൬൯. ഖഛ

ഖഛസാനന്തി വുത്തേ തദന്തഗ്ഗഹണം കഥമിച്ചാഹ- ‘പച്ചയഗ്ഗഹണേ’ച്ചാദി. ബ്യാഖ്യാതത്ഥം, നനു സുത്തേ ഏകസ്സരോതി പുല്ലിങ്ഗേന നിദ്ദേസോ, ആദീതി ച തബ്ബിസേസനം, ഏവം സതി നപുംസകേന വിവരണം കഥം യുജ്ജതീതി ആഹ- ‘സദ്ദേ’ച്ചാദി, അഥ ജാഗരേച്ചാദോ പുഥഗവയവേകസ്സരസ്സ ജാഗരസദ്ദസ്സ ച പച്ചേകം കസ്മാ ന ദ്വിഭാവോച്ചാഹ- ‘തേനേവേ’ച്ചാദി.

തേനേവാതിആദീതി ഏകസ്സരോച്ചസ്സ വിസേസനത്തഹേതുനാവ. അവയവേകസ്സരസ്സാതി വിസേസനസമാസോ ‘അവയവോ ച സോ ഏകസ്സരോ ചേ’തി. അഥാദീഹി ഏകസ്സരവിസേസനത്തേപ്യവയവേകസ്സരസ്സ കസ്മാ ന ദ്വിഭാവോച്ചാഹ- ‘ഏകസ്സേവാദിത്താ’തി.

ഇതരസ്സാതി പഠമേകസ്സരതോ-ഞാസ്സാവയവേകസ്സസരസ്സ. ദോസദുട്ഠത്താ നേത്ഥ വിസേസനസമാസോതി വത്തുമാഹ- ‘ഏകസ്സരോതി’ച്ചാദി. തഥാ സതി കോ ദോസോതി ആഹ- ‘ഏകോ ചേ’ച്ചാദി. സരോദീതി ച വുത്തേ ‘ഈഹ-ഘടനേ’ച്ചാദീനമേവ സിയാ.

നനു ച പചതിമ്ഹി യേനേവാകാരേന പചസദ്ദോ ഏകസ്സരോ തേനേവ തദവയവാപി അച്സദ്ദോ പസദ്ദോ ച ഏകസ്സരോ, തതോവാവയവാനമ്പി പച്ചേകം ദ്വിബ്ബചനം പപ്പോതി… ദ്വിബ്ബചനകാരിയിനോ ആദിസ്സ ഏകസ്സരസ്സ സാമഞ്ഞേന നിദ്ദേസാ, ഏവഞ്ച സമുദായസ്സ തദവയവാനഞ്ചേകസ്സരാനം വിസും ദ്വിബ്ബചനേ കതേ അനിട്ഠമ്പപ്പോതീതീദമപാകത്തുമാഹ- ‘സകിംസത്ഥപ്പവത്തിയാ സാവയവസ്സ സമുദായസ്സ ഗഹണ’ന്തി. സകിം സത്ഥപ്പവത്തിയാ ഏകവാരം ദ്വിബ്ബചനസുത്തസ്സ പവത്തിയാ ദ്വിബ്ബചനകരണേനാതി വുത്തം ഹോതി.

സാവയവസ്സാതി യഥാവുത്താവയവേഹി സഹ വത്തമാനസ്സ ന വിനാ തേഹി. ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘യസ്സ ദ്വിബ്ബചനേ കരീയമാനേ സബ്ബേസമവയവാനം ഗഹണം ഭവതി, തസ്സേവ സമുദായസ്സ ദ്വിബ്ബചനം യുത്തം നാവയവാനം, തേസഞ്ഹി ദ്വിബ്ബചനേ ഏകായ ദ്വിബ്ബചനസ്സുപ്പത്തിയാ ന സബ്ബേസം ഗഹണം കതം ഹോതി നാവയവന്തസ്സ സമുദായസ്സ ച കതന്തി പുന തേസം ദ്വിബ്ബചനായ സത്ഥപ്പവത്തിയാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ഉപപത്തന്തരമാഹ- ‘അഥവേ’ച്ചാദി. ഇഹ ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനം ദ്വിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബചനന്തി ദ്വേ പക്ഖാ. തത്ര ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനപക്ഖേ ദോസദസ്സനതോ ദ്വിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബചനന്ത്യയമേവ പക്ഖോബ്ഭുപഗതോതി ദസ്സേന്തോ പഠമന്താവ ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനപക്ഖേ ഭാവിനം ദോസമാഹ- ‘പഠമസ്സേകസ്സരസ്സി’ച്ചാദി. ദ്വിസദ്ദോ സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തതേ.

സങ്ഖ്യേയ്യഞ്ചേത്ഥ സദ്ദരൂപമുച്ചാരണം വാ, തത്ഥ ഉച്ചാരണേ സങ്ഖ്യേയ്യേ ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനം ന സമ്ഭവതി… ഉച്ചാരണസ്സ സദ്ദാ(നുഗത) ധമ്മത്താ. സദ്ദരൂപേ സങ്ഖ്യേയ്യേ ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനം, തത്ഥ [തഞ്ച (പോത്ഥകേ)] ദോസോ. തഥാ ചാഹ- ‘രൂപദ്വയേ വിധീയമാനേ’തി. തഥാ സതി നിവുത്തിധമ്മേ ഠാനീ ഭവതീതി ഠാനിനോ നിവുത്തിയാ ഭവിതബ്ബം, നിവുത്തിയാ ച ധാതുത്താ നിവുത്തി, തേനാഹ- ‘പകതിപ്പച്ചയവിഭാഗാഭാവതോ’തി. തേന പ്പച്ചയേ പരേ പകതിയാ വിധീയമാനം കാരിയം ന സിയാ, തേന വുത്തം- ‘അസ്സ ഇത്തം ന സിയാ’തി. പിപാസതി ‘പാ=പാനേ’. ഇച്ഛായം പാതുന്തിതുമന്താ ‘‘തുംസ്മാ’’ച്ചാദിനാ (൫-൬൧) സോ. ‘പാസ പാസ’ ഇതി ദ്വിത്തേ പുബ്ബതോ-ഞ്ഞസ്സ ലോപോ, ‘‘രസ്സോ പുബ്ബസ്സ’’ (൫-൭൪) ‘ഖ ഛ സേസ്വസ്സി. ദ്വിപ്പയോഗേ തു ദ്വിബ്ബചനേ നായം ദോസോ സമാവിസതീതി ആഹ- ‘ആവുത്തിയം തി’ച്ചാദി. ദ്വിധാ ഭൂതസ്സാ തിധിനാ ധാതുസ്സേവ ദ്വിധാഭൂതത്തം ദീപേതി.