൧൭. ക്യോതാ

കത്തരി വിഹിതേസുപി മാനന്തത്യാദീസു പരഭൂതേസു ക്യോ ഭവതീതി വിഞ്ഞായേയ്യാതി ‘ഭാവകമ്മേസൂ’തി ന ക്യസ്സ വിസേസനന്തി ആഹ- ‘മാനന്തത്യാദീന’മിച്ചാദി.

യദി ഹി കത്തരി വിഹിതേസു സിയാ, തഥാ സതി തേസമുഭിന്നം പധാനത്തേനാഭിധീയമാനാനമഞ്ഞമഞ്ഞാനപേക്ഖത്താ അസമ്ബന്ധോ സിയാ, ന ചേ വമ്ഭൂതാനമഭിധാനമത്ഥി, ന ഹി ‘ഠീയതേ’ച്ചസ്മാ ഭാവോ കത്താ ച പതീയതേ, നാപി ‘ഗമ്യതേ’ച്ചസ്മാ കമ്മം കത്താച. അപി തു ഭാവകമ്മാനേവ ഗമ്യന്തേ, തേനാഹ- ‘തസ്മാ’ഇച്ചാദി.

തേസമേവാതി മാനന്തത്യാദീനമേവ. പരസമഞ്ഞാഭി പരേസം കച്ചായനാ നം പരോക്ഖാഇച്ചേവ നാമം. തബ്ബജ്ജിതേസൂതി പരോക്ഖാസഞ്ഞിപച്ചയവജ്ജിതേസു. അപരോക്ഖേസൂതി ഏത്ഥ പരസമഞ്ഞാവസേന പരോക്ഖാഇച്ചനേന സഹ സമാസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞഥാപി പടിപാദേതും ‘അഥവാ’തിആദിമാഹ. പരോക്ഖേതി ഇന്ദ്രിയാവിസയേ കാലേ. പരോക്ഖേവിഹിതാ പച്ചയാതി ഇമിനാ ഉപചാരേന തദ്ധിതപ്പച്ചയവസേന വാ പരോക്ഖാതി സദ്ദനിപ്ഫത്തിമാഹ. തേ പന‘അ ഉ’ ഇച്ചാദയോ. തതോതി പരോക്ഖപ്പച്ചയതോ.

നനു പുബ്ബപക്ഖേ ‘അപരോക്ഖേസൂ’തി ഏത്ഥ ‘പരോക്ഖാവജ്ജിതേസൂ’തി അത്ഥ വചനം യുജ്ജതി, ദുതിയപക്ഖേ പന ‘പരോക്ഖവജ്ജിതേസൂ’തി, തഥാ സതി കഥമേത്ഥ ‘പരോക്ഖാവജ്ജിതേസൂ’തി അത്ഥവചനം യുജ്ജതീതി ആഹ- ‘തേപനാ’തിആദി. ഇധാതി അപരോക്ഖേസൂതി ഇമസ്മിം. നനു ച ‘‘പരോക്ഖേ അ ഉ’’ഇച്ചാദിസുത്തേ (൬-൬) ‘പരോക്ഖേ’തി പകതിവിസേസനന്തി പച്ചയാനം പരോക്ഖേ വിഹിതതാ കഥന്തി മനസി നിധായാഹ ‘പരോക്ഖേ’ഇച്ചാദി. ഭവനം ഭാവോ കിരിയാധാത്വത്ഥോ.

സാധീയമാനാവത്ഥോതി ഇമിനാ സിദ്ധാവത്ഥാ നിരസ്സതേ. പുബ്ബപരീഭൂതോ പധാനകിരിയാവയവഭൂതോ കിരിയാരൂപോ അത്ഥോ ലക്ഖണം സഭാവോ യസ്സ ധാത്വത്ഥസ്സ സോ തഥാ വുത്തോ. സത്വഭൂതോതി ഏത്ഥ പതീയതീതി സേസോ. ബഹുവചനമ്പി ഹോതി പാകാപാകേതി അധിപ്പായോ, കരീയതീതി കമ്മം, തഞ്ച യദിപി നാമാദികമ്മമത്ഥി, തഥാപി ക്രിയത്ഥാഇച്ചാധികാരതോ മാനാദീനമഞ്ഞത്ഥാലബ്ഭനതോ ച കിരിയാ സമ്ബന്ധോവ ഗയ്ഹതേ, സു-സവനേ സൂയമാനം.

പാണിനിയേഹേത്ഥ ‘‘ഭിന്ദതി കുസൂലം’ത്യാദോ യാ ഭേദനാദികിരിയാ കമ്മനി ദിസ്സതേ, സാ യദാ സുകരത്തമത്തേന സപ്പധാനത്തവചനിച്ഛായം കത്തുത്തേപ്യുപലബ്ഭതി ‘ഭിജ്ജതേ കുസുലോ സയമേവേ’ച്ചാദിനാ, തദാസ്സ കത്തുനോ സുത്തന്തരേന കമ്മസരിക്ഖഭാവോ വിധീയതേ ‘കമ്മനിസ്സയം കാരിയം യഥാ സിയാ’തി. തന്നിസ്സായാഹ- ‘യദാ കമ്മമേവേ’ച്ചാദി. യദാ കമ്മമേവ കത്തുഭാവേന വിവച്ഛീയതേതി സമ്ബന്ധോ. കഥം കത്വാ തഥാ വിവച്ഛീയതേച്ചാഹ- ‘അത്തസമവേതായ’ഇച്ചാദി. അത്തസദ്ദേന കമ്മമത്ര വിവച്ഛിതം, അത്തനി സമവേതാ ഏകദേസീഭൂതാ അത്തസമവേതാ, തസ്സാ കിരിയായ കമ്മട്ഠകിരിയായാതി വുത്തം ഹോതി.

സുഭേദത്താദിനേതി ഹേതുമ്ഹി കരണേ വാ തതിയാ. അത്ഥതോതി ‘കമ്മേയേവ ക്യോ’തി (ന സക്ഖി) [തസ്മാ] വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തഥാഹി ‘ഭിജ്ജതേതി സവനാ കമ്മതാവഗമ്യതേ’തി ഇമിനാ അത്ഥതോ കമ്മേയേവക്യോതിപടിപാദിതമേവ. വുത്തമേവ ഫുടീകരമാഹ- ‘ഭിജ്ജതേ ഇച്ചസ്മിം പദേ’ഇച്ചാദി. അഞ്ഞഥാതി യദി കമ്മേയേവ തേപച്ചയോ ന സിയാ. അതോതി ഭിജ്ജതേ ഇച്ചസ്മാ. ഉപസംഹരമാഹ- ‘തസ്മാ’ഇച്ചാദി. കിം വചനേനാതി പാണിനീയാനമിവ കിം സുത്തത്തരേനാതി അത്ഥോ.

വചനാഭാവേപി കമ്മകത്തരി പദസങ്ഖാരക്കമോപദസ്സനമുഖേന വുത്തി ഗന്ഥം വിവരിതുമാഹ- ‘വാക്യതോ’ഇച്ചാദി. വാക്യതോ ഉദ്ധരിത്വാ പദേസങ്ഖരിയമാനേതി ‘ഭിജ്ജതേ കുസൂലോ സയമേവേ’തി വാക്യതോ വിസും കത്വാ ഭിജ്ജതേ’തി പദേ സങ്ഖരിയമാനേ നിപ്ഫാദീയമാനേതി അത്ഥോ. തദേവാതി പദത്ഥസാമഞ്ഞമേവ. തന്നിപ്ഫാദനേതി തസ്സ സങ്ഖരിമാനസ്സ പദസ്സ സങ്ഖരണേ. സയന്തീമസ്സാത്ര അത്തനാതി അത്ഥോ. ന കേവല മനേനേതദേവ വുത്തം- ‘കമ്മേയേവ പച്ചയോ’തി, കിഞ്ചരഹി അഞ്ഞമ്പത്ഥീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘അനേന ചേ’ച്ചാദി. ചോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ. അനേനഭിജ്ജതേതി സവനാഇച്ചാദിനാ ഇദഞ്ചാഹാതി അത്ഥോ. കിന്തദിച്ചാഹ ‘കമ്മ കത്തുനോ’ച്ചാദി, ന പദമുദാഹരണന്തി കമ്മകത്തുനോ വാക്യമേവോദാഹരണം… വാക്യേനേവ തസ്സ പതീതിയാ മഞ്ഞതേ. പദമേവോദാഹരണം കസ്മാ ന സിയാതി ആഹ- ‘പദേഹി’ച്ചാദി. ദുതിയമുദാഹരണം ദസ്സേതുമാഹ- ‘കത്തുനിസ്സയോ പി’ച്ചാദി.

അസ്മിം പക്ഖേതി അസ്മിം കത്തുത്തേന വിവച്ഛിതേ പക്ഖേ. തബ്ബിസയത്തന്തി കമ്മവാചീസയം സദ്ദവിസയത്തം. ഭാവകമ്മേസൂതീമസ്സ കത്തരിച്ചസ്സ ച പച്ചയവിസേസനത്ഥേ സതി സാമത്ഥിയലദ്ധമ്പയോജനം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഭാവകമ്മേസൂ’തിആദി. ഇമിനാ അനേന ച വിസേസിസത്താതി സമ്ബന്ധോ. കിന്തം വിസേസിതന്തി ആഹ- ‘മാനന്ത ത്യാദീസൂ’തി. കിന്തമ്പയോജനന്തി പയോജനം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ത്യാദീന’മിച്ചാദി. യദി ഭാവകമ്മേസു കത്തരി ച തേന തേന [ധാനേന] സുത്തേന മാനാദയോ ന സിയും, കഥന്തം വിസേസിതേസു മാനാദീസു പരേസു ക്യാദയോ സിയുന്തീമിനാ സാമത്ഥിയേന ( ) [(സതി)] ഭാവകമ്മേസു കത്തരി ( ) [(തി)] ച ‘‘വത്തമാനേതി അന്തി’’ച്ചാദിപ്പഭുതികേഹി (൬-൧) സുത്തേഹി യഥാലാഭം ഭാവാദീസു പച്ചയാ ഹോന്തീതി വിഞ്ഞായതീതി ഭാവോ.

നതദത്ഥം വചനമാരദ്ധന്തി ഭാവകമ്മേസു കത്തരി മാനന്തത്യാദിവിധാനത്ഥം പാണിനിയേഹി വിയ സുത്തന്തരം നാരദ്ധന്തി അത്ഥോ. അഥ ഭാവകമ്മേസു കത്തരി ച മാനാദിവിധാനത്ഥം വചനം നാരദ്ധം ധാതുനിയമനം [ധാതുനിയമത്ഥം] ത്വസ്സ വത്തബ്ബന്തി തഞ്ച സാമത്ഥിയാവ (ലബ്ഭതേതി) ദസ്സേതുമാഹ- ‘കിരിയത്ഥനിയമോപി’ച്ചാദി. അകമ്മകാ ധാതുതോ ഭാവേ കത്തരി ച സകമ്മകാ കമ്മേ കത്തരി ചേതി കിരിയത്ഥനിയമോ യഥാവുത്തേന സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതേതി സമ്ബന്ധോ. അകമ്മകാനം കമ്മവിരഹാ, സകമ്മകാനഞ്ച സതോപി ഭാവസ്സാപ്പധാനത്താ അകമ്മകാ കത്തരി ഭാവേ ച ഭവന്തി ന കമ്മേ, സകമ്മകാ കമ്മസബ്ഭാവാ കത്തരി കമ്മേ ച ഭവന്തി ന ഭാവേതീദം സാമത്ഥിയം.

കമ്മമപേക്ഖതേതി പചാദിതോ കത്തരി പഠമപുരിസേകവചനേ കതേ പചതിച്ചാദീസു പചാദിനോ പചനാദികിരിയാ ഓദനാദികം കമ്മമപേക്ഖതേ. കത്തുത്തമപേക്ഖതേതി ഭവതിച്ചാദീസു ഭൂആദീനം ഭവനാദികിരിയാ കത്തുമത്തമപേക്ഖതേ.