൧൫. സാമിത്ഥേ+ധിനാ

സാമിഭാവത്ഥേ അധിനാ യുത്തമ്ഹാ സത്തമീ ഹോതി. അധിബ്രഹ്മദത്തേ പഞ്ചാലാ, അധിപഞ്ചാലേസു ബ്രഹ്മദത്തോ, ബ്രഹ്മദത്തിസ്സരാ പഞ്ചാലാതി അത്ഥോ. അധിദേവേസു ബുദ്ധോ, സമ്മുതിദേവാദീഹി ബുദ്ധോ അധികോത്യത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച യഥാവുത്തേസു അത്ഥേസു അയം ഭേദോ –

കാരകം സാധകം നിബ്ബത്തകം ക്രിയാനിമിത്തന്തി അത്ഥതോ ഏകമേവ, തഞ്ച ദണ്ഡോ, ധവലോ, പചനം, ചിത്തോ, ഗോതി ദബ്ബ+ഗുണ+ക്രിയാ+നാമ+ജാതിഭേദേന പഞ്ചവിധമ്പി കമ്മ+കത്താദിവസേന ഛബ്ബിധം, തം സത്തികാരകം, തദാധാരഭൂതദബ്ബാദയോ തത്രട്ഠകാരകം, ന മുഖ്യതോ. മുഖ്യതോ ചേ ഹോന്തി, തേസം സത്തിദബ്ബാനം അഞ്ഞമഞ്ഞബ്യാവടരൂപത്താ യോ ആധാരോ, സോ ആധാരോയേവ, കിസ്മിഞ്ചികാലേ കരണം വാ കത്തുരൂപഭൂതോ വാ ന ഹോതി, തസ്മാ ഥാലി പചതി, ഥാലിയാ പചതി, ഥാലിയം പചതീത്യാദിനാ ഏകസ്സ വത്ഥുനോ കത്തു+കരണാ+ധാരഭേദോ ന സിയാ. സത്തിപക്ഖേ പന ദബ്ബാദീനം അനേകസത്തിയാ ആധാരത്താ സത്തിയാ ദബ്ബാദയോ വിവക്ഖിതാ തം തം കാരകം ഹോതീതി ദബ്ബാദീനം അഭേദേപി കാരകഭേദോ യുജ്ജതേ. വുത്തഞ്ഹി –

വിചിത്തകത്തുആദീഹി, സംയോഗാ ഏകവത്ഥുനോ;

നാനാത്തം യുജ്ജതേ നാട്യ-ഭേദേന നടകസ്സി+വാതി.

ഥാലി വത്ഥുതോ ഏകാ ചേദപി സത്തികാരകഭൂതകത്തു+കരണാ+ധാരാദീനം ഭേദേന ഭേദ+മുപയാതി, കിമിവ രാമ+രാവണാദിവേസധാരീനടകോ തേസം നാമവസേന രാമോ, രാവണോതി ഭേദ+മുപയാതി, ത+മിവാതി അധിപ്പായോ.

പുന+രപി –

യഥേ+കോപി പടോ സുത്ത, പീതാദിഗുണസംയുതോ;

സുക്കോ പടോതി പീതോതി, ഭേദം യാത്യേ+വമേവ+യം.

ഏത്ഥ ച സത്തിഭൂതകത്താദയോ മുഖ്യകാരകം, തംയോഗേന ദബ്ബഭൂതഥാലീ ഗുണകാരകം, തേ ച കഥം ക്രിയായ കാരകാ ഹോന്തി. കത്താ അത്തനാ പതിട്ഠിതായ ഹസതി+നച്ചതിച്ചാദിക്രിയായ നിമിത്തം ഹോതി. കമ്മഞ്ച അത്തനാ പതിട്ഠിതക്രിയായ തദത്ഥഭൂതഇന്ധനാദീനി പവത്തേന്തം ‘‘ഓദനം പചതീ’’ത്യാദോ നിമിത്തം. ‘കട്ഠേഹി പച്ചതീ’ത്യാദോ കട്ഠാനി ജലനക്രിയായ സാധേതബ്ബപാകസ്സ അങ്ഗഭാവേന നിമിത്തം. ‘ഫരസുനാ ഛിന്ദതീ’ത്യാദോ ഫരസു ച കട്ഠാനം ദ്വിധാപവത്തിയാ നിമിത്തം. കമ്മഞ്ച ക്രിയായ സമ്ബന്ധീയമാനബ്യാപ്യേ സതി നിമിത്തഭാവേന ക്രിയായ നിമിത്തം. തഥാ സമ്പദാനാ+വധി+ആധാരാനം ‘ഗാവോ ദദാതി’ ‘ഗാമസ്മാ അപനയതി’ ‘ഥാലിയം പചതീ’ത്യാദീസു ഗോദാനാ+പനയന+പചനക്രിയാനം നിമിത്തത്താ ക്രിയായ നിമിത്താനി ഹോന്തി. തേസം യഥാസകം ക്രിയായ പവത്തകോ കത്താ, തസ്മാ സ ഏവ പധാനോ കത്താതി വോഹാരം ലഭതി, അഞ്ഞേസം കരണാദീനം കത്തുഭാവേ സതിപി അപ്പധാനത്താ തം ന ലഭതി.

ചോദകേന വുത്തഞ്ഹി –

നനു സാമഗ്യമീനായം, ക്രിയാസിദ്ധി കഥം വദ;

ഏകസ്സ കത്തുനോ ഏവ, സബ്ബേസം കത്തുതം വിനാ.

സബ്ബേസം കരണാദീനം, കത്തുതായ വിയോഗതോ;

കരണാദീനം അഭാവത്താ, കാരകം ന ഹി ഛബ്ബിധന്തി.

വുച്ചതേ –

യദ്യപ്യ+ത്ഥി ഹി കത്തുത്തം, സഭാവാ കരണാദിസു;

ക്രിയാസിദ്ധ്യാ തഥാപ്യേ+ത+മപ്പധാനം പരങ്ഗതോ.

ഏതം സഭാവതോ ഉപലബ്ഭമാനം കരണാദീസു കത്തുത്തം പരേസം കരണാദീനം ജലന+ധാരണാദിക്രിയായ അങ്ഗം ഉപായതി അപ്പധാനന്തി അധിപ്പായോ.

കാരകം ഛബ്ബിധം സഞ്ഞാ-വസാ ഛബ്ബീസതിവിധം;

പഭേദാ സത്തധാ കമ്മം, കത്താ പഞ്ചവിധോ ഭവേ.

കരണം ദുവിധം ഹോതി, സമ്പദാനം തിധാ മതം;

അപാദാനം പഞ്ചവിധം, ആധാരോ തു ചതുബ്ബിധോ.

വിഭത്തിയോ പന –

പച്ചത്ത+മുപയോഗഞ്ച, കരണം സമ്പദാനിയം;

നിസ്സക്കം സാമിവചനം, ഭുമ്മ+മാലപന+ട്ഠമംതി.

ഇതി പയോഗസിദ്ധിയം കാരകകണ്ഡോ തതിയോ.