സങ്ഖ്യാകണ്ഡ

അഥ സങ്ഖ്യാസദ്ദാ വുച്ചന്തേ. ഏകാദയോ അട്ഠാരസന്താ സങ്ഖ്യേയ്യവചനാ. വീസതിആദയോ ‘‘ഭിക്ഖൂനം വീസതീ’’തിആദീസു സങ്ഖ്യാവചനാ, ‘‘വീസതി ഭിക്ഖവോ’’തിആദീസു സങ്ഖ്യേയ്യവചനാ. ഏകസദ്ദോ സബ്ബാദീസു വുത്തോവ. ദ്വാദയോ അട്ഠാരസന്താ ബഹുവചനന്ഥാവ.

൨൧൯. യോമ്ഹി ദ്വിന്നം ദുവേ+ദ്വേ

യോമ്ഹി ദ്വിസ്സ സവിഭത്തിസ്സ ദുവേ+ദ്വേ ഹോന്തി പച്ചേകം. ദുവേ ദ്വേ, ദുവേ ദ്വേ, ദ്വീഹി ദ്വീഭി.

൨൨൦. ദുവിന്നം നംമ്ഹി വാ

നംമ്ഹി ദ്വിസ്സ സവിഭത്തിസ്സ ദുവിന്നം ഹോതി വാ. ദുവിന്നം, അഞ്ഞത്ര –

൪൭. നംമ്ഹി നുക ദ്വാദീനം സത്തരസന്നം

ദ്വാദീനം സത്തരസന്നം സങ്ഖ്യാനം നുക ഹോതി നംമ്ഹി വിഭത്തിമ്ഹി. ഉകാരോ ഉച്ചാരണത്ഥോ, കകാരോ അന്താവയവത്ഥോ. ഏത്ഥ നാഗമോ വിഭത്തിസ്സ ആദ്യാവയവോ ചേ, ‘‘ആഗമാ തഗ്ഗുണീഭൂതാ തഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹന്തേ’’തി ഞായാ നാഗമോപി തംഗഹണേന ഗയ്ഹതീതി ‘‘സുനംഹിസൂ’’തി ദീഘപ്പസങ്ഗേ പകതിയാ അന്താവയവഭൂതേ സരന്തതാ നത്ഥീതി ന ദീഘോ. ദ്വിന്നം, ദ്വീസു.

൨൦൭. പുമേ തയോ+ചത്താരോ

യോമ്ഹി സവിഭത്തീനം തി+ചതുന്നം തയോ+ചത്താരോ ഹോന്തി യഥാക്കമം പുല്ലിങ്ഗേ. തയോ, തയോ, തീഹി തീഭി.

൪൯. ണ്ണം+ണ്ണന്നം തിതോ ഝാ

ഝസഞ്ഞിതോ തിതോ നംവചനസ്സ ണ്ണം+ണ്ണന്നം ഹോന്തി. തിണ്ണം തിണ്ണന്നം, തീസു.

ഇത്ഥിയം –

൨൦൫. തിസ്സോ ചതസ്സോ യോമ്ഹി സവിഭത്തീനം

വിഭത്തിസഹിതാനം തിചതുന്നം യോമ്ഹി തിസ്സോ+ചതസ്സോ ഹോന്തി ഇത്ഥിയം യഥാക്കമം. തിസ്സോ, തിസ്സോ, തീഹി തീഭി.

൨൦൪. നംമ്ഹി തിചതുന്ന+മിത്ഥിയം തിസ്സ+ചതസ്സാ

നംമ്ഹി തിചതുന്നം തിസ്സ+ചതസ്സാ ഹോന്തി+ത്ഥിയം യഥാക്കമം. നംമ്ഹീതി ചതുത്ഥീഛട്ഠീനം സാമഞ്ഞവചനം, നോ ചേ നംസൂതി വദതി, യഥാക്കമംതി സദ്ദദ്വയാപേക്ഖം. ഏവ+മീദിസ+മഞ്ഞമ്പി. തിസ്സന്നം തീസു.

൨൦൬. തീണി+ചത്താരി നപുംസകേ

യോമ്ഹി സവിഭത്തീനം തിചതുന്നം യഥാക്കമം തീണി+ചത്താരി ഹോന്തി നപുംസകേ. തീണി, തീണി, തീഹി ഇച്ചാദി പുല്ലിങ്ഗേവ.

ചതു യോ,

൨൦൮. ചതുരോ വാ ചതുസ്സ

ചതുസ്സ സവിഭത്തിസ്സ യോമ്ഹി ചതുരോ ഹോതി വാ പുല്ലിങ്ഗേ. ചതുരോ ചത്താരോ. കഥം ‘‘ചതുരോ നിമിത്തേ നാദ്ദസാസി’’ന്തി, ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന സിദ്ധം, ചത്താരി നിമിത്താനീതി അത്ഥോ. വിപല്ലാസോ തിവിധോ ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ വചനവിപല്ലാസോ വിഭത്തിവിപല്ലാസോതി. ചതൂഹി ചതൂഭി. ചതുന്നം, ചതൂസു.

ഇത്ഥിയം ചതസ്സോ. ചതസ്സോ. ചതൂഹി ചതൂഭി. ചതസ്സന്നം. ചതസ്സന്നം. ചതൂസു.

നപുംസകേ ചത്താരി. ചത്താരി. ചതൂഹി ചതൂഭി. ഇച്ചാദി പുമേവ.

൧൬൯. ട പഞ്ചാദീഹി ചുദ്ദസഹി

‘‘സുത്തേ ലിങ്ഗവചനമത്ത’’ന്തി ഞായാ ട-ഇതി വുത്തം. പഞ്ചാദീഹി ചുദ്ദസഹി സങ്ഖ്യാഹി യോനം ട ഹോതി. പഞ്ച. പഞ്ച. യോനം ടാ+ടേനിവത്ഥനത്ഥം ട-വിധാനം.

൯൦. പഞ്ചാദീനം ചുദ്ദസന്ന+മ

പഞ്ചാദീനം ചുദ്ദസന്നം സുനംഹിസ്വ ഹോതി. ഏത്ത+ദീഘാപവാദോ+യം. അപവാദതി ബാധേതീതി അപവാദോ. തസ്മാ ‘‘പകപ്യാപവാദവിസയമുസ്സഗ്ഗാ അഭിനിവിസന്തേ’’തി ഞായാ ‘‘സുഹിസ്വ+സ്സേ’’ ‘‘സുനംഹിസു’’തി ച ഉസ്സഗ്ഗാ ‘‘പഞ്ചാദീനം ചുദ്ദസന്ന+മ’’ ഇതി അപവാദവിസയം ന പവിസന്തി, സാമഞ്ഞത്താ. ഏവ+മുപരിപി ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സ’’ ‘‘ആദിസ്സാ’’തി. പഞ്ചഹി പഞ്ചഭി പഞ്ചന്നം. പഞ്ചന്നം. പഞ്ചസു. ഏവം ഛാദയോ അട്ഠാരസന്താ.

‘‘ചത്ഥേ’’തി ഏകോ ച ദസ ചാതി ചത്തസമാസേ ‘‘അമാദീ’’തി ഏകേന അധികാ ദസാതി തതിയാസമാസേ വാ കതേ ‘‘ഏകത്ഥതായ’’ന്തി വിഭത്തിലോപോ. ഏവ+മുപരി ച.

൩,൧൦൨. ഏകട്ഠാന+മാ

ഏകഅട്ഠാനം ആ ഹോതി ദസേ പരേ.

൩,൧൦൩. ര സംഖ്യാതോ വാ

സംഖ്യാതോ പരസ്സ ദസസ്സ ര ഹോതി വിഭാസാ. സ ച ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തി വത്തമാനേ ‘‘ആദിസ്സാ’’തി ദകാരസ്സേവ ഹോതി. ഏകാരസ ഏകാദസ. ഏകാരസഹി ഏകാദസഹി. ഏകാരസന്നം ഏകാദസന്നം. ഏകാരസസു ഏകാദസസു. ഏവ+മേകാദസഇച്ചാദിപി.

൩,൯൪. ആ സംഖ്യായാ സതാദോ നാഞ്ഞത്ഥേ

സംഖ്യായ+മുത്തരപദേ ദ്വിസ്സാ ഹോതി അസതാദോ നാഞ്ഞത്ഥേ.

ആവിട്ഠലിങ്ഗത്താ സംഖ്യായം ഉത്തരപദേ സലിങ്ഗേനേവ വിസേസനം ഭവതി.

സുദ്ധം മിസ്സഞ്ച സംകിണ്ണം, ഉപസജ്ജനമേവ ച;

ആവിട്ഠ+മഥ വാ+ബ്യത്തം, ഛധാ ലിങ്ഗം വിവംയതേ.

ഏത്ഥ യഥാക്കമം രുക്ഖോ ലതാ പണ്ണംതി സുദ്ധം. ഘടോ ഘടീ, വജിരോ വജിരം, വേദനാ വേദനംതി മിസ്സം. തടോ തടീ തടംതി സംകിണ്ണം. സുക്കോ പടോ, സുക്കാ പടി, സുക്കം വത്ഥംതി ഉപസജ്ജനം. രാജാ സരണം, ഗുണോ പമാണംതി ആവിട്ഠം. തുവം അഹം കതി പഞ്ചാതി അബ്യത്തം. ഇതി ലിങ്ഗം വേദിതബ്ബം. ദ്വാദസ.

൩,൯൮. ബാ ചത്താലീസാ ദോ

ദ്വിസ്സ ബാ വാ ഹോതി ചത്താലീസാ ദോ നാഞ്ഞത്ഥേ. രാദേ സേ ബാരസ.

൩,൯൫. തിസ്സേ

സംഖ്യായ+മുത്തരപദേ തിസ്സ ഏ ഹോത+സതാദോ നാ+ഞ്ഞത്ഥേ.

൩,൧൦൪. ഛതീഹി ളോ ച

ഛതീഹി പരസ്സ ദസസ്സ ളോ ഹോതി രോ ച. തേളസ തേരസ.

൩,൧൦൦. ചതുസ്സ ചുചോ ദസേ

ചതുസ്സ ചു+ചോ ഹോന്തി വാ ദസേ പരേ. ദ്വിത്തേ ചുദ്ദസ ചോദ്ദസ ചതുദ്ദസ.

൩,൯൯. വീസതിദസേസു പഞ്ചസ്സ പണ്ണ+പന്നാ

വീസതി സേസു പരേസു പഞ്ചസ്സ പണ്ണ+പന്നാ ഹോന്തി യഥാക്കമം. പന്നരസ പഞ്ചദസ.

൩,൧൦൧. ഛസ്സ സോ

ഛസ്സ സോ-ഇച്ച+യ+മാദേസോ ഹോതി സേ പരേ. സോളസ സോരസ. സത്തരസ സത്തദസ. ‘‘ഏകട്ഠാന+മാ’’തി ആ, അട്ഠാരസ അട്ഠാദസ.

ഊനാ ച സാ വീസതി ചാതി ‘‘വിസേസന+മേകത്ഥേനേ’’തി വിസേസനസമാസേ ‘‘ഇത്ഥിയം ഭാസിതപുമി+ത്ഥീ പുമേ+വേകത്ഥേ’’തി പുമത്തേ ച കതേ ഏകേന ഊനാ വീസതീതി തതിയാസമാസേ ഏകൂനവീസതി.

വീസതിആദയോ ആനവുതിയാ ഇത്ഥിലിങ്ഗേ+കവചനാ. ഭോ ഏകൂനവീസതി. ഏകൂനവീസതിം. ഏകൂനവീസത്യാ ഏകൂനവീസതിയാ. ഏകൂനവീസത്യം ഏകൂനവീസതിയം ഏകൂനവീസത്യാ ഏകൂനവീസതിയാ. മതിസമം.

ഏവം വീസതി, ഏകവീസതി, ദ്വാവീസതി ബാവീസതി, തേവീസതി ചതുവീസതിപ്പഭുതയോ. പണ്ണആദേസേ പണ്ണവീസതി പഞ്ചവീസതി. ഏവം ഛബ്ബീസതി, സത്തവീസതി, അട്ഠവീസതി.

ഏകേന ഊനാ തിംസതി തിംസാ വാതി ഏകൂനതിംസതി ഏകൂനതിംസാ വാ. കരണേ ഏകൂനതിംസായ. ഏകൂനതിംസായ, ഏകൂനതിംസായ, ഏകൂനതിംസായ, ഏകൂനതിംസായം. ഏവം തിംസതിണിംസാവഭുതയോ. തിംസാസദ്ദസ്സ പന സിലോപേ ‘‘ദീഘസ്സോ’’തി യോഗവിഭാഗാ രസ്സോ, തിംസ. നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, തിംസം. ഭോതിംസേ+ച്ചാദി പുമേവ.

ചത്താലീസാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം ഏവമേവ. ദ്വിത്തേ ഏകത്തിംസതി ഏകത്തിംസാ. രസ്സദ്വിത്തേ ദ്വത്തിംസതി ദ്വത്തിംസ. ഏവം തേത്തിംസതി തേത്തിംസാദയോ യാവ ഏകൂനചത്താലീസതി ഏകൂനചത്താലീസാ. ചത്താലീസായ സിമ്ഹി ചത്താരീസാ ചത്താലീസാ ചത്താലീസം, ഭോ ചത്താലീസേ+ച്ചാദി ഹോതി. ഏവം ഏകചത്താരീസാ.

൩,൯൭. ദ്വീസ്സാ ച

അസതാദോ നാഞ്ഞത്ഥേ ചത്താലീസാദോ ദ്വിസ്സ ഏ വാ ഹോതി ആ ച. ദ്വേചത്താലീസാ ദ്വേചത്താലീസ ദ്വേചത്താലീസം, ഏവം ദ്വാചത്താലീസ-ഇച്ചാദി. ദ്വേചത്താരീസാ ദ്വേചത്താരീസ ദ്വേചത്താരീസം, ഏവം ദ്വാചത്താരീസാ ദ്വാചത്താരീസ ഇച്ചാദി. ചത്താലീസതി ഏകചത്താലീസതി ദ്വേചത്താലീസതി ദ്വാചത്താലീസതി ഇച്ചാദി ഏകൂനവീസതിസമം.

൩,൯൮. ചത്താലീസാദോ വാ

അസതാദോ നാഞ്ഞത്ഥേ ചത്താലീസാദോ തിസ്സേ ഹോതി വാ. തേചത്താലീസാ തേചത്താലീസ തേചത്താലീസം. ഭോ തേചത്താലീസേ ഇച്ചാദി ഹോതി. ഏവം തിചത്താലീസാ തേചത്താരീസാ തിചത്താരീസാ ഇച്ചാദി, തേചത്താലീസതി തിചത്താലീസതി ഇച്ചാദി പുബ്ബേവ.

ഏവം ചതുചത്താലീസാ പഞ്ചചത്താലീസാ ചതുചത്താലീസതി പഞ്ചചത്താലീസതി ഇച്ചാദി യാവ ഏകൂനപഞ്ഞാസാ.

പഞ്ഞാസാ പഞ്ഞാസ പഞ്ഞാസം ഇച്ചാദി ഹോതി. ഏവം ദ്വേപഞ്ഞാസാ ദ്വാപഞ്ഞാസാ ദ്വിപഞ്ഞാസാ ദ്വേപണ്ണാസാ ദ്വാപണ്ണാസാ ദ്വിപണ്ണാസാ. തേപഞ്ഞാസാ തിപഞ്ഞാസാ തിപഞ്ഞാസം തേപണ്ണാസാ തിപണ്ണാസാ. ചതുപണ്ണാസാ പഞ്ചപണ്ണാസാ ഇച്ചാദി യാവ ഏകൂനസട്ഠി.

ഏവം സട്ഠി, ഏകസട്ഠി, ദ്വേസട്ഠി ദ്വാസട്ഠി ദ്വിസട്ഠി, തേസട്ഠി തിസട്ഠി, ചതുസട്ഠി പഞ്ചസട്ഠി ഇച്ചാദി യാവ ഏകൂനസത്തതി.

സത്തതി, ഏകസത്തതി, ദ്വേസത്തതി ദ്വാസത്തതി ദ്വിസത്തതി, തേസത്തതി തിസത്തതി. ദ്വേസത്തരി ദ്വാസത്തരി ദ്വിസത്തരി, ചതുസത്തതി, പഞ്ചസത്തതി, ചതുസത്തരി, പഞ്ചസത്തരീതി യാവ ഏകൂനാസീതി.

അസീതി, ഏകാസീതി, ദ്വാസീതി, യാഗമേ ദ്വിയാസീതി, തേഅസീതി തിയാസീതി, ചതുരാസീതി, പഞ്ചാസീതി ഇച്ചാദി യാവ ഏകൂനനവുതി.

നവുതി, ഏകനവുതി, ദ്വേനവുതി ദ്വാനവുതി ദ്വിനവുതി, തേനവുതി തിനവുതി, ചതുനവുതി, പഞ്ചനവുതി ഇച്ചാദി യാവ ഏകൂനസതം, ഏതം നപുംസകലിങ്ഗ+മേകവചനന്തം.

സതം, ഭോ സത സതാ, സതം, സതം. സതേന, കരണേ സതേന. സതസ്സ, സതാ സതമ്ഹാ സതസ്മാ, സതസ്സ, സതേ സതമ്ഹി സതസ്മിം. ഏവം ഏകസതതോ പഭുതി യാവ സഹസ്സം.

കോടി പകോടി കോടിപ്പകോടി അക്ഖോഭിണിയോ ഇത്ഥിലിങ്ഗേ+കവചനന്താ. വഗ്ഗഭേദേ തു സബ്ബാസമ്പി സംഖ്യാനം ബഹുവചനോപി ഹോതേവ ‘‘ദ്വേവീസതിയോ ജിനദന്താ’’ ‘‘തിസ്സോ വീസതിയോ ദിനഘടികാ’’ ഇച്ചാദി.

ദസദസകം സതം നാമ, ദസസതം സഹസ്സം നാമ, ദസസഹസ്സം നഹുതം, ദസനഹുതം ലക്ഖം, സതസഹസ്സന്തിപി വുച്ചതി.

ലക്ഖസതം കോടി, കോടിലക്ഖസതം പകോടി, പകോടിലക്ഖസതം കോടിപ്പകോടി, ഏവം നഹുതം, നിന്നഹുതം, അക്ഖോഭിണീ, ബിന്ദു, അബ്ബുദം, നിരബ്ബുദം, അഹഹം, അബബം, അടടം, സോഗണ്ഡികം, ഉപ്പലം, കുമുദം, പുണ്ഡരീകം, പദുമം, കഥാനം, മഹാകഥാനം, അസങ്ഖ്യേയ്യന്തി യഥാക്കമം സതലക്ഖഗുണം വേദിതബ്ബം.

ഇച്ചേവം ഠാനതോ ഠാനം, സതലക്ഖഗുണം മതം;

കോടിപ്പഭുതീനം വീസ-സങ്ഖ്യാനഞ്ച യഥാക്കമന്തി.

അഥാ+സംഖ്യാ വുച്ചതേ, അബ്യയന്തി ച വുച്ചതേ. തം പാദി ചാദി, ഉപസഗ്ഗനിപാതാതി ച ദുവിധം.

പ പരാ അപ സം അനു അവ ഓ നി ദു വി അധി അപി അതി സു ഉ അഭി പതി പരി ഉപ ആ ഇമേ വീസതി പാദയോ. പാദയോ ഹി ജോതകാ, ന വാചകാ.

തത്ഥ പ-സദ്ദോ പകാരാ+ദികമ്മ, പധാന+ന്തോഭാവ, വിയോഗ, തപ്പര, ഭുസത്ഥ, സമ്ഭവ, തിത്തി, അനാവില, പത്ഥനാദീസു. യഥാ പകാരേ-പഞ്ഞാ. ആദികമ്മേ-വിപ്പകതം, പധാനേ-പണീതം, അന്തോഭാവേ-പക്ഖിത്തം, ഖിത്തന്തി പേരണം, പക്ഖിത്തന്തി അന്തോകരണം, ധാത്വത്ഥസ്സ ബാധിതത്താ. വുത്ഥഞ്ഹി –

ധാത്വത്ഥം ബാധതേ കോചി, കോചി തം അനുവത്തതേ;

തമേവ+ഞ്ഞോ വിസേസേതി, ഉപസഗ്ഗഗതീ തിധാതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘അനുരുദ്ധകാ മേ സങ്ഗാമയുദ്ധേ’’തി ച ഇമേ ഉപസഗ്ഗാ ധാത്വത്ഥം വിസേസേന്തി നാമ. വിയോഗേ-പവാസീ, തപ്പരേ-പാചരിയോ, ഭുസത്ഥേ-പവുദ്ധകായോ, സമ്ഭവേ-ഹിമവന്താ ഗങ്ഗാ പഭവതി, തിത്തിയം-പഹൂത+മന്നം, അനാവിലേ-പസന്ന+മുദകം, പത്ഥനേ-പണിഹിതം.

പരാഇതി പരിഹാനി, പരാജയ, ഗതി, വിക്കമാ+മസനാദീസു. യഥാ പരിഹാനിയം-പരാഭവോ. പരാജയേ-പരാജിതോ, ഗതിയം-പരായനം, വിക്കമേ-പരക്കമതി, ആമസനേ-അങ്ഗസ്സ പരാമസനം.

അപഇതി അപഗത, ഗരഹ, വജ്ജന, പൂജാ, പദുസ്സനാദീസു. യഥാ അപഗതേ-അപമാനോ അപേതോ, ഗരഹേ-അപഗബ്ഭോ, വജ്ജനേ-അപസാലായ ആയന്തി വാണിജാ, പൂജായം-വുദ്ധാപചായീ, പദുസ്സനേ-അപരജ്ഝന്തി.

സംഇതി സമോധാന, സമ്മാസമ, സമന്തഭാവ, സംഗത, സംഖേപ, ഭുസത്ഥ, സഹ+പ്പത്ഥ, പഭവാ+ഭിമുഖഭാവ, വിധാന, പുനപ്പുന, കരണ, സമിദ്ധാദീസു. യഥാ സമോധാനേ-സന്ധി, സമ്മാസമേ-സമാധി, സമ്പയുത്തോ, സമന്തഭാവേ-സംകിണ്ണം, സമുല്ലപനാ, സംഗതേ-സങ്ഗമോ, സംഖേപേ-സമാസോ, ഭുസത്ഥേ-സാരത്ഥോ, സഹത്ഥേ-സംവാസോ, അപ്പത്ഥേ-സമഗ്ഘോ, പഭവേ-സമ്ഭവോ, അഭിമുഖഭാവേ-സമ്മുഖം. സംഗതേ-സംഗണ്ഹാതി, വിധാനേ-സംവുതം, പുനപ്പുനകരണേ-സന്ധാവതി, സമിദ്ധിയം-സമ്പന്നോ.

അനുഇതി അനുഗതാ+നുപച്ഛിന്ന, പച്ഛാത്ഥ, ഭുസത്ഥ, സാദിസ്സ, ഹീന, തതിയത്ഥ, ലക്ഖണി+ത്ഥമ്ഭൂതക്ഖാന, ഭാഗ, വിച്ഛാദീസു. അനുഗതേ-അന്വേതി, അനുപച്ഛിന്നേ-അനുസയോ, പച്ഛാത്ഥേ-അനുരഥം, ഭുസത്ഥേ-അനുരത്തോ, സാദിസ്സേ-അനുരൂപം, ഹീനേ-അനുസാരിപുത്തം പഞ്ഞവന്തോ, തതിയത്ഥേ-നദി+മന്വവസിതാ സേനാ, ലക്ഖണേരുക്ഖ+മനുവിജ്ജോതതേ വിജ്ജു, ഇത്ഥമ്ഭൂതഖ്യാനേ-സാധു ദേവദത്തോ മാതര+മനു, ഭാഗേ-യ+ദേത്ഥ മം അനു സിയാ, തം ദീയതു, വിച്ഛായം-രുക്ഖം രുക്ഖം അനു വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ.

അവഇതി അധോഭാഗ, വിയോഗ, പരിഭവ, ജാനന, [സുദ്ധി] നിച്ഛയ, ദേസ, ഥേയ്യാദീസു. അധോഭാഗേ-അവക്ഖിത്തചക്ഖു, വിയോഗേ-അവകോകിലം വനം, പരിഭവേ-അവജാനനം, അവമഞ്ഞതി, ജാനനേ-അവഗച്ഛതി. [സുദ്ധിയം–വോദാനം (രൂപസിദ്ധി)], നിച്ഛയേ-അവധാരണം, ദേസേ-അവകാസോ, ഥേയ്യേ-അവഹാരോ.

ഓഇതി ഓരോഹരണ, നീഹരണ, സുദ്ധിആദീസു ദിസ്സതി. ഓരോഹണേ-പാസാദാ ഓരോഹതി, നീഹരണേ-ഓമുക്കുപാഹനോ, സുദ്ധിയം-ഓദാതം.

നിഇതി, നിസ്സേസ, നിഗ്ഗത, നീഹരണ,+ന്തോപവേസനാ+ഭാവ, നിസേധന, നിക്ഖന്ത, പാതുഭാവാ+വധാരണ, വിഭജന, ഉപമു+പധാരണാ+വസാന, ഛേക, നീഹരണാ+വരണാദീസു. നിസ്സേസേ-നിരുത്തി, നിഗ്ഗതേ-നിക്കിലേസോ, നിയ്യാതി, നീഹരണേ-നിദ്ധാരണം, അന്തോപവേസനേ-നിഖാതോ, അഭാവേ-നിമ്മക്ഖികം, നിസേധേ-നിവാരേതി, നിക്ഖന്തേ-നിബ്ബാനം, പാതുഭാവേ-നിമ്മിതം, അവധാരണേ-നിച്ഛയോ, വിഭജനേ-നിദ്ദേസോ. ഉപമായം-നിദസ്സനം, ഉപധാരണേ-നിസാമനം, അവസാനേ-നിട്ഠിതം, ഛേകേ-നിപുണോ, നീഹരണേ-നീഹരതി, ഇസ്സ ദീഘോ. ആവരണേ-നീവരണം.

ദുഇതി അസോഭണാ+ഭാവ, കുച്ഛിതാ+സമിദ്ധി, കിച്ഛ, വിരൂപതാദീസു. അസോഭണേ-ദുഗ്ഗന്ധോ, അഭാവേ-ദുബ്ഭിക്ഖം, കുച്ഛിതേ – ദുക്കടം. അസമിദ്ധിയം-ദുസ്സസ്സം, കിച്ഛേ-ദുക്കരം, വിരൂപതായം-ദുബ്ബണ്ണോ ദുമ്മുഖോ.

വിഇതി വിസേസ, വിവിധ, വിരുദ്ധ, വിഗത, വിയോഗ, വിരൂപതാദീസു. വിസേസേ-വിമുത്തി, വിസിട്ഠോ, വിവിധേ-വിമതി, വിരുദ്ധേ-വിവാദോ, വിഗതേ-വിമലം, വിയോഗേ-വിപ്പയുത്തോ, വിരൂപതായം-വിരൂപോ.

അധിഇതി അധികി+സ്സരൂ+പരിഭാവാ+ധിഭവന+ജ്ഝായാ+ധിട്ഠാന, നിച്ഛയ, പാപുണനാദീസു. അധികേ-അധിസീലം, ഇസ്സരേ-അധിപതി, അധി ബ്രഹ്മദത്തേ പഞ്ചാലാ, ഉപരിഭാവേ-അധിരോഹതി, പഥവിം അധിസേസ്സതി, അധിഭവനേ-അധിഭവതി, അജ്ഝായനേ-ബ്യാകരണ+മധീതേ, അധിട്ഠാനേ-ഭൂമികമ്പാദിം അധിട്ഠാതി, നിച്ഛയേ-അധിമോക്ഖോ, പാപുണനേ-ഭോഗക്ഖന്ധം അധിഗച്ഛതി.

അപിഇതി സമ്ഭാവനാ+പേക്ഖാ, സമുച്ചയ, ഗരഹ, പഞ്ഹാദീസു. സമ്ഭാവനായം-അപി ദിബ്ബേസു കാമേസു, മേരുമ്പി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, അപേക്ഖായം-അയമ്പി ധമ്മോ അനിയതോ, സമുച്ചയേ-ഇതിപി അരഹം, അന്തമ്പി അന്തഗുണമ്പി ആദായ, ഗരഹേ-അപി അമ്ഹാകം പണ്ഡിതക, പഞ്ഹേ-അപി ഭന്തേ ഭിക്ഖം ലഭിത്ഥ.

അതിഇതി അതിക്കമനാ+തിക്കന്താ+തിസയ, ഭുസത്ഥാദീസു. അതിക്കമേ-അതിരോചതി അമ്ഹേഹി, അതീതോ, അതിക്കന്തേ-അച്ചന്തം, അതിസയേ-അതികുസലോ, ഭുസത്ഥേ-അതികോധോ, അതിവുദ്ധി.

സുഇതി സോഭണ, സുട്ഠു, സമ്മാ, സമിദ്ധി, സുഖത്ഥാദീസു. സോഭണേ-സുഗന്ധോ, സുട്ഠു+സമ്മാദത്ഥേസു-സുട്ഠു ഗതോ സുഗതോ, സമ്മാ ഗതോതിപി സുഗതോ, സമിദ്ധിയം-സുഭിക്ഖം, സുഖത്ഥേ-സുകരോ.

ഉഇതി ഉഗ്ഗതു+ദ്ധകമ്മ, പധാന, വിയോഗ, സമ്ഭവ, അത്തലാഭ, സത്തി, സരൂപകഥനാദീസു. ഉഗ്ഗതേ-ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഉദ്ധകമ്മേ-ആസനാ ഉട്ഠിതോ, ഉക്ഖേപോ, പധാനേ-ഉത്തമോ, ലോകുത്തരോ, വിയോഗേ-ഉബ്ഭാസിതോ, സമ്ഭവേ-ഉബ്ഭുതോ, അത്തലാഭേ-ഉപ്പന്നം ഞാണം, സത്തിയം-ഉസ്സഹതി ഗന്തും, സരൂപകഥനേ-ഉദ്ദിസതി സുത്തം.

അഭിഇതി അഭിമുഖഭാവ, വിസിട്ഠാ+ധികു+ദ്ധകമ്മ, കുല, സാരുപ്പ, വന്ദന, ലക്ഖണി+ത്ഥമ്ഭൂതക്ഖാന, വിച്ഛാദീസു. അഭിമുഖഭാവേ-അഭിമുഖോ, അഭിക്കമതി, വിസിട്ഠേ-അഭിധമ്മോ, അധികേ-അഭിവസതി, ഉദ്ധകമ്മേ-അഭിരുഹതി. കുലേ-അഭിജാതോ, സാരുപ്പേ-അഭിരൂപോ, വന്ദനേ-അഭിവാദേതി, ലക്ഖണാദീസു പുരിമസമം.

പതിഇതി പടിഗത, പടിലോമ, പടിനിധി, പടിദാന, നിസേധ, നിവത്തന, സാദിസ്സ, പടികരണാ+ദാന, പടിബോധ, പടിച്ച, ലക്ഖണിത്ഥമ്ഭൂതക്ഖാന, ഭാഗ, വിച്ഛാദീസു. പടിഗതേ-പച്ചക്ഖം, പടിലോമേ-പടിസോതം, പടിനിധിമ്ഹി-ആചരിയതോ പതി സിസ്സോ, പടിദാനേ-തേലത്ഥികസ്സ ഘതം പടിദദാതി, നിസേധേ-പടിസേധേതി, നിവത്തനേ-പടിക്കമതി, സാദിസ്സേ-പടിരൂപകം, പടികരണേ-പടികാരോ, ആദാനേ-പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, പടിബോധേ-പടിവേധോ, പടിച്ചേ-പച്ചയോ, ലക്ഖണാദീസു പുരിമസമം.

പരിഇതി സമന്തതോഭാവ, പരിച്ഛേദ, വജ്ജനാ+ലിങ്ഗന, നിവസന, പൂജാ, ഭോജനാ+വജാനന, ദോസക്ഖാന, ലക്ഖണാദീസു. സമന്ഥ- തോഭാവേ-പരിവുതോ, പരിച്ഛേദേ-പരിഞ്ഞേയ്യം, വജ്ജനേ-പരിഹരതി, ആലിങ്ഗനേ-പരിസ്സജതി, നിവസനേ-യോ വത്ഥം പരിദഹേസ്സതി, പൂജായം-പരിചരിയാ, ഭോജനേ-ഭിക്ഖും പരിവിസതി, അവജാനനേ-പരിഭവതി. ദോസക്ഖാനേ-പരിഭാസതി, ലക്ഖണാദീസു-രുക്ഖം പരി വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു ഇച്ചാദി.

ഉപഇതി ഉപഗമന, സമീപൂ+പപത്തി, സാദിസ്സാ+ധികു+പരിഭാവാ+നസന, ദോസക്ഖാന, സഞ്ഞാ, പുബ്ബകമ്മ, പൂജാ, ഗയ്ഹാകാര, ഭുസത്ഥാദീസു. ഉപഗമനേ-നിസിന്നം വാ ഉപനിസീദേയ്യ, സമീപേ-ഉപനഗരം, ഉപപത്തിയം-സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, അഥ വാ ഉപപത്തി=യുത്തി, യഥാ ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ, സാദിസ്സേ-ഉപമാനം, ഉപമാ, അധികേ-ഉപഖാരിയം ദോണോ, ഉപരിഭാവേ-ഉപസമ്പന്നോ, അനസനേ-ഉപവാസോ, ദോസക്ഖാനേ-പരം ഉപവദതി, സഞ്ഞായം-ഉപധാ, ഉപസഗ്ഗോ, പുബ്ബകമ്മേ-ഉപക്കമോ, ഉപകാരോ, പൂജായം-ബുദ്ധുപട്ഠാകോ, മാതുപട്ഠാനം, ഗയ്ഹാകാരേ-സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, ഭുസത്ഥേ-ഉപാദാനം, ഉപായാസോ, ഉപനിസ്സയോതി.

ആഇതി അഭിമുഖഭാവു+ദ്ധകമ്മ+മരിയാദാ+ഭിവിധി, പത്തി+ച്ഛാ, പരിസ്സജന, ആദികമ്മ, ഗഹണ, നിവാസന, സമീപ, ആവ്ഹാനാദീസു. അഭിമുഖഭാവേ-ആഗച്ഛന്തി, ഉദ്ധകമ്മേ-ആരോഹതി, മരിയാദായം-ആപബ്ബതാ ഖേത്തം, അഭിവിധിമ്ഹി-ആകുമാരം യസോ കച്ചായനസ്സ, പത്തിയം-ആപത്തിം ആപന്നോ, ഇച്ഛായം-ആകങ്ഖാ, പരിസ്സജനേ-ആലിങ്ഗനം, ആദികമ്മേ-ആരമ്ഭോ, ഗഹണേ-ആദീയതി, ആലിങ്ഗതി, (ആലിമ്പതി, രൂ), നിവാസേ-ആവസഥോ, ആവാസോ, സമീപേ-ആസന്നം, ആവ്ഹാനേ-ആമന്തേതി.

പ പരാ+പ സ+മന്വ+വ, ഓ നി ദു രഭി ബ്യാ+ധിസു;

അതി നി പ്പതി പരി അപയോ, ഉപ ആ ഇതി വീസതി;

ഏസ ഹി ഭോ ഉപസഗ്ഗ-വിധി+ക്കമതോ കഥിതോ.

ഏത്ഥ ച –

ഉപസഗ്ഗ+നിപാതാ ച, പച്ചയാ ച ഇമേ തയോ;

നേകേ+നേകത്ഥവാചകാ, ഇതി നേരുത്തികാ+ബ്രവും.

൧൧൮. അസംഖ്യേഹി സബ്ബാസം

അവിജ്ജമാനസംഖ്യേഹി പരാസം സബ്ബാസം വിഭത്തീനം ലോപോ ഹോതി. ന സന്തി ഏകവചനാദിസംഖ്യാ ഏതേസന്തി അസംഖ്യാ, തേസം അസംഖ്യാനം വിഭത്തീനം ഭേദേ അസതിപി സ്യാദിവിധാനം ‘‘മാ നോ അജ്ജ വികന്തിംസൂ’’തിആദോ വിഭത്യന്തത്താ പദത്തസിദ്ധീതി വോ+നോആദീനം സിദ്ധിയാ ച തേസം പഠമാദിഅത്ഥേ ദസ്സനതോ ച ഹോതി. പഹാരോ പരാഭവോ അപഹാരോ സംഹാരോ അവഹാരോ ഓഹാരോ ഇച്ചാദി ഹോതി.

ഉപേച്ച+ത്ഥം സജന്തീതി, ഉപസഗ്ഗാ ഹി പാദയോ;

ചാദീ പദാദിമജ്ഝന്തേ, നിപാതാ നിപതന്തീതി.

ഓപസഗ്ഗികപദം.

സമുച്ചയ+വികപ്പന+പടിസേധ+പൂരണാദിഅത്ഥം അസത്തവാചികം നേപാതികം.

ച-ഇതി സമുച്ചയാ+ന്വാചയ+ഇതരേതരയോഗ+സമാഹാരാ+വധാരണാദീസു. വാ-ഇതി വികപ്പനു+പമാന+സമുച്ചയ+വവത്ഥിതവിഭാസാദീസു. ന, നോ, മാ, അ, അലം, ഹലം ഇച്ചേതേ പടിസേധേ. ‘‘ദ്വേ പടിസേധാ പകതിഅത്ഥം ഗമയന്തീ’’തി ഞായാ ‘‘ന തേസം പന രൂപാനം പച്ചയാ ന ച ഹോന്തീ’’തി ഏത്ഥ ന ച ന ഹോന്തി-ഹോന്തേവാതി പകതിഅത്ഥം ഗമയതി. അലം പരിയത്തി+ഭൂസനേസു ച.

പൂരണത്ഥം ദുവിധം അത്തപൂരണം പദപൂരണഞ്ച, തത്ഥ അഥ, ഖലു, വത, അഥോ, അസ്സു, യഗ്ഘേ, ഹി, ചരഹി, നം, തം, ച, തു, വാ, വോ, പന, ഹവേ, കീവ, ഹ, തതോ, യഥാ, സുദം, ഖോ, വേ, ഹം, ഏനം, (ഏവം, രൂ) സേയ്യഥിദം ഇച്ചേവമാദി പദപൂരണേ. തത്ഥ അഥ-ഇതി പഞ്ഹാ+നന്തരിയാ+ധികാരാദീസു ച. ഖലു-ഇതി പടിസേധാ+വധാരണ, പസിദ്ധീസു ച. വത+ഇതി ഏകംസ, ഖേദാ+നുകമ്പ, സംകപ്പേസു ച. അഥോ-ഇതി അന്വാദേസേ ച. ഹി-ഇതി ഹേതു, അവധാരണേസു ച. തു-ഇതി വിസേസ, ഹേതു, നിവത്തനാദീസു ച. പന-ഇതി വിസേസേപി. ഹവേ+വേ ഇച്ചേതേ ഏകംസത്ഥേപി. ഹം-വിസാദ, വിമ്ഹേസുപി. (വിസാദ, സമ്ഭവേസു, രൂ). സേയ്യഥിദംതി തം കതമംതി അത്ഥേപി.

അത്ഥപൂരണം ദുവിധം വിഭത്തിയുത്തം അവിഭത്തിയുത്തഞ്ച. അത്ഥി, സക്കാ, ലബ്ഭാ ഇച്ചേതേ പഠമായം. ആവുസോ അമ്ഭോ ഹമ്ഭോ അരേ ഹരേ രേ ജേ ഇച്ചേതേ ആമന്തണേ. ദിവാ ഭിയ്യോ (നമോ, രൂ) ഇച്ചേതേ പഠമാദുതിയാസു. സയം സാമം സം സമ്മാ കിന്തി ഇച്ചേതേ തതിയത്ഥേ. സോ+തോ+ധാപച്ചയന്താ ച സുത്തസോ പദസോ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ ഏകധാ ദ്വിധാ ഇച്ചാദി. തവേ+തും പച്ചയന്താ ചതുത്ഥിയാവ, കാതവേ ദാതവേ, കാതും കാരേതും, (ദാതും, രൂ) ദാപേതും ഇച്ചാദി. സോ+തോപച്ചയന്താ പഞ്ചമിയത്ഥേ, ദീഘസോ ഓരസോ രാജതോ വാ ചോരതോ വാ ഇച്ചാദി. തോ സത്ത- മ്യത്ഥേപി ത്ര+ത്ഥാദിപച്ചയന്താ ച, ഏകതോ പുരതോ പച്ഛതോ പസ്സതോ പിട്ഠിതോ പാദതോ സീസതോ അഗ്ഗതോ മൂലതോ, യത്ര യത്ഥ യഹിം തത്ര തത്ഥ തഹിം ഇച്ചാദി. സമന്താ സാമന്താ പരിതോ അഭിതോ സമന്തതോ ഏകജ്ഝം ഏകമന്തം ഹേട്ഠാ ഉപരി ഉദ്ധം അധോ തിരിയം സമ്മുഖാ പരമുഖാ ആവി രഹോ തിരോ ഉച്ചം നീചം അന്തോ അന്തരാ അന്തരം അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ബാഹിരാ ബാഹിരം ബഹി ഓരം പാരം ആരാ ആരകാ പച്ഛാ പുരേ ഹുരം പേച്ച ഇച്ചേതേ സത്തമിയാ. സമ്പതി ആയതി അജ്ജ അപരജ്ഝ സുവേ സ്വേ ഉത്തരസുവേ (കിസു, രൂ) ഹിയ്യോ പരേ (പരസുവേ, രൂ) സജ്ജു സായം പാതോ കാലം കല്ലം ദിവാ രത്തം നിച്ചം സതതം അഭിണ്ഹം അഭിക്ഖണം മുഹും മുഹുത്തം ഭൂതപുബ്ബം പുരാ യദാ തദാ (കദാ, രൂ) ഇച്ചാദയോ കാലസത്തമിയം. ഇതി വിഭത്തിയുത്താനി.

അവിഭത്തിയുത്തേസു അപ്പേവ അപ്പേവനാമ നു ഇച്ചേതേ സംസയത്ഥേ. അദ്ധാ അഞ്ഞദത്ഥു തഗ്ഘ ജാതു കാമം സസക്കം ഇച്ചേതേ ഏകംസത്ഥേ. ഏവം ഇതി അവധാരണേ. കച്ചി നു നനു കഥം (കിംസു, രൂ) കിം ഇച്ചേതേ പുച്ഛനത്ഥേ. ഏവം ഇതി ഇത്ഥം ഇച്ചേതേ നിദസ്സനത്ഥേ. ഇതി ഹേതു+വാക്യപരിസമത്തീസു ച. യാവ താവ യാവതാ താവതാ കിത്താവതാ ഏത്താവതാ കീവ ഇച്ചേതേ പരിച്ഛേദനത്ഥേ. ഏവം സാഹു ലഹു ഓപായികം പടിരൂപം ആമ സാധു ഇച്ചേതേ സമ്പടിച്ഛനത്ഥേ. തഥാ യഥാ യഥേവ തഥേവ ഏവം ഏവമേവ ഏവമ്പി യഥാപി സേയ്യഥാപി സേയ്യഥാപിനാമ വിയ ഇവ യഥരിവ തഥരിവ യഥാനാമ തഥാനാമ യഥാഹി തഥാഹി യഥാച തഥാച ഇച്ചേതേ പടിഭാഗത്ഥേ. യഥാഇതി യോഗ്ഗതാ+വിച്ഛാ+പദത്ഥാനതിവത്തി+നിദസ്സനേസു ച. ഏവംഇതി ഉപദേസ+പഞ്ഹാദീസു ച. കിഞ്ചാപിഇതി അനുഗ്ഗഹത്ഥേ. ധിഇതി ഗരഹേ. അഹോഇതി ഗരഹ+പസംസന+പത്ഥനേസു. നാമഇതി ഗരഹ+പസംസന+സഞ്ഞാ+പഞ്ഹേസു. സാധൂതി പസംസന+യാചനേസു. ഇങ്ഘ ഹന്ദ ഇച്ചേതേ ചോദനത്ഥേ. സാധു സുട്ഠു ഏവമേതംതി അനുമോദനേ. കിരഇതി അനുസ്സവന+അസദ്ധേയ്യേസു. നുനഇതി അനുമാനാ+നുസ്സരണ+പരിവിതക്കേസു. കസ്മാതി കാരണപുച്ഛനേ. യസ്മാ തസ്മാ തഥാ ഹി തേന ഇച്ചേതേ കാരണച്ഛേദനത്ഥേ. സഹ സദ്ധിം അമാ (സമം, രൂ) ഇതി സമക്രിയായം. വിനാ രിതേ വിപ്പയോഗേ. നാനാ പുഥു ബഹുപകാരേ. പുഥു വിസും അസങ്ഘാതേ ച. ദുട്ഠു കു കുച്ഛായം (ജിഗുച്ഛായം, രൂ). പുന അപ്പഠമേ. കഥം ചികിച്ഛത്ഥേ. ധാ ക്ഖത്തും സോ കിഞ്ചഇതി സംഖ്യാവിഭാഗേ. ഈസകം അപ്പമാനേസു (അപ്പമത്തേ, രൂ). സണികം മന്ദത്ഥേ. ഖിപ്പം അരം ലഹും ആസു തുണ്ഹം അചിരം സീഘത്ഥേ. ചിരം ചിരസ്സം ദീഘകാലേ. ചേ യദി സംകാ+വട്ഠാനേ. ധുരം ഥിരാ+വധാരണേസു (ധുവം ഥിരാ+വധാരണേസു, രൂ). ഹാ വിസാദേ. തുണ്ഹീ അഭാസനേ. സച്ഛി പച്ചക്ഖേ. മുസാ മിച്ഛാഅലികം അസച്ചേ. സുവത്ഥി ആസിട്ഠേ ഇച്ചാദി.

തുന+ക്ത്വാന+ക്ത്വാപച്ചയന്താ ഉസ്സുക്കനത്ഥേ ഭവന്തി. യഥാ പസ്സിതുന പസ്സിയ പസ്സിത്വാന പസ്സിത്വാ, ദിസ്വാ ദിസ്വാന ദസ്സേത്വാ ദാതുന ദത്വാന ദത്വാ ഉപാദായ ദാപേത്വാ വിഞ്ഞായ വിചേയ്യ വിനേയ്യ സമേച്ച നിഹച്ച ഉപേച്ച ആരബ്ഭ ആഗമ്മ ഇച്ചാദി.

വിഭത്തിയാ കതോ ഭേദോ, സലിങ്ഗാനം ഭവേ തഥാ;

തുമ്ഹാദീനം ത്വ+ലിങ്ഗേസു, നേവ+ത്ഥി പാദി+ചാദിനം.

ഏവം നാമാഖ്യാതോപസഗ്ഗേഹി വിനിമുത്തം ഏതം നിപാതപദം വേദിതബ്ബം.

നേപാതികപദം.

പുല്ലിങ്ഗം ഇത്ഥിലിങ്ഗഞ്ച, നപുംസക+മഥാ+പരം;

തിലിങ്ഗഞ്ച അലിങ്ഗഞ്ച, നാമികം പഞ്ചധാ ഠിതം.

ഇതി പയോഗസിദ്ധിയം നാമകണ്ഡോ ദുതിയോ.