൩. കാരകകണ്ഡ

അഥ വിഭത്തീന+മത്ഥഭേദാ വുച്ചന്തേ.

തത്ഥ ഏകമ്പി അത്ഥം കമ്മാദിവസേന ഏകത്താദിവസേന ച വിഭജന്തീതി വിഭത്തിയോ, സ്യാദയോ. താ പന പഠമാദിഭേദേന സത്തവിധാ. താ യഥാ ‘‘പഠമാ+ത്ഥമത്തേ’’തി പഠമാവിഭത്തി ഹോതി. സിസ്സ ഓകാര+ലോപ+അ-മാദേസേസു നരോ ഇത്ഥീ നപുംസകം.

സകത്ഥ+ദബ്ബ+ലിങ്ഗാനി, സംഖ്യാ+കമ്മാദിപഞ്ചകം;

നാമത്ഥോ തസ്സ സാമഞ്ഞ-മത്ഥമത്ഥം പവുച്ചതേ.

സോ നാമത്ഥോ ച –

ജാതി ക്രിയാ ഗുണോ ദബ്ബം, തഥാ നാമന്തി പഞ്ചധാ;

സദ്ദസ്സ+ത്ഥോ സ സദ്ദോപി, പഞ്ചധാവ+ത്ര ഭിജ്ജതേ.

കഥം ജാതിസദ്ദോ ഗുണസദ്ദോത്യാദിനാ.

ഭിന്നേസ്വ+ഭിന്നധീ+സദ്ദാ, സബലാദീസു യബ്ബലാ;

വത്തന്തേ ജാതി ഏസാ+സ്സ, മാലാ സുത്ത+മിവാ+ന്വിതാ.

അദബ്ബഭൂതം കത്താദി-കാരകഗ്ഗാമസാധിയം;

പദത്ഥം കത്തുകമ്മട്ഠം, ക്രിയ+മിച്ഛന്തി തബ്ബിദൂ.

ദബ്ബസ്സിതോ തതോ ഭിന്നോ, നിമിത്തോ തപ്പതീതിയാ;

വിനസ്സനസഭാവോ ച, നിഗ്ഗുണോവ ഗുണോ+ച്ചതേ.

ഏത്ഥ പടോ സുക്കോതി വിനസ്സനസഭാവോ ച ചസദ്ദേന വിപുലോ ആകാസോതി അവിനസ്സനസഭാവോ ച അത്തനി വിസും ഗുണരഹിതോ ഗുണോ+ച്ചതേ ത്യത്ഥോ.

യം യം വിസേസ്സതേ കിഞ്ചി, തം തം ദബ്ബ+മിഹോ+ച്ചതേ;

ജാത്യാദിനോപ്യ+തോ താദി, ദബ്ബത്തം പരികപ്പതേ.

ഏത്ഥ ഗോജാതി അസ്സജാതീതി വുത്തേ ജാതി ദബ്ബം. നീലോ ഗുണോതി ച ഗുണോ ദബ്ബം. പചനക്രിയാതി ച ഗമനാദിക്രിയാതോ വിസേസിയതീതി ക്രിയാവ ദബ്ബം.

നാമരൂപേന സദബ്ബേ, ക്വചി സഞ്ഞീ കഥീയതേ;

നാമന്തി തം യഥാ ചിത്തോ, സഞ്ഞാ സദ്ദോ തു തദ്ധനീ.

നാമസ്സ ദബ്ബത്തേപി ചിത്തോത്യാദി നാമേനേവ പസിജ്ഝതി, നോ ഘട+പടാദയോവ ദബ്ബത്തേന, തസ്മാ നാമ+മിതി സഞ്ഞീ കഥീയതേ, തംവാചകത്താ തബ്ബതീ ചിത്താദി സഞ്ഞാസദ്ദോതി നിച്ഛിയതേയ്യ+ധിപ്പായോ.

അയം പഞ്ചവിധോപി അത്ഥോ സദ്ദത്ഥോ ചേവ സാമത്ഥിയാ ഗമ്യമാനത്ഥോ ചാതി ദുബ്ബിധോ. തഥാ ഹി ‘‘പീനോ ദിവാ ന ഭുഞ്ജേയ്യ’’മിതി ഭുത്തിനിരാകതി സദ്ദത്ഥോ. രത്തിഭുത്തി തു സാമത്ഥിയാ+വഗമ്യതേ. തേനേ+തം വുച്ചതി –

അത്ഥപ്പതീതിയം സദ്ദ-ബ്യാപാരോ തിവിധോ ഭവേ;

മുഖ്യോ ലക്ഖണ+ബ്യഞ്ജന-സഭാവോ ചാതി ഏത്ഥ തു.

മുഖ്യോ തു നിരന്തരത്ഥേ, ലക്ഖണോ തു തിരോഹിതേ;

അത്ഥേ+തരോ തു വാക്യസ്സ, അത്ഥേയേവ പവത്തതി.

‘‘മഞ്ചേ’’തി നിരന്തരത്ഥേ വത്തമാനോ മുഖ്യോ, ‘‘മഞ്ചാ ഉഗ്ഘോസന്തീ’’തി തിരോഹിതത്ഥേ വത്തമാനോ ലക്ഖണോ, ഗാഥാദിസകലവാക്യസ്സ+ത്ഥേ വത്തമാനോ ബ്യഞ്ജനസഭാവോ.

ബ്യാപാരസ്സ പഭേദേന, തിധാ സദ്ദോപി വാചകോ;

ലക്ഖണികോ ബ്യഞ്ജകോതി, തദത്ഥോപി തിധാ മതോ.

വച്ചോ ലക്ഖണികോ ബ്യങ്ഗ്യോ, ചേവം സദ്ദോ സുവാചകോ;

വുത്തകമേന ജാത്യാദി-ഭേദേന പഞ്ചധാ ഭവേതി.

൩൮. ആമന്തണേ –

തി ആമന്തണാധികേ അത്ഥമത്തേ പഠമാവിഭത്തി ഹോതി. ഭോ നര, ഭോ ഇത്ഥി, ഭോ നപുംസക.

സദ്ദേനാ+ഭിമുഖീകാരോ, വിജ്ജമാനസ്സ വത്ഥുനോ;

ആമന്തണം വിധാതബ്ബേ, നത്ഥി ‘‘രാജാ ഭവേ’’തി+ദം.

ക്രിയാ നിമിത്തം കാരകന്തു കമ്മ, കത്തു, കരണ, സമ്പദാന, അവധി, ആധാരഭേദേന ഛബ്ബിധം, തം യഥാ –

൨,൨. കമ്മേ ദുതിയാ

കരീയതി കത്തുകിരിയായ സമ്ബന്ധീയതീതി കമ്മം, തസ്മിം കമ്മകാരകേ ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതി. തം തിവിധം നിബ്ബത്തി, വികതി, പത്തി ഭേദേന, തത്ഥ നിബ്ബത്തികമ്മേ മാതാ പുത്തം വിജായതി, ആഹാരോ സുഖം ജനയതി, കടം കരോതി ദത്തോ. വികതിയം കട്ഠ+മങ്ഗാരം കരോതി, സുവണ്ണം കടകം കരോതി, വീഹയോ ലുനാതി. പത്തിയം ദത്തോ ഘരം പവിസതി, ആദിച്ചം പസ്സതി, ധമ്മം സുണാതി, പണ്ഡിതേ പയിരുപാസതി.

വുത്തഞ്ച –

നിബ്ബത്തി+വികതി+പത്തി-ഭേദാ കമ്മം തിധാ മതം;

കത്തുക്രിയാഭിഗമ്മന്തം, സുഖ+മങ്ഗാരം+ഘരം യഥാതി.

കടം കരോതി വിപുലം ദസ്സനീയന്തി അത്ഥേവ ഗുണയുത്തസ്സ കമ്മതാ, വിപുലം കരോതി, ദസ്സനീയം കരോതീതി ക്രിയായ സമ്ബന്ധിയമാനത്താ. ഓദനോ പച്ചതേതി ഓദനസദ്ദതോ കമ്മതാ നപ്പതീയതേ, കിഞ്ചരഹി ആഖ്യാതതോ.

ഇച്ഛിതകമ്മം യഥാ-ഗാവും പയോ ദോഹതി, ഗോമന്തം ഗാവം യാചതി, ഗാവ+മവ രുന്ധതി വജം, മാണവകം മഗ്ഗം പുച്ഛതി, ഗോമന്തം ഗാവം ഭിക്ഖതേ, രുക്ഖ+മവചിനാതി ഫലാനി, രുക്ഖാത്യത്ഥോ. സിസ്സം ധമ്മം ബ്രൂതേ. ഏത്ഥ പയോ, ഗാവം ഇച്ചാദി ഇച്ഛിതം, ഗാവും, ഗോമന്ത+മിച്ചാദി അനിച്ഛിതം. ഏവ+മനിച്ഛിതേപി കണ്ടകം മദ്ദതി, വിസം ഗിലതി. യം നേവി+ച്ഛിതം, നാപി അനിച്ഛിതം, തത്രാപി ഗാമം ഗച്ഛന്തോ രുക്ഖമൂല+മുപസപ്പതി.

ആധാരേ അധിസി+ഠാ+സാനം പയോഗേ ച, പഥവിം അധിസേസ്സതി, ഗാമ+മധിതിട്ഠതി, രുക്ഖ+മജ്ഝാസതേതി. ഏത്ഥ പഥവിന്തി പഥവിയന്തി അത്ഥോ. ഏവ+മഭി, നിപുബ്ബവിസസ്സാപി, ധമ്മ+മഭിനിവിസതേ, ധമ്മേ വാ. തഥാ ഉപ, ന്വ+ജ്ഝാ+പുബ്ബവസതിസ്സ, ഗാമ+മുപവസതി, ഗാമ+മനുവസതി, വിഹാര+മധിവസതി, ഗാമ+മാവസതി, അഗാരം അജ്ഝവസതി, ഏത്ഥ ഗാമന്തി ഗാമേത്യത്ഥോ. തഥാ തപ്പാനാ+ചാരേപി, നദിം പിബതി, ഗാമം ചരതി, നദിയംത്യത്ഥോ. സചേ മം നാലപിസ്സതീതി മയാ സദ്ധിംത്യത്ഥോ. വിഹിതാവ പടി-യോഗേപി ദുതിയാ, പടിഭന്തു തം ചുന്ദ ബോജ്ഝങ്ഗാ, തമ്പടി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാസന്തൂതി അത്ഥോ. ഉപമാ മം പതിഭാതി, ഉപമാ മം ഉപട്ഠാതിത്യത്ഥോ. ധാതുനായുത്തേ ‘‘തസ്സ നപ്പടിഭാതീ’’തി ഛട്ഠീ.

൩. കാലദ്ധാന+മച്ചന്തസംയോഗേ

കാലദ്ധാനം ദബ്ബ+ഗുണ+ക്രിയാഹി അച്ചന്തസംയോഗേ തേഹി കാലദ്ധാനവാചീഹി ദുതിയാ ഹോതി. കാലേ-സത്താഹം ഗവപാനം, മാസം മംസോദനം, സരദം രമണീയാ നദീ, സബ്ബകാലം രമണീയം നന്ദനം, തയോ മാസേ അഭിധമ്മം ദേസേതി. അദ്ധനി-യോജനം വനരാജി, യോജനം ദീഘോ പബ്ബതോ, കോസം സജ്ഝായതി.

പുബ്ബന്ഹസമയം നിവാസേത്വാ, ഏകം സമയം ഭഗവാ, ഇമം രത്തിം ചത്താരോ മഹാരാജാനോതി ഏവമാദീസു കാലവാചീഹി അച്ചന്തസംയോഗേ ദുതിയാ, ബഹുലംവിധാനാ വിഭത്തിവിപല്ലാസോ വാ. മാസേനാ+നുവാകോ+ധീതോ, കോസേനാ+നുവാകോ+ധീതോതി കരണത്ഥേ തതിയാ.

൪. ഗതിബോധാഹാരസദ്ദത്ഥാകമ്മകഭജ്ജാദീനം പയോജ്ജേ

ഗത്യത്ഥാനം ബോധത്ഥാനം ആഹാരത്ഥാനം സദ്ദത്ഥാന+മകമ്മകാനം ഭജ്ജാദീനഞ്ച പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ഹോതി. ദത്തോ ഗമയതി മാണവകം ഗാമം, യാപയതി വാ. ഗുരു ബോധയതി മാണവകം ധമ്മം, വേദയതി വാ. മാതാ ഭോജയതി പുത്ത+മോദനം, ആസയതി വാ. ഗുരു അജ്ഝാപയതി സിസ്സം വേദം, പാഠയതി വാ. പയോജ്ജതോ+ഞ്ഞത്ര കമ്മേ ദുതിയാ. പോസോ ആസയതി ദത്തം, സായയതി വാ. പോസോ അഞ്ഞം ഭജ്ജാപേതി, അഞ്ഞം കോട്ടാപേതി, അഞ്ഞം സന്ഥരാപേതി.

൫. ഹരാദീനം വാ

ഹരാദീനം പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ഹോതി വാ. പോസോ ഹാരേതി ഭാരം ദത്തം, ദത്തേനേതി വാ. ദസ്സയതേ ജനം രാജാ, ജനേനേതി വാ. അഭിവാദയതേ ഗുരും ദത്തം, ദത്തേനേതി വാ. അജ്ഝോഹാരേതി സത്തും ദത്തം, ദത്തേനേതി വാ. കാരേതി ദത്തോ ദത്തം, ദത്തേനേതി വാ. പക്ഖേ സബ്ബത്ര കത്തരി തതിയാ.

൬. ന ഖാദാദീനം

ഖാദാദീനം പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ന ഹോതി. ഗത്യത്ഥാദീസു ക്വചി പടിസേധത്ഥ+മിദം. ഖാദയതി ദത്തോ ദത്തേന, ആദയതി ദത്തേന, അവ്ഹാപയതി ദത്ഥേന, സദ്ദായയതി ദത്തേന, നായയതി ദത്തേന, കന്ദയതി ദത്തേന.

൭. ഝാദീഹി യുത്താ

ധിആദീഹി യുത്തതോ ദുതിയാ ഹോതി. ധി+രത്ഥു+മം പുതികായം, അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാലന്ദം, രാജഗഹസ്സ ച നാലന്ദസ്സ ച വിവരഭൂതേ മജ്ഝേതി അത്ഥോ. സമാധാന+മന്തരേന, മുചലിന്ദ+മഭിതോ സരം. ഛട്ഠ്യത്ഥേ+യം ദുതിയാ.

൮. ലക്ഖണിത്ഥമ്ഭൂതവിച്ഛാസ്വ+ഭിനാ

ലക്ഖണാദീസ്വ+ത്ഥേസു അഭിനാ യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി. രുക്ഖ+മഭിവിജ്ജോതതേ ചന്ദോ, ഏത്ഥ രുക്ഖോ ലക്ഖണം, ചന്ദോ ലക്ഖിതബ്ബോ, തത്ര അഭിനാ രുക്ഖസ്സ ലക്ഖണവുത്തിതാ പകാസീയതീതി രുക്ഖോ അഭിനാ യുത്തോ നാമ. സാധു ദേവദത്തോ മാതര+മഭി, മാതരി സാധുത്തം പത്തോത്യത്ഥോ. രുക്ഖം രുക്ഖംഅഭി വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ, രുക്ഖേ രുക്ഖേത്യത്ഥോ.

൯. പതിപരീഹി ഭാഗേ ച

പതിപരീഹി യുത്തതോ ലക്ഖണാദീസു ഭാഗേ ച+ത്ഥേ ദുതിയാ ഹോതി. രുക്ഖംപതി വിജ്ജോതതേ, സാധു ദേവദത്തോ മാതരംപതി, രുക്ഖം രുക്ഖംപതി തിട്ഠതി, യ+ദേത്ഥ മം പതി സിയാ, യോ മമ ഭാഗോ, സോ ദീയതുത്യത്ഥോ. ഏവം രുക്ഖംപരിത്യാദിപി.

൧൦. അനുനാതി

ലക്ഖണാദീസു ദുതിയാ. രുക്ഖമനു വിജ്ജോതതേ, സച്ചകിരിയ+മനു വസ്സി, ഹേതു ച ലക്ഖണം ഭവതി, സാധു ദേവദത്തോ മാതര+മനു, രുക്ഖം രുക്ഖ+മനു വിജ്ജോതതേ, യദേത്ഥ മംഅനു സിയാ.

൧൧. സഹത്ഥേ

സഹത്ഥേ അനുനാ യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ. പബ്ബത+മനു തിട്ഠതി, പബ്ബതേന സഹ ത്യത്ഥോ.

൧൨. ഹീനേ

ഹീനത്ഥേ അനുനാ യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ. അനുസാരിപുത്തം പഞ്ഞവന്തോ ഭിക്ഖൂ, സാരിപുത്തതോ പഞ്ഞായ ഹീനാത്യത്ഥോ.

൧൩. ഉപേന

ഹീനത്ഥേ ഉപേന യുത്തമ്ഹാ ദുതിയാ. ഉപസാരിപുത്തം പഞ്ഞവന്തോ.

൧൬. കത്തുകരണേസു തതിയാ

കത്തരി കരണേ ച കാരകേ തതിയാ ഹോതി. ജിനേന ദേസിതോ ധമ്മോ, ബുദ്ധേന ജിതോ മാരോ, അഹിനാ ദട്ഠോ നരോ. യത്ഥ കാരണകാരണമ്പി കാരണവസേന വുച്ചതി, തത്ഥാപി തതിയാ, ചോരേഹി ഗാമോ ദഡ്ഢോ, തിണേഹി ഭത്തം സിദ്ധം, സദ്ധേഹി കാരിതാ വിഹാരാ.

അത്തപധാനോ കിരിയം, യോ നിബ്ബത്തേതി കാരകോ;

അപയുത്തോ പയുത്തോ വാ, സ കത്താതി പവുച്ചതി.

കരണേ-തം പന ദുവിധം അജ്ഝത്തികബാഹിരവസേന, യഥാ ഹത്ഥേന കമ്മം കരോതി, ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായതി. ദത്തേന വിഹയോ ലുനാതി, അഗ്ഗിനാ കുടിം ഝാപേതി.

ബാഹിരഞ്ച തഥാ+ജ്ഝത്തം, കരണം ദുവിധം യഥാ;

വീഹിം ലുനാതി ദത്തേന, നേത്തേന ചന്ദ+മിക്ഖതേ.

പകതിയാ അഭിരൂപോ, ഗോത്തേന ഗോതമോ ഇച്ചാദി ഭൂധാതുസ്സ സമ്ഭവാ കരണേ തതിയാ. തഥാ സാരിപുത്തോതി നാമേന വിസ്സുതോ, ജാതിയാ ഖത്തിയോ ബുദ്ധോ, ജാതിയാ സത്തവസ്സികോ, സിപ്പേന നളകാരോ സോ, ഏകൂനതിംസോ വയസാ, ഏവം സമേന ധാവതി, വിസമേന ധാവതി, ദ്വിദോണേന ധഞ്ഞം കിണാതി.

൧൭. സഹത്ഥേന

സഹത്ഥേന യോഗേ തതിയാ സിയാ. തതിയാപി ഛട്ഠീവ അപ്പധാനേ ഏവ ഭവതി. പുത്തേന സഹാ+ഗതോ, പുത്തേന സദ്ധിം ആഗതോ, വിതക്കേന സഹ വത്തതി, പുത്തേന സഹ ഥൂലോ, നിസീദി ഭഗവാ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന, സഹസ്സേന സമം മിതാ, സബ്ബേഹി മേ പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ.

൧൮. ലക്ഖണേ

ലക്ഖണേ വത്തമാനതോ തതിയാ. ഭിന്നേന സീസേന പഗ്ഘരന്തേന ലോഹിതേന പടീവിസ്സകേ ഉജ്ഝാപേസി, ഊനപഞ്ചബന്ധനേന പത്തേന അഞ്ഞം നവം പത്തം ചേതാപേയ്യ, തിദണ്ഡകേന പരിബ്ബാജക+മദ്ദക്ഖി, അക്ഖിനാ കാണോ, ഹത്ഥേന കുണീ, പാദേന ഖഞ്ജോ, പിട്ഠിയാ ഖുജ്ജോ. തേന ഹി വികലങ്ഗേന വികലങ്ഗിനോ വികാരോ ലക്ഖിയതേ.

൧൯. ഹേതുമ്ഹി

വാസാദിലക്ഖണക്രിയായ ഹേതുതോ തതിയാ. അന്നേന വസതി, വിജ്ജായ വസതി, ന ജച്ചാ വസലോ ഹോതി, കമ്മുനാ വസലോ ഹോതി, ദാനേന ഭോഗവാ, ആചാരേന കുലം, തേന പാണി കാമദദോ.

൨൦. പഞ്ചമീ+ണേ വാ

ഇണേ ഹേതുമ്ഹി പഞ്ചമീ വാ. സതസ്മാ ബദ്ധോ, സതേന വാ.

൨൧. ഗുണേ

പരങ്ഗഭൂതേ ഹേതുമ്ഹി പഞ്ചമീ ഹോതി വാ. ജളത്താ ബദ്ധോ, ജളത്തേനവാ, പഞ്ഞായ മുത്തോ, ഹുത്വാ അഭാവതോ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ. ബഹുലംവിധാനാ സത്തമ്യത്ഥേഹിപി, തേന സമയേന, കാലേന ധമ്മസാകച്ഛാ, പുരത്ഥിമേന ധതരട്ഠോ, ദക്ഖിണേന വിരൂള്ഹകോ, ഉത്തരേന കപിലവത്ഥു, യേന ഭഗവാ, തേനുപസങ്കമി, സോ വോ മമ+ച്ചയേന സത്ഥാതി. മാസേന ഭുഞ്ജതി, ഏകാഹേനേവ ബാരാണസിം പാവിസി, നവഹി മാസേഹി വിഹാരം കാരാപേസി, കഹാപണേന ഊനോ, ധനേന വികലോ, അസിനാ കലഹോ, ആചാരേന നിപുണോ, ഗുളേന മിസ്സകം, വാചായ സഖിലോ, മണിനാ അത്ഥോ, ധനേന അത്ഥോ, യോജനേന ഗച്ഛതി ഇച്ചാദി ഹേതുമ്ഹി കരണേ വാ തതിയാ. അത്തനാവ അത്താനം സമ്മന്നതീതി പച്ചത്തേ ബഹുലംവിധാനാ കത്തരി തതിയാ. ഏവം തിലേഹി ഖേത്തേ വപതീതി കമ്മത്ഥേ, സുമുത്താ മയം തേന മഹാസമണേനാതി പഞ്ചമ്യത്ഥേ ച.

൨൪. ചതുത്ഥീ സമ്പദാനേ

അചേതനം സചേതനം വാ പടിഗ്ഗാഹകഭാവേനാ+പേക്ഖിതം, തം സമ്പദാനം, തഞ്ച ദാ-ദാനേതി ധാതുതോ ബ്യപ്പേന യുത്തമേവ, തത്ഥ ചതുത്ഥീ ഹോതി. തഞ്ച ദീയമാനസ്സ വത്ഥുനോ അനിവാരണ+ജ്ഝേസനാ+നുമതിതോ തിവിധോ, യഥാ ബുദ്ധസ്സ പുപ്ഫം ദേതി, ബോധിരുക്ഖസ്സ ജലം ദേതി, യാചകസ്സ ധനം ദേതി, ഭിക്ഖൂനം ദാനം ദേതി.

അനിരാകരണാ+രാധ-ന+ബ്ഭനുഞ്ഞവസേന ഹി;

സമ്പദാനം തിധാ വുത്തം, രുക്ഖ+യാചക+ഭിക്ഖവോ.

ആധാരവിവക്ഖായം സത്തമീപി, സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി, യാ പലാലമയം മാലം, നാരീ ദത്വാന ചേതിയേതി.

൨൫. താദത്ഥ്യേ

താദത്ഥ്യേ ചതുത്ഥീ സിയാ. തദത്ഥസ്സ ഭാവേ, താദത്ഥ്യം, തസ്മിം തദത്ഥഭാവേ ജോതനീയേവ ചതുത്ഥീ സിയാ. തദത്ഥസ്സ ഭാവോതി നിമിത്തനിമിത്തീസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, തസ്മാ ഛട്ഠാപവാദോ+യം. സമേപി നിമിത്തനിമിത്തീനം സമ്ബന്ധേ നിമിത്തഭൂതയൂപതോവ ചതുത്ഥീ, നോ നിമിത്തീഭൂതദാരുതോ. യൂപായ ദാരു, പാകായ വജതി, ബുദ്ധസ്സത്ഥായ ജീവിതം പരിച്ചജാമി, നേവ ദവായ, ന മദായ, ഊനസ്സ പാരിപൂരിയാ, അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതി, ലോകാനുകമ്പായ, ഫാസു വിഹാരായ.

ഇച്ചായം കച്ചായനേ ഉപരി വക്ഖമാനസ്സ ചതുത്ഥീതി സാധിതത്താ ഇധ ഛട്ഠീതി ദീപനത്ഥം വുച്ചതേ –

കസ്സ സാദു നരുച്ചതി, മാ അയസ്മന്താനമ്പി സങ്ഘഭേദോ രുച്ചിത്ഥ, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, ഭത്ത+മസ്സ നച്ഛാദേതീതി ഛട്ഠീ സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായം, ന ചേ+വം വിരോധോ സിയാ, സദിസരൂപത്താ, ഏവംവിധേസു ച സമ്ബന്ധസ്സ സദ്ദികാനുമതത്താ. തഥാ ഹി ഭാഗവുത്തിയാ ‘‘ഉപപദവിഭത്തി ഛട്ഠിയാ+പവാദാ’’തി വുത്തം, സദ്ദന്തരേ വിഹിതാ വിഭത്തി ഉപപദവിഭത്തി.

കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീതി അത്ഥമത്തേ പഠമാ, കസ്സ വാ തുയ്ഹന്തി അവത്വാ കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീതി അത്ഥമത്തേ പഠമാവസേന ബ്യഭിചാരദസ്സനാ. ഏവ+മഞ്ഞാപി വിഞ്ഞേയ്യാ, പരതോപി യഥാഗമം.

രഞ്ഞോ സതം ധാരേതി രഞ്ഞോ ഛത്തം ധാരേതീതി സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീവ. സിലാഘ=കഥനേ, ഏവം രഞ്ഞോ സിലാഘതേ ഇച്ചാദി, ഥുതിം കരോതീത്യത്ഥോ. ഹനു=അപനയനേ, രഞ്ഞോ ഹനുതേ, വഞ്ചേതീത്യത്ഥോ. ഉപതിട്ഠേയ്യ സക്യപുത്താനം വഡ്ഢകീ, ഉപഗച്ഛേയ്യാത്യത്ഥോ. സപ=അക്കോസേ, മയ്ഹം സപതേ, സച്ചം കുരുതേത്യത്ഥോ. ധര=ധാരണേ, സുവണ്ണം തേ ധാരയതേ, ഇണം തേ ധാരയതി, അസ്സ രഞ്ഞോ നാഗം ധാരയാമ. പിഹ=ഇച്ഛായം, ദേവാപി തസ്സ പിഹയന്തി താദിനോ, തേസം പിഹയന്തി സമ്ബുദ്ധാനം സതീമതം, പിഹയന്തി=പത്ഥേന്തി. തസ്സ കുജ്ഝ മഹാവീര, യദി+ഹം തസ്സ പകുപ്പേയ്യം, ദുഭയതി ദിസാനം മേഘോ, യോ മിത്താനം ന ദൂഭതി, യോ അപ്പദുട്ഠസ്സ നരസ്സ ദുസ്സതി. ഇസ്സ=ഇസ്സായം, തിത്ഥിയാ ഇസ്സയന്തി സമണാനം. ഉസൂയ=ദോസാവികരണേ, ദുജ്ജനാ ഗുണവന്താനം ഉസ്സൂയന്തി, കാ ഉസുയാ വിജാനതം. ഇധ+സിധ+രാധ+സാധ=സംസിദ്ധിയം, ആരാധോ മേ രഞ്ഞോ, രഞ്ഞോ ഭാഗ്യ+മാരജ്ഝതി, ക്യാ+ഹം അയ്യാനം അപരജ്ഝാമി, ആയസ്മതോ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ ഉപതിസ്സോ. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും, ആസുണന്തി ബുദ്ധസ്സ ഭിക്ഖൂ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ജനോഅനുഗിണാതി, പതിഗിണാതി, സാധുകാരദാനാദിനാ തം ഉസ്സഹതീത്യത്ഥോ. ആരോചയാമി വോ ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ആമന്തയാമി തേ മഹാരാജ, ധമ്മം തേ ദേസിസ്സാമി, ദേസേതു ഭന്തേ ഭഗവാ ധമ്മം ഭിക്ഖൂനം, യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരേയ്യ, നിരുത്തിം തേ പവക്ഖാമി, അലം മേ രജ്ജം, അലം ഭിക്ഖു പത്തസ്സ, അലം മല്ലോ മല്ലസ്സ, അരഹതി മല്ലോ മല്ലസ്സ, അലം തേ ഇധ വാസേന, കിം മേ ഏകേന തിണ്ണേനാതി സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ.

ഏവം ആയു ഭോതോ ഹോതു, ചിരം ജീവിതം, ഭദ്ദം, കല്യാണം, അത്ഥം, പയോജനം, കുസലം, അനാമയം, ഹിതം, പത്ഥം, സുഖം, സാതം, ഭോതോ ഹോതു, സാധു സമ്മുതി മേ തസ്സ, പുത്തസ്സാ+വികരേയ്യ ഗുയ്ഹ+മത്ഥം, തസ്സ മേ സക്കോ പാതുരഹോസി, തസ്സ പഹിണേയ്യ, ഭിക്ഖൂനം ദൂതം പാഹേസി, കപ്പതി സമണാനം ആയോഗോ, ഏകസ്സ ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ പഹോതി, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി, അഞ്ജലിംതേ പഗ്ഗണ്ഹാമി, തസ്സ ഫാസു, ലോകസ്സ+ത്ഥോ, നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, സോത്ഥി തസ്സ, സമത്ഥോ മല്ലോ മല്ലസ്സ, തസ്സ ഹിതം, തസ്സ സുഖം, സ്വാഗതം തേ മഹാരാജാതി സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ.

൨൬. പഞ്ചമ്യ+വധിസ്മാ

പദത്ഥാവധിസ്മാ പഞ്ചമീവിഭത്തി ഹോതി.

സമേപ്യ+പഗമേ ദ്വിന്നം, പുബ്ബരൂപാ യ+ദച്ചുതം;

വുച്ചതേ ത+ദപാദാനം, തം ചലാചലതോ ദ്വിധാ;

യഥാ+സ്സാ ധാവതാ പോസോ, പതോ, രുക്ഖാഫലന്തി ച.

തത്ഥ ചലാവധി ധാവതാ അസ്സാ പുരിസോ പതതി, അചലാവധി പബ്ബതാ ഓതരന്തി വനചാരകാതി.

തഞ്ച അവധി വിസയക്രിയാവിസേസസ്സ നിദ്ദിട്ഠത്താ നിദ്ദിട്ഠവിസയം, യത്ഥ അപ അപഗമനക്രിയം ഉപാത്തം=അജ്ഝാഹടം വിസയം കത്വാ പവത്തതി, തം ഉപാത്തം. യം കേനചി ഗുണേന ഉക്കംസിയതി, തം അനുമേയ്യം. യഥാ ഗാമാ അപേന്തി മുനയോ, നഗരാ നിഗ്ഗതോ രാജാ, പാപാ ചിത്തം നിവാരേന്തി. വലാഹകാ വിജ്ജോതതേ, കുസുലതോ പചതീതി. ഏത്ഥ ച വളാഹകാ നിക്ഖമ്മ, കുസുലതോ അപനേത്വാതി ച പുബ്ബക്രിയാ അജ്ഝാഹരീയതി. മഥുരാ പാടലിപുത്തകേഹി അഭിരൂപാതി അനുമീയതി. വുത്തഞ്ഹി –

നിദ്ദിട്ഠവിസയം കിഞ്ചി, ഉപാത്തവിസയം തഥാ;

അനുമേയ്യവിസയഞ്ചേതി, തിധാ+ഹു അവധിം ബുധാതി.

ഭയഹേതുമ്ഹി-ചോരാ ഭയം ജായതി, തണ്ഹായ ജായതി ഭയം, പാപതോ ഉത്തസതി, നത്ഥി സോകോ കുതോ ഭയം. അക്ഖാതരി-ഉപജ്ഝായാ സിക്ഖം ഗണ്ഹാതി, ആചരിയമ്ഹാ അധീതോ സുണാതി വാ. ബുദ്ധസ്മാ പരാജേന്തി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ, പരാജിതാ ഭവന്തീത്യത്ഥോ. ഹിമവതാ പഭവതി ഗങ്ഗാ, അചിരവതിയാ പഭവന്തി കുന്നദിയോ. ഉരസ്മാ ജാതോ പുത്തോ, കമ്മതോ ജാതം ഇന്ദ്രിയം, ഉപജ്ഝായാ അന്തരധായതി സിസ്സോ, മാതാപിതൂഹി അന്തരധാരയതി പുത്തോ, നിലീയതീത്യത്ഥോ. ദൂരത്ഥയോഗേകീവദൂരോ ഇതോ നളകാരഗാമോ, തതോ ഹവേ ദൂരതരം വദന്തി, ഗാമതോ നാതിദൂരേ, ആരകാ തേ മോഘപുരിസാ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, ആരകാ തേഹി ഭഗവാ ദൂരതോവ നമസ്സന്തി, അദ്ദസ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. അന്തികത്ഥയോഗേ-അന്തികം ഗാമാ, ആസന്നം ഗാമാ, സമീപം ഗാമാ. പരിമാണേ-ഇതോ മഥുരായ ചതൂസു യോജനേസു സംകസ്സം, രാജഗഹതോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്ഥകേ സാവത്ഥി. കാലപരിമാണേ-ഇതോ ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ, ഇതോ വസ്സസതസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. പാസാദാ സംകമേയ്യ, പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ സംകമേയ്യാതി അത്ഥോ, തഥാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ സംകമേയ്യ, അഭിധമ്മാ പുച്ഛന്തി, അഭിധമ്മം സുത്വാതി അത്ഥോ, ആസനാ വുട്ഠഹേയ്യ. ദിസത്ഥവാചീഹി യോഗേ-ഇതോ സാ പുരിമാ ദിസാ, ഇതോ സാ ദക്ഖിണാ ദിസാ, അവീചിതോ യാവ ഭവഗ്ഗം, ഉദ്ധം പാദതലാ, അധോ കേസമത്ഥകാ. വിഭജനേ-യതോ പണീതതരോ വാ വിസിട്ഠതരോ വാ നത്ഥി, അത്തദന്തോ തതോ വരം, കിഞ്ചാപി ദാനതോ സീലം വരം, തതോ മയാ ബഹുതരം സുതം, സീലമേവ സുതാ സേയ്യോ. ആരതിപ്പയോഗേ-ആരതി വിരതി പാപാ, പാണാതിപാതാ വേരമണി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, അപ്പടിവിരതാ മുസാവാദാ. സുദ്ധത്ഥയോഗേ-ലോഭനീയേഹി ധമ്മേഹി സുദ്ധോ, മാതുതോ ച പിതുതോ ച സുദ്ധോ അനുപക്കുട്ഠോ. പമോചനത്ഥയോഗേ-പരിമുത്തോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി, മുത്തോ+സ്മി മാരബന്ധനാ, ന തേ മുച്ചന്തി മച്ചുനാ, മുത്തോ+ഹം+സബ്ബപാസേഹി. വിവേചനേ-വിവിച്ചേവ കാമേഹി, വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി. പമാണത്ഥേ-ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച യോജനം, ഗമ്ഭീരതോ ച പുഥുലതോ ച യോജനം ചന്ദഭാഗായ പരിമാണം, പരിക്ഖേപതോ നവയോജനസതപരിമാണോ മജ്ഝിമദേസോ. പുബ്ബാദിയോഗേ-പുബ്ബേവ മേ ഭിക്ഖവേ സമ്ബോധാ, ഇതോ പുബ്ബേ നാഹോസി, തതോ പരം പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, തതോ അപരേന സമയേന. പഞ്ഹേ-കുതോ+സി ത്വം, കുതോ ഭവം, പാടലിപുത്തതോ. കിച്ഛാ ലദ്ധന്തി ഗുണേ പഞ്ചമീ, കിച്ഛേന മേ അധിഗതന്തി ഹേതുമ്ഹി കരണേ വാ തതിയാ, ഏവം ഥോകാ മുത്തോ, ഥോകേന മുത്തോതി.

കഥം ‘‘ഥോകം ചലതീ’’തി, ക്രിയാവിസേസനേ കമ്മനി ദുതിയാ, ഥോകം ചലനം കരോതീത്യത്ഥോ, ഥോകന്തി ചലനക്രിയായ വിസേസനത്താ ക്രിയാവിസേസനം.

ക്രിയാവിസേസനം നാമ, കമ്മത്തേ+കത്തസണ്ഠിതാ;

ന്യായസിദ്ധം യതോ തസ്മാ, തദത്ഥം ന വിസും വിധി.

ന്യായസിദ്ധംവ=ചലനന്തി യസ്മാ ഭാവേ അനോ, തസ്മാ ഭാവസ്സേ+കത്താ ഏകവചനന്തി ഞായാ ഏകത്തഞ്ച, ഭാവേ അനത്താ നപുംസകത്തഞ്ച, കരോതിക്രിയായ സമ്ബന്ധേന കമ്മത്തഞ്ച സിജ്ഝതീതി. കര+ഭൂധാതവോ ച –

കാരിയരൂപാഭിധാത്വത്ഥാ, സബ്ബേ സത്തായ യുജ്ജരേ;

തതോ ക്രിയാ ച ഭാവോ ച, സാമഞ്ഞം തേസു ഗമ്യതേ –

തി വുത്തത്താ യുജ്ജന്തി.

ഥോകത്ഥേ-ഥോകാ മുച്ചതി. സബ്ബത്ഥ സവിസയേ പഞ്ചമീ. ഏത്ഥ ‘‘വിവക്ഖാ ലോകികാ സാ ച, ന സക്കാ അനിവത്തിതും’’തി വുത്തത്താ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോ ന സിയാ. മരിയാദായം-ആപബ്ബതാ ഖേത്തം. അഭിവിധിമ്ഹി-ആബ്രഹ്മലോകാ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, പബ്ബതം വജ്ജേത്വാ, ബ്രഹ്മലോകമ്ഹി ബ്യാപേത്വാതി ച അത്ഥോ. ഏത്ഥ വജ്ജമാനസീമാ മരിയാദാ, ഗയ്ഹമാനസീമാ അഭിവിധി.

൨൭. അപപരീഹി വജ്ജനേ

വജ്ജനേ വത്തമാനേഹീ അപപരീഹി യോഗേ പഞ്ചമീ ഹോതി. അപസാലായ ആയന്തി വാണിജാ, പരിസാലായ ആയന്തി വാണിജാ, സാലം വജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ.

൨൮. പടിനിധിപതിദാനേസു പതിനാ

പടിനിധിമ്ഹി പതിദാനേ ച വത്തമാനേന പതിനാ യോഗേ നാമസ്മാ പഞ്ചമീ ഹോതി. ബുദ്ധസ്മാ പതി സാരിപുത്തോ, ഘത+മസ്സ തേലസ്മാ പതി ദദാതി.

൨൯. രിതേ ദുതിയാ ച

രിതേസദ്ദയോഗേ നാമസ്മാ ദുതിയാ ഹോതി പഞ്ചമീ ച. രിതേ സദ്ധമ്മാ, രിതേ സദ്ധമ്മം.

൩൦. വിനാ+ഞ്ഞത്ര തതിയാ ച

വിനാ+ഞ്ഞത്രയോഗേ നാമസ്മാ തതിയാ ദുതിയാ പഞ്ചമീ ച. വിനാ വാതേന, വിനാ വാതം, വിനാ വാതസ്മാ. അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന, അഞ്ഞത്ര ധമ്മം, അഞ്ഞത്ര ധമ്മാ.

൩൧. പുഥനാനാഹി

ഏതേഹി യോഗേ തതിയാ ഹോതി പഞ്ചമീ ച. ഭിന്നയോഗകരണം ദുതിയാനിവത്തനത്ഥം. പുഥഗേവ ജനേന, പുഥഗേവ ജനസ്മാ, ജനേന നാനാ, ജനസ്മാ നാനാ.

൩൯. ഛട്ഠീ സമ്ബന്ധേ

സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ ഹോതി. രഞ്ഞോ പുരിസോതി വുത്തേ യസ്മാ രാജാ ദദാതി, പുരിസോ ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ രാജപുരിസോതി വിഞ്ഞായതി. ഏവമേവ യോ യസ്സ ആയത്തോ സേവകാദിഭാവേന ഭണ്ഡഭാവേന വാ സമീപ+സമൂഹാ+വയവ+വികാര+കാരിയ+അവത്ഥാ+ജാതി+ഗുണ+ക്രിയാദിവസേന വാ, ഠാനീവസേന വാ, ആഗമീവസേന വാ, സോ തിവിധോപി അത്ഥോ സമ്ബന്ധോ നാമ. വുത്തഞ്ഹി –

ക്രിയാകാരകസഞ്ജാതോ, അസ്സേ+ദംഭാവഹേതുകോ;

സമ്ബന്ധോ നാമ സോ അത്ഥോ, തത്ഥ ഛട്ഠീ വിധീയതേ.

പാരതന്ത്യഞ്ഹി സമ്ബന്ധോ, തത്ഥ ഛട്ഠീ ഭവേ തിതോ;

ഉപാധി+ഠാന്യാ+ഗമിതോ, ന വിസേസ്സാദിതോ തിതോതി.

ഉപാധിസങ്ഖാതവിസേസനതോ താവ-രഞ്ഞോ പുരിസോ. ഏത്ഥ ച ബ്രാഹ്മണാദിസാമിതോ നിവത്തേതീതി രാജാ വിസേസനം, പുരിസോ തേന വിസേസിയതീതി വിസേസ്സോ. ഭണ്ഡസമ്ബന്ധതോ-പഹുതം മേ ധനം സക്ക, ഏകസ്സ പടിവീസോ, ഭിക്ഖുസ്സ പത്തചീവരം. സമീപതോ-അമ്ബവനസ്സ അവിദൂരേ, നിബ്ബാനസ്സേവ സന്തികേ. സമൂഹേ-സുവണ്ണസ്സ രാസി, ഭിക്ഖൂനം സമൂഹോ. അവയവേ-മനുസ്സസ്സേവ തേ സീസം, രുക്ഖസ്സ സാഖാ. വികാരേ-സുവണ്ണസ്സ വികതി, ഭട്ഠധഞ്ഞാനം സത്തു. കാരിയേ-യവസ്സ അങ്കുരോ, മേഘസ്സ സദ്ദോ, പുത്താപി തസ്സ ബഹവോ, കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ. അവത്ഥായം-ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ, ജരാ, ഭേദോ വാ. ജാതിയം-മനുസ്സസ്സ ഭാവോ, മനുസ്സാനം ജാതി. ഗുണേ-സുവണ്ണസ്സ വണ്ണോ, വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഗുണഘോസോ, പുപ്ഫാനം ഗന്ധോ, ഫലാനം രസോ, ചിത്തസ്സ ഫുസനാ, സിപ്പികാനം സതം നത്ഥി, തിലാനം മുട്ഠി, തേസം സമായോഗോ, സന്ധിനോ വിമോക്ഖോ, തഥാഗതസ്സ പഞ്ഞാപാരമിം ആരബ്ഭ, സുഖം തേ, ദുക്ഖം തേ, ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി, പഞ്ഞായ പടുഭാവോ, രൂപസ്സ ലഹുതാ, മുദുതാ വാ, ഉപചയോ വാ. ക്രിയാസമ്ബന്ധേ-പാദസ്സ ഉക്ഖേപനം, അവക്ഖേപനം വാ, ഹത്ഥസ്സ സമിഞ്ജനം, ദാനം, പസാരണം, ധാതൂനം ഗമനം, ഠാനം, നിസജ്ജാ, സയനം വാ, തഥാഗതസ്സ നാമഗോത്താദി, തസ്സ കാരണം, തസ്സ മാതാപിതരോ, തസ്സ പുരതോ പാതുരഹോസി, നഗരസ്സ ദക്ഖിണതോ, വസ്സാനം തതിയേ മാസേ, ന തസ്സ ഉപമാ, കുവേരസ്സ ബലി ഇച്ചാദി. അപി ച –

ഗാവസ്സ ജാതി, ധവലോ, ഗതി, സിങ്ഗം, നാമന്തി+ധ;

ദബ്ബസ്സാപി ച ജാത്യാദി, വിസേസ്സാ ഹോന്തി കാമതോ.

ഗോത്തഞ്ച സബലോദിസ്സ, പാക+മന്നസ്സ സുക്കതാ;

പടസ്സ, സിങ്ഗംമേണ്ഡസ്സ, നാ+ഞ്ഞേസംതി വിസേസ്സതേ.

ഠാനിതോ-യുവണ്ണാന+മേഓ ലുത്താ. ആഗമിതോ-സുഞ സസ്സ. സാമിയോഗേ-ദേവാന+മിന്ദോ, മിഗാനം രാജാ. രുജാദിയോഗേ-ദേവദത്തസ്സ രുജതി, തസ്സ രോഗോ ഉപ്പജ്ജി, മഹാസേനാപതീനം ഉജ്ഝാപേതബ്ബം, രജകസ്സ വത്ഥം ദദാതി, മുസാവാദസ്സ ഓത്തപ്പം ഇച്ചാദി. യജസ്സ യോഗേ-പുപ്ഫസ്സ ബുദ്ധസ്സ യജതി, പുപ്ഫേനാത്യത്ഥോ. ഏവം ഘതസ്സ അഗ്ഗിം ജുഹതി. സുഹിതത്ഥേ-പത്തം ഓദനസ്സ പൂരേത്വാ, പൂരം നാനാപകാരസ്സ അസുചിനോ, പൂരം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ, പൂരതി ബാലോ പാപസ്സ. കിതകപ്പയോഗേ-ബഹുലംവിധാനാ ഛട്ഠീ, രഞ്ഞോ സമ്മതോ, പൂജിതോ, സക്കതോ, അപചിതോ, മാനിതോ വാ, അമതം തേസം ഭിക്ഖവേ അപരിഭുത്തം, യേസം കായഗതാ സതി അപരിഭുത്താ, സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ, സുപ്പടിവിദ്ധാ ബുദ്ധാനം ധമ്മധാതു, ധമ്മസ്സ ഗുത്തോ മേധാവീ. കമ്മത്ഥേ-തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ, സഹസാ കമ്മസ്സ കത്താരോ, അമതസ്സ ദാതാ, ഭിന്നാനം സന്ധാതാ, സഹിതാനം അനുപ്പദാതാ, ബോധേതാ പജായ, കമ്മസ്സ കാരകോ നത്ഥി, വിപാകസ്സ ച വേദകോ, അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ. സരതി+ച്ഛായോഗേ-മാതു സരതി, ന തേസം കോചി സരതി, സത്താനം കമ്മപച്ചയാ, പുത്തസ്സ ഇച്ഛതി. കരോതിസ്സ (യോഗേ) – ഉദകസ്സ പതികുരുതേ, കണ്ഡസ്സ പതികുരുതേ, അഭിസങ്ഖരോതീത്യത്ഥോ. പഞ്ചമിയത്ഥേ പരിഹാനിഭയത്ഥയോഗേപി ഛട്ഠീ, അസ്സവനതായ ധമ്മസ്സ പരിയായന്തി, കിന്നു ഖോ അഹം തസ്സ സുഖസ്സ ഭായാമി, സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ, ഭീതോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം ഘോരവിസാനം ഇച്ചാദി.

൪൦. തുല്യത്ഥേന വാ തതിയാ

തുല്യത്ഥേന യോഗേ വാ ഛട്ഠീ ഹോതി തതിയാ ച. പിതു തുല്യോ, പിതരാ വാ, മാതു തുല്യോ, മാതരാ വാ.

൩൨. സത്തമ്യാ+ധാരേ

കത്തുകമ്മട്ഠാനം നിസജ്ജ+പചനാദിക്രിയാനം യോ ആധാരോ, തം ആധാരകാരകം നാമ. കഥം കടേ നിസീദതി ദേവദത്തോ, ഥാലിയം ഓദനം പചതി, ദേവദത്ത+തണ്ഡുലാനം കത്തു+കമ്മാനം ധാരണതോ തദട്ഠആസന+പചനക്രിയം കട+ഥാലിയോ ധാരേന്തി നാമ, തസ്മിം സത്തമീവിഭത്തി ഹോതി.

സോ ബ്യാപികോ, ഓപസിലേസികോ, വേസയികോ, സാമീപികോതി ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ യോ ആധേയ്യസ്സ നിസ്സേസാധാരഭൂതോ, സോ ബ്യാപികോ, യഥാ തിലേസു തേലം അത്ഥി, ഖീരേസു ജലം, ദധിമ്ഹി സപ്പി. പച്ചേകസിദ്ധാനം ഭാവാനം യം ആധേയ്യഭാവേന ഉപസിലേസനം അല്ലീയനം അത്ഥി, സോ ഓപസിലേസികോ. യഥാ ആസനേ നിസിന്നോ സങ്ഘോ, ഥാലിയം ഓദനം പചതി, ഘടേ ഉദക+മത്ഥി, ദൂരേ ഠിതോ, സമീപേ ഠിതോ. യത്ഥ സമീപേ സമീപീവോഹാരം കത്വാ തദായത്തതാദീപനത്ഥം ആധാരഭാവോ ഉപചരീയതി, തം സാമീപികം, യഥാ ഗങ്ഗായം ഘോസോ, ഗങ്ഗായ സമീപേ വജോത്യത്ഥോ. സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. യത്ഥ അഞ്ഞഥാഭാവവസേന ദേസന്തരാവച്ഛേദവസേന വാ ആധാരപരികപ്പോ, സോ വേസയിതോ. യഥാ ആകാസേ സകുണാ ചരന്തി, ഭൂമിയം മനുസ്സാ, ജലേ മച്ഛാ, പാസാദേസു പതിതോ, പാപസ്മിം രമതീ മനോ, പസന്നോ ബുദ്ധസാസനേ, പഞ്ഞായ സാധു, വിനയേ നിപുണോ, മാതരി സാധു, പിതരി നിപുണോ.

കിരിയാ കത്തു+കമ്മട്ഠാ, ആധാരീയതി യേന സോ;

ആധാരോ ചതുധാ വുത്തോ, ബ്യാപകാദിപ്പഭേദതോ.

ബ്യാപകോ തിലഖീരാദി, കടോ ഓപസിലേസികോ;

സാമീപികോ തു ഗങ്ഗാദി, ആകാസോ വിസയോ മതോ.

൩൩. നിമിത്തേ

നിമിത്തത്ഥേ സത്തമീ ഹോതി. അജിനമ്ഹി ഹഞ്ഞതേ ദീപി, കുഞ്ജരോ ദന്തേസു ഹഞ്ഞതേ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയം. സബ്ബത്ഥ നിമിത്യത്ഥോ.

൩൪. യബ്ഭാവോ ഭാവലക്ഖണം