ വിസേസനസമാസേ കതേ ഇമിനാ നപുംസകത്തം ഭവതി. സമാഹാരസ്സേ+കത്താ ഏകവചനമേവ, തിലോകം, ഭോ തിലോക, തിലോകം, തിലോകേന ഇച്ചാദി. ഏവം തയോ ദണ്ഡാ തിദണ്ഡം, തീണി മലാനി സമാഹടാനി, തിണ്ണം മലാനം സമാഹാരോതി വാ തിമലം, തിലക്ഖണം, ചതുസച്ചം, പഞ്ചസിക്ഖാപദം, ഛട്ഠായതനം, സത്താഹം, അട്ഠസീലം, നവലോകുത്തരം, ദസസീലം, സതയോജനം. ദ്വേ രത്തിയോ സമാഹടാ ദ്വിരത്തം.

൧൨. നഞ

നഊച്ചേതം സ്യാദ്യന്തം സ്യാദ്യന്തേന സഹേ+കത്ഥം ഹോതി. ഞ്ഞകാരോ ‘‘ട നഞസ്സാ’’തി വിസേസനത്ഥോ ‘പാമനപുത്താദീസു നസ്സ ടോ മാ ഹോതൂ’തി. ന ബ്രാഹ്മണോ അബ്രാഹ്മണോ, ‘‘ട നഞസ്സാ’’തി നസ്സ ടാദേസോ. ഞ്ഞ-കാരോ ഏത്ഥേവ വിസേസനത്ഥോ.

ന-നിസേധോ സതോ യുത്തോ, ദേസാദിനിയമം വിനാ;

അസതോ വാ+ഫലോ തസ്മാ, കഥ+മബ്രാഹ്മണോതിചേ.

നിസേധത്ഥാനുവാദേന, പടിസേധവിധി ക്വചി;

പരസ്സ മിച്ഛാഞാണത്താ+ഖ്യാപനായോ+പപജ്ജതേ.

ദുവിധോ ച+സ്സ നസ്സ അത്ഥോ പസജ്ജപടിസേധ+പരിയുദാസവസേന. തത്ഥ യോ ‘‘അസൂരികപസ്സാരാജദാരാ’’തിആദീസു വിയ ഉത്തരപദത്ഥസ്സ സബ്ബദാ അഭാവം ദീപേതി, സോ പസജ്ജപടിസേധവാചീ നാമ. യോ പന ‘‘അബ്രാഹ്മണ+മാനയാ’’തിആദീസു വിയ ഉത്തരപദത്ഥം പരിയുദാസിത്വാ പടിക്ഖിപിത്വാ തംസദിസേ വത്ഥുമ്ഹി കാരിയം പടിപാദയതി, സോ പരിയുദാസവാചീ നാമ. വുത്തഞ്ച –

പസജ്ജപടിസേധസ്സ, ലക്ഖണം വത്ഥുനത്ഥിതാ;

വത്ഥുതോ+ഞ്ഞത്ര യാ വുത്തി, പരിയുദാസലക്ഖണം.

യത്ര അബ്രാഹ്മണാദീസു, വത്ഥും പരിയുദസ്സതി;

തക്രിയായുത്തരാജാദിം, വദേ സോ പരിയുദാസകോ.

പസജ്ജപടിസേധോ തു, വത്ഥന്തര+മനാദിയ;

കിഞ്ചിവത്ഥുനിസേധസ്സ, പസങ്ഗോ ന ഭവേയ്യ സോ.

തദഞ്ഞോ ച തംവിരുദ്ധോ,

തദഭാവോ ച നഞ്ഞത്ഥോ.

തദഞ്ഞത്ഥേ – അബ്രാഹ്മണോ, ബ്രാഹ്മണതോ അഞ്ഞോ തംസദിസോതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം അമനുസ്സോ, അസ്സമണോ, ന ബ്യാകതാ അബ്യാകതാ ധമ്മാ. തബ്ബിരുദ്ധത്ഥേ-ന കുസലാ അകുസലാ, കുസലപടിപക്ഖാതി അത്ഥോ. ഏവം അലോഭോ, അമിത്തോ, അയം പരിയുദാസനയോ. തദഭാവേ-ന കത്വാ അകത്വാ, അകാതുന പുഞ്ഞം, അകരോന്തോ, അഭാവോ ഭവതി. അയം പസജ്ജപടിസേധനയോ.

ഏത്ഥ ച ഉഭോസു പരിയുദാസേ ബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണധമ്മേ അപ്പതിട്ഠിതോ ഖത്തിയാദി ബ്രാഹ്മണസദിസോവ അബ്രാഹ്മണോതി വുത്തേ പതീയതേ. ഇതരസ്മിം പന പക്ഖേ കേനചി സംസയനിമിത്തേന ഖത്തിയാദോ ബ്രാഹ്മണോതി വുത്തസ്സ മിച്ഛാഞാണനിവുത്തി കരീയതി ‘‘ബ്രാഹ്മണോ+യം ന ഭവതി അബ്രാഹ്മണോ’’തി, ബ്രാഹ്മണത്തജ്ഝാസിതോ ന ഭവതീത്യത്ഥോ. തത്ഥ സദിസത്തം വിനാ മിച്ഛാഞാണാസമ്ഭവാ പയോഗസാമത്ഥിയാ ച സദിസപടിപത്തി, തഗ്ഗതാ ച ലിങ്ഗ+സങ്ഖ്യാ ഭവന്തി. അതോയേവ ഉച്ചതേ ‘‘നഞ്ഞിവയുത്ത+മഞ്ഞസദിസാധികരണേ, കഥാ ഹി അത്ഥസമ്പച്ചയോ’’തി.

൭൫. അന സരേതി

നഞസദ്ദസ്സ സരേ അന, ന അസ്സോ അനസ്സോ, ന അരിയോ അനരിയോ. ഏവം അനിസ്സരോ, അനിട്ഠോ, അനാസവോ. ന ആദായ അനാദായ, അനോലോകേത്വാ ഇച്ഛാദി. ബഹുലാധികാരാ അയുത്തത്ഥേഹി കേഹിചി ഹോതി. പുന ന ഗീയന്തീതി അപുനഗേയ്യാ ഗാഥാ, അനോകാസം കാരേത്വാ, അമൂലാമൂലം ഗന്ത്വാ, അചന്ദമുല്ലോകികാനി മുഖാനി, അസദ്ധഭോജീ, അലവണഭോജീ.

൧൩. കുപാദയോ നിച്ച+മസ്യാദിവിധിമ്ഹി

കുസദ്ദോ പാദയോ ച സ്യാദ്യന്തേന സഹേ+കത്ഥാ ഹോന്തി നിച്ചം സ്യാദിവിധിവിസയതോ+ഞ്ഞത്ഥ. ഏത്ഥ അബ്യഭിചാരിപാദിസഹചരണത്ഥേന കുഇതി നിപാതോവ, ന പഥവീവാചകോ കുസദ്ദോ. സ്യാദിവിധിവിസയോ നാമ ‘‘ലക്ഖണിത്ഥമ്ഭൂതാ’’ ദിനാ പതിആദീനം വിസയേ കതദുതിയാ, തഞ്ച അന്വദ്ധമാസന്തി അസംഖ്യസമാസ+മിവ മാ ഹോതൂതി ‘‘അസ്യാദിവിധിമ്ഹീ’’തി നിസേധോ. കുച്ഛിതോ ബ്രാഹ്മണോ കുബ്രാഹ്മണോ, നിച്ചസമാസത്താ അസപദേന വിഗ്ഗഹോ.

൧൦൭. സരേ കദ കുസ്സു+ത്തരത്ഥേ

കുസ്സു+ത്തരത്ഥേ വത്തമാനസ്സ സരാദോ ഉത്തരപദേ കദാദേസോ ഹോതി. ഈസകം ഉണ്ഹം കദുണ്ഹം, കുച്ഛിതം അന്നം കദന്നം, കദസനം. സരേതി കിം, കുപുത്താ, കുദാരാ, കുദാസാ, കുദിട്ഠി.

൧൦൮. കാ+പ്പത്ഥേ

അപ്പത്ഥേ വത്തമാനസ്സ കുസ്സ കാ ഹോതു+ത്തരപദേ. അപ്പകം ലവണം കാലവണം. ഏവം കാപുപ്ഫം.

൧൦൯. പുരിസേ വാതി

കുസ്സ കാ വാ. കുച്ഛിതോ പുരിസോ കാപുരിസോ, കുപുരിസോ വാ. പകട്ഠോ നായകോ പനായകോ, പധാനം വചനം പാവചനം ഭുസം വദ്ധം പവദ്ധം സരീരം, സമം സമ്മാ വാ ആധാനം സമാധാനം, വിവിധാ മതി വിമതി, വിവിധോ വിസിട്ഠോ വാ കപ്പോ വികപ്പോ, അധികോ ദേവോ അതിദേവോ, ഏവം അധിദേവോ, അധിസീലം. സുന്ദരോ ഗന്ധോ സുഗന്ധോ, കച്ഛിതോ ഗന്ധോ ദുഗ്ഗന്ധോ, സുട്ഠു കതം സുകതം, ദുട്ഠു കതം ദുക്കതം അഭി സിഞ്ചനം അഭിസേകോതി സനന്തോ, അതിസയേന കത്വാ, കതം പകരിത്വാ, പകതം, അതിസയേന ഥുതം അതിത്ഥുതം, അതിക്കമ്മ ഥുതം അതിത്ഥുതം, ഈസം കളാരോ ആകളാരോ, സുട്ഠു ബദ്ധോ ആബദ്ധോ.

പാദയോ ഗതാദ്യത്ഥേ പഠമായ

പഗതോ ആചരിയോ പാചരിയോ, ഏവം പന്തേവാസീ.

അച്ചാദയോ കന്താദ്യത്ഥേ ദുതിയായ

അതിക്കന്തോ മഞ്ചം അതിമഞ്ചോ. അതിമാലോ, ‘‘ഘപസ്സ+ന്തസ്സാ+പ്പധാനസ്സാ’’തി മാലാസദ്ദേ ഘസ്സ രസ്സോ. ഏവ+മുപരിപി ഘപാനം രസ്സോ.

അവാദയോ കുട്ഠാദ്യത്ഥേ തതിയായ

അവകുട്ഠം കോകിലായ വനം അവകോകിലം, അവമയൂരം. അവകുട്ഠന്തി പരിച്ചത്തം.

പരിയാദയോ ഗിലാനാദ്യത്ഥേ ചതുത്ഥിയാ

പരിഗിലാനോ+ജ്ഝേനായ പരിയജ്ഝേനോ.

ന്യാദയോ കന്താദ്യത്ഥേ പഞ്ചമിയാ

നിക്ഖന്തോ കോസമ്ബിയാ നിക്കോസമ്ബി. അസ്യാദിവിധിമ്ഹീതി കിം, രുക്ഖം പതി വിജ്ജോതതേ.

൧൪. ചീ ക്രിയത്ഥേഹി

ചീപച്ചയന്തോ ക്രിയത്ഥേഹി സ്യാദ്യന്തേഹി സഹേ+കത്ഥോ ഹോതി. അമലീനം മലീനം കരിത്വാതി വിഗ്ഗയ്ഹ ‘‘അഭൂതതബ്ഭാവേ കരാ+സ+ഭൂയോഗേ വികാരാചീ’’തി ചീപച്ചയേകതേ ഇമിനാ സമാസോ. ഏത്ഥ ച-കാരോ ‘‘ചീ ക്രിയത്ഥേഹീ’’തി വിസേസനത്ഥോ. ‘‘പ്യോ വാ ത്വാസ്സ സമാസേ’’തി പ്യ ഹോതി, പ-കാരോ ‘‘പ്യേ സിസ്സാ’’തി വിസേസനത്ഥോ. മലിനീകരിയ.

൧൫. ഭൂസനാ+ദരാ+നാദരേസ്വ+ലം+സാ+സാതി

ഭൂസനാദീസ്വ+ത്ഥേസ്വ+ല+മാദയോ സദ്ദാ ഏകത്ഥാ ഹോന്തി. അലം കരിത്വാ സക്കരിത്വാ അസക്കരിത്വാതി വിഗ്ഗയ്ഹ സമാസേ കതേ പ്യേ ച ‘‘സാ സാധികരാ ച ചരിച്ചാ’’തി ചാദേസോ പരരൂപഞ്ച. അലംകരിയ, സക്കച്ച, അസക്കച്ച.

൧൬. അഞ്ഞേചാ+തി സുത്തേന സമാസേ കതേ… ഏത്ഥ യഥാ ദ്വാരം വിവരാതി വുത്തേ പകരണതോ അഗ്ഗല+മിതി വിഞ്ഞായതി, ഏവ+മിധാപി നിപാതപഭാവേ അഞ്ഞേ ചാതി സാമഞ്ഞം ചേ+തി ആഗമാനുസാരേന ലബ്ഭമാനവിഭത്യന്തപടിരൂപനിപാതാവ വിഞ്ഞായന്തി. അഗ്ഗതോ ഭവിത്വാ പുരോഭുയ്യ, അന്തരഹിതോ ഹുത്വാ തിരോഭൂയ, അന്തരധാനം കത്വാ തിരോകരിയ, ഉരസി കത്വാ ഉരസികരിയ, മനസി കത്വാ മനസികരിയ, മജ്ഝേ കത്വാ മജ്ഝേകരിയ, തുണ്ഹീ ഭവിത്വാ തുണ്ഹീ ഭൂയ.

൧൭. വാ+നേക+ഞ്ഞത്ഥേ

അനേകം സ്യാദ്യന്തം അഞ്ഞസ്സ പദസ്സ അത്ഥേ ഏകത്ഥം വാ ഹോതി.

പദന്തരസ്സ യസ്സ+ത്ഥോ, പധാനം ലിങ്ഗ+മസ്സ ച;

സമാസോ സോ+യ+മഞ്ഞത്ഥോ, ബഹുബ്ബീഹിപരവ്ഹയോ.

സോ ച നവവിധോ ദ്വിപദോ, ഭിന്നാധികരണോ, തിപദോ, ന-നിപാതപുബ്ബപദോ, സഹപുബ്ബപദോ, ഉപമാനപുബ്ബപദോ, സങ്ഖ്യോഭയപദോ, ദിസന്തരാലത്ഥോ, ബ്യതിഹാരലക്ഖണോ ചാതി.

൧. തത്ഥ ദ്വിപദോ തുല്യാധികരണോ കമ്മാദീസു ഛസു വിഭത്യത്ഥേസു ഭവതി.

(ക) തത്ഥ ദുതിയത്ഥേ താവ-ആഗതാ സമണാ ഇമം സങ്ഘാരാമന്തി ആഗതസമണോ സങ്ഘാരാമോ. സോ ച ദുവിധോ തഗ്ഗുണാ+തഗ്ഗുണവസേന. വുത്തഞ്ഹി –

തഗ്ഗുണോ+തഗ്ഗുണോ ചേ+തി,

സോ സമാസോ ദ്വിധാ മതോ.

തം യഥാ ‘നീയതം ലമ്ബ-

കണ്ണോ+’ ‘യം ദിട്ഠസാഗരോ’.

തേസു യത്ഥ വിസേസനഭൂതോ അത്ഥോ അഞ്ഞപദത്ഥഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹതി, സോ തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണോ, യഥാ ‘ലമ്ബകണ്ണ+മാനയാ’തി. യത്ഥ പന ന ഗയ്ഹതി, സോ അതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണോ, യഥാ ‘ബഹുധന+മാനയാ’തി.

ഇധ വിസേസനസ്സ പുബ്ബനിപാതോ. ഏത്ഥ ച ആഗതസദ്ദോ ച സമണസദ്ദോ ച അത്തനോ അത്ഥേ അട്ഠത്വാ ദുതിയാവിഭത്യത്ഥഭൂതേ സങ്ഘാരാമസങ്ഖാതേ അഞ്ഞപദത്ഥേ വത്തന്തി, തതോ സമാസേനേവ കമ്മത്ഥസ്സ അഭിഹിതത്താ പുന ദുതിയാ ന ഹോതി. തഥാ ആഗതസമണാ സാവത്ഥി, ആഗതസമണം ജേതവനം. പടിപന്നാ അദ്ധികാ യം പടിപന്നദ്ധികോ പഥോ, അഭിരൂള്ഹാവ, ണിജായം നാവം സാ അഭിരൂള്ഹവാണിജാ നാവാ.

(ഖ) തതിയത്ഥേ-ജിതാനി ഇന്ദ്രിയാനി യേന സോ ജിതിന്ദ്രിയോ സമണോ, ഏവം ദിട്ഠധമ്മോ, പത്തധമ്മോ, കതകിച്ചോ. വിജിതാ മാരാ അനേനാതി വിജിതമാരോ ഭഗവാ, പടിവിദ്ധസബ്ബധമ്മോ. കരണത്ഥേ-ഛിന്നോ രുക്ഖോ യേന സോ ഛിന്നരുക്ഖോ ഫരസു.

(ഗ) ചതുത്ഥിയത്ഥേ-ദിന്നോ സുങ്കോ യസ്സ സോ ദിന്നസുങ്കോ രാജാ, ദിന്നം ഭോജനം അസ്സാതി ദിന്നഭോജനോ.

(ഘ) പഞ്ചമിയത്ഥേ-നിഗ്ഗതാ ജനാ യസ്മാ സോ നിഗ്ഗതജനോ ഗാമോ, നിഗ്ഗതോ അയോ=സുഖം യസ്മാതി നിരയോ, നിക്കിലേ- സോ. അപേതം വിഞ്ഞാണം അസ്മാതി അപേതവിഞ്ഞാണോ മതകായോ, അപഗതഭയഭേരവോ അരഹാ.

(ങ) ഛട്ഠിയത്ഥേ-ഛിന്നാ ഹത്ഥാ യസ്സ സോ ഛിന്നഹത്ഥോ. ഏവം പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ ഖീണാസവോ, വീതോ രാഗോ അസ്സാതി വീതരാഗോ. ദ്വേ പദാനി അസ്സാതി ദ്വിപദോ, ദ്വിഹത്ഥോ പടോ. തേവിജ്ജോതി ഏത്ഥ തിവിജ്ജോ ഏവാതി സകത്ഥേ ണോ വുദ്ധി ച. ചതുപ്പദോ, പഞ്ച ചക്ഖൂനി അസ്സാതി പഞ്ചചക്ഖു ഭഗവാ, ഛളഭിഞ്ഞോ, ‘‘ഘപസ്സാ’’ദിനാ രസ്സത്തം. നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം. ദസബലോ, അനന്തഞാണോ. തീണി ദസ പരിമാണ+മേസംതി തിദസാ ദേവാ, ഇധ പരിമാണസദ്ദസന്നിമാനതോ ദസസദ്ദോ സങ്ഖ്യാനേ വത്തതേ. അയം പച്ചയോ ഏതേസന്തി ഇദപ്പച്ചയാ, ഉത്തരപദേ ‘‘ഇമസ്സി+ദം വാ’’തി ഇമസ്സ ഇദം. കോ പഭവോ അസ്സാതി കിം പഭവോ കായോ. വിഗതം മലം അസ്സാതി വിമലോ, സുന്ദരോ ഗന്ധോ അസ്സാതി സുഗന്ധം ചന്ദനം, ഏവം സുസീലോ, സുമുഖോ, കുച്ഛിതോ ഗന്ധോ അസ്സാതി ദുഗ്ഗന്ധം കുണപം, ദുമ്മുഖോ, ദുട്ഠു മനോ അസ്സാതി ദുമ്മനോ, ഏവം ദുസ്സീലോ. തപോ ഏവ ധനം അസ്സാതി തപോധനോ. ഖന്തിസങ്ഖാതം ബലം അസ്സാതി ഖന്തിബലോ. ഇന്ദോതി നാമം ഏതസ്സാതി ഇന്ദനാമോ.

ഛന്ദജാതാദീസു വിസേസനവിസേസിതബ്ബാനം യഥിച്ഛിതത്താ ഉഭയം പുബ്ബം നിപതതി, കമാതിക്കമേ പയോജനാഭാവാ. ജാതോ ഛന്ദോ അസ്സാതി ജാതഛന്ദോ, ഏവം ഛന്ദജാതോ. സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സോ, പീതിസോമനസ്സസഞ്ജാതോ. മാസജാതോ, ജാതമാസോ. ഛിന്നഹത്ഥോ, ഹത്ഥഛിന്നോ.