൬൧. തുംതാ

നനു ച ഭാവേഇതി ഭവതിനായം ഘണന്തേന നിദ്ദേസോ കരീയതീതി ഭവതിവിസയോവ പച്ചയത്ഥനിദ്ദേസോ കതോ ഭവതി, തതോ ച ഭവതിനോ യോ ഭാവോ തസ്മിംയേവ വാച്ചേ പച്ചയോ സിയാ, സോ ച ഭവതിതോ യേവുപ്പജ്ജമാനേന പച്ചയേന സക്കാഭിധാതും തതോ തസ്മാവ പച്ചയേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ കഥം പചിതും പാകോ ചാഗോ രാഗോതിപചാദീഹിഭവതി ച്ചാഹ- ‘ഭവനംഭാവോ കിരിയാധാത്വത്ഥോ’തി.

കിരിയാസാമഞ്ഞഞ്ഹി സബ്ബധാത്വത്ഥാനുഗതം ഭവതിസ്സത്ഥോ, തേന കിരിയാസാമഞ്ഞവാചിനാത്ഥനിദ്ദേസോ കരീയമാനോ സബ്ബധാതുവിസയേ കതോ ഭവതി തസ്മാ പചാദീഹിപി ഭവതീത്യധിപ്പായോ.

നനു ചാത്ര തുമാദയോ ഭാവേ ഭവന്തീതി വുത്തേ ന വിഞ്ഞായതേ കിംവിസേസിതേ ഭാവേ തുമാദയോ ഭവന്തിച്ചാഹ- ‘യതോ’ച്ചാദി. തസ്സാതി ധാതുനോ. യോ വത്തബ്ബോ ഭാവോതി യോ വാച്ചോ ഭാവോ. കുതോച്ചാഹ- ‘സമ്ബന്ധാ’തി. തുമാദീനം യാ പകതി തായ വാച്ചേനേവ ഭാവേന സഹ സമ്ബന്ധാതി അത്ഥോ. ഠാതബ്ബന്തി ഭാവേ തബ്ബോ. അഥ ക്രിയായംത്യനേന തബ്ബാദ്യഭിഹിതസ്സ ദബ്ബരൂപാപന്നസ്സ ഭാവസ്സ കഥം ഗഹണംത്യാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി. സകനിസ്സയകിരിയാബ്യപദേസോതി ദബ്ബ രൂപസ്സ അത്തനോ നിസ്സയഭൂതായ കിരിയായ ബ്യപദേസോ ദട്ഠും ചക്ഖുച്ചാദോ ഭവനകിരിയായ പതീയമാനത്താ തുമാദയോ ഭവന്തേവ.

നനു ച തുമാദീനം ഭാവേ വിഹിതത്താ കിരിയായേവ പധാനത്തന്തി കമ്മ കാരകം നപ്പതീയതേതി കഥം ‘കടം കാതും ഗച്ഛതീ’തി സിയാച്ചാ സങ്കിയ പടിപാദേതുമാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി. ധാത്വത്ഥകതോ കിരിയാസങ്ഖാതേന ധാത്വത്ഥേന കതോ. അത്ഥീതി ഇമിനാ യത്ഥ ‘സുപ്യതേ ദേവ ദത്തേനേ’ച്ചാദോ നത്ഥി, തത്ഥ ന കമ്മമ്പതീയതേതി ദസ്സേതി.

‘‘ഇച്ഛത്ഥേസു സമാനകത്തുകേസു തവേതും വാ’’തി (൪-൨-൧൨) കച്ചാനേന അതദത്ഥായമ്പികിരിയായം തുമാദയോ യഥാസിയുന്തി വിസും സുത്തിതം, തേനാഹ- ‘ഇച്ഛത്ഥേസ്മി’ച്ചാദി. യഥാ ‘ഭോത്തും പചതീ’ത്യാദോ ഭോജനകിരിയാ പയോജനാ പചനകിരിയാ ഹോതി, നേവമേത്ഥ തപ്പ യോജനാ ഇച്ഛാ… പചനകിരിയായവിയതപ്പയോജനത്താഭാവതോതി അയമസ്സാധിപ്പായോ. പുനേച്ചാദിനാ വുത്താനിട്ഠപാതസ്സാസങ്കം വിരചയമാഹ- ‘അതദത്ഥായമ്പി’ച്ചാദി.

ഇച്ഛത്ഥസ്സ ധാതുനോ പയോഗാതി ഇമിനാ ‘ഇച്ഛന്തോ കരോതീ’തി ഏത്ഥ ഇച്ഛന്തോതി ഇച്ഛത്ഥസ്സ ധാതുനോ പയോഗത്ഥമേവ, ന ഇച്ഛായ പയോജനം കരണന്തി ദീപേതി. ദേവദത്തം ഭുഞ്ജമാനമിച്ഛതീതേത്ഥ ഭോത്തുന്തി ന ഹോതി സമാനകത്തുകേസൂതി വചനതോ, ഭോജനസ്സ ദേവദത്തോ കത്താ, ഇച്ഛതിസ്സ അഞ്ഞോയേവാതിപി സുത്തസ്സ വിസും പയോജനം ന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘ദേവദത്ത’മിച്ചാദി.

ഇച്ഛതിസ്സാതി’ദേവദത്തം ഭുഞ്ജമാനമിച്ഛതീ’തി ഏത്ഥ ഇച്ഛതീതി വുത്തഇസിസ്സ. സാധനം ‘ദേവദത്തം ഭുഞ്ജമാന’ന്തി വുത്തകമ്മസങ്ഖാതം അത്ഥോ പയോജനം യസ്സ സോ സാധനത്ഥോ-ഇച്ഛതി. തസ്സ ഭാവോ തത്തം, തസ്മാ. കമ്മമേവിച്ഛായ പയോജനഭാവേ ഠിതന്തി ഭാവോ. നിരത്ഥകന്തി ഏതദത്ഥമേവ സമാനകത്തുകഗ്ഗഹണം കതം തഞ്ച യഥാവുത്തേന പസങ്ഗാഭാവാ നിരത്ഥകന്തി അധിപ്പായോ.

സകാദ്യത്ഥേസു ധാതൂ സൂപപദേസു ധാതു മത്താ തുമാദയോ സുത്തന്തരേന വിഹിതാ പാണിനിയേഹി, തേനാഹ- ‘സകാദിധാതുപ്പയോഗേ’തിആദി. സിദ്ധാതി തുമാദയോ സിദ്ധാ. ഭുജികിരിയത്ഥാതി ഭുജികിരിയാ അത്ഥോ യസ്സാ സത്തിയാ സാ ഭുജികിരിയത്ഥാ പതീയതേ. പതീയ മാനത്തേ കാരണമാഹ- ‘അസതോപി ഹി’ച്ചാദി. പരേഹേത്ഥ അകിരിയത്ഥോപപദത്ഥോ പുനാരബ്ഭോതി വണ്ണിതം. തദേതം വിഘടയിതുമാഹ- ‘തേനേ’ച്ചാദി. പരേസമയമധിപ്പായോ ‘‘സക്കോതി ഭോത്തുംത്യാദോ കോസല്യം ഗമ്യതേ. ഗിലായതി ഭോത്തുംതി തദസത്തി. ഘടതേ ഭോത്തുംത്യാദോ യോഗ്യതാ. ആരഭതേ ഭോത്തുംത്യാദോഭുജിസ്സേ വാദ്യവത്ഥാകിരിയന്തരം. ലഭതേ ഭോത്തുംതി അപ്പച്ചക്ഖാനം. അത്ഥി ഭോത്തുന്തിആദീസു സമ്ഭവമത്തം. വട്ടതി ഭോത്തുംത്യാദോ ദോസാ ഭാവോ ഗമ്യതേ. സക്കോതിച്ചാദിനോ ഉപപദസ്സ ഭോജനാദികിരിയത്ഥതാ ന ഗമ്യതേ തസ്മാ അകിരിയത്ഥേസുപി സകാദീസൂപപദേസു തുമാദയോ ഭവന്തീ’’തി.

പതീയമാനേസ്വപ്യേതേസ്വത്ഥന്തരേസു താദത്ഥിയമത്ഥിയേവാതി പുബ്ബേന വിഹിതസ്സ തുമാദിനോത്ര ന ബാധേതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി. താദത്ഥിയമത്ഥിയേവാതി ഭോജനകിരിയത്ഥതാ സക്കോതിആദീനം അത്ഥി യേവാതി അത്ഥോ സിദ്ധായേവ ‘‘തുംതായേ’’ച്ചാദിനാ. അലമത്ഥവിസിട്ഠേസു പരിയത്തിവചനേസൂപപദേസു ധാതുതോ തുമാദയോ വിഹിതാ പരേഹി, തത്ഥാഹ ‘അലമത്ഥവിസിട്ഠേ’ഇച്ചാദി. പഹുസദ്ദമ്പി അന്തോഗധം കത്വാ ‘സമത്ഥാദീ’തി വുത്തം, ഭവതിസ്സ സമ്ഭവോ ‘‘പുബ്ബേകകത്തുകാന’’ന്തി (൫-൬൩) ഏത്ഥ ബ്യാഖ്യായിസ്സതേ. അഭിമതാതി കച്ചായനേന ‘‘അരഹസക്കാദീസു ചേ’’തി (൪-൨-൧൩) ചസദ്ദേന അഭിമതാ ഇമസ്സാതി ‘കാലോ ഭോത്തും’തിആദിനോ. യഥാ ഭോത്തുമനോതിആദിനാ പരേസമ്പി അയമേവ നിപ്ഫത്തിക്കമോതി ദീപേതി. അബ്യഭിചാരതോതി അവിനാഭാവതോ, ഭവതി ഭോജനം ഭാവോതി ഭോജനം ഭുഞ്ജനം ഭാവോ ഭവതീതി അത്ഥോ. നതുഗമിസ്സകിരിയാതദത്ഥാതി ഗമനകിരിയാ ഭോജനത്ഥാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. അത്ഥസദ്ദോഹ്യയം പയോജനവചനോ യഞ്ച യമുദ്ദിസ്സ പവത്തതി, തം തസ്സ പയോജനം ഭവതി. നചായം ഭോജനമുദ്ദിസ്സ ഗമിസ്സതി, കിഞ്ചരഹി കാരിയന്തരം, കേവലം തേന നിമിത്തേന സമ്ഭാവീയതേ. യദാ തു ഭോജനത്ഥമേവാരബ്ഭതേ ഗമനകിരിയാ, തദാ ഭവത്യേവ’ഗമിസ്സതി ഭോത്തു’ന്തി.

തുംവിസയേ ണകോപി വിഹിതോ പാണിനിയേഹി, തത്രാഹ- ‘കാരകോ വജതി’ച്ചാദി. പരിഹാരമാഹ- ‘പുബ്ബേ’ച്ചാദിനാ. ‘കത്തരില്തു’ച്ചാദിനാ യോയം ണകോ തീസുപി കാലേസു സാമഞ്ഞേന വിഹിതോ, ക്രിയത്ഥാ യം ക്രിയായം ഉപപദേ കത്തുനോ-ഭിധാനം സിദ്ധം, ന ചാസ്സ വിസേസവിഹിതേന തുംപച്ചയേന ബാധാ ഭിന്നത്താ, തുംപച്ചയസ്സ ഹി ഭാവേ വിധാനം ണകസ്സ തു കത്തരീതി. പുബ്ബണകേനേവ സിദ്ധേപി ല്ത്വാദിനിവത്തിയാ സോ വിധേയ്യോവ, നോ ചേ ല്ത്വാദയോപി സിയുന്തി ചോദകപ്പസങ്ഗമാസങ്കിയാഹ- ‘നചേവ’മിച്ചാദി. അവഗമാഭാവമേവ ഫുടയിതുമാഹ- ‘നഹിം’ച്ചാദി. ഹി യസ്മാത്യത്ഥേ യോ ഏസോ വജതി സോ കത്താ, യോ ഏസോ വജതി സോ വിക്ഖിപോത്യയമത്ഥോ-ത്ര ഗമ്യതേ, ന പന തേഹി താദത്ഥിയം ഗമ്യതേതി അത്ഥോ. ചോദകോ ല്ത്വാദീഹി സാമ്യമാപാദയിതും സാമരിസം വുത്തവിധിനേവാപ്പത്തിം ണകസ്സാപ്യാഹ- ‘ണകോപി’ച്ചാദി. അഗത്ഥം [അപകതത്ഥം (പോത്ഥകേ)] യദിപി ണകേന താദത്ഥിയം ന ഗമ്യതേ പകരണതോ ഗമ്യതേതി ണകോ ഭവിസ്സതീത്യാസങ്കിയ ചോദകോ ആഹ- ‘അഥേ’ച്ചാദി. പുബ്ബേച്ചാദിനാ വുത്തോ-യം ‘ണകോ ന വിധേയ്യോ’ച്ചസ്സ ന പരിഹാരോ… സോത്തരത്താ യഥാവുത്തേന, കിന്തു‘തസ്മാ നേവി’ച്ചാദിനാ ഇമിനാ വുച്ചമാനോവപരിഹാരോതിവിഞ്ഞാതബ്ബം. തദേവംല്ത്വാദീനമ്പിപത്തിതോണകല്ത്വാദീഹി താദത്ഥിയാനവഗമേ വിനിച്ഛിതേ താദത്ഥിയവിസേസേന തേസം സമ്ഭവോതി അനത്ഥകം ‘‘ണകസ്സ കിരിയത്ഥോപപദസ്സവിധാനം ല്ത്വാദിപടിസേധനത്ഥ’’ന്തി വാക്യകാരവചനന്തി സത്ഥകാരോ നിഗമയമാഹ- ‘തസ്മാ’’ച്ചാദി. ഭവതു പകരണതോവ [ചാപച്ചയഭോവ] താദത്ഥിയാവഗമോ, തഥാപിണകോ പരോ വിധേയ്യോത്യധിപ്പായേനാഹ- ‘അഥാപി’ച്ചാദി. ഗതത്തം. ഭവിസ്സതി കാലേ ക്രിയത്ഥായം ക്രിയായമുപപദേ ഭാവേ ച ണപ്പച്ചയാദയോ വിഹിതാ, തത്രാഹ- ‘പാകായ വജതി’ച്ചാദി. അവിഹിതേസുപി താദത്ഥിയാ സിദ്ധമേവേതി അധിപ്പായോ.