ചതുത്ഥകണ്ഡ

൧. ണോ വാപച്ചേ

നനു ച ‘ണോ വാപച്ചേ’തി വചനതോ കഥം പകതിവിസയാവഗമോ സിയാ. യഥാകഥഞ്ചി പകതിവിസയാവഗമേപി സാമഞ്ഞവചനതോ പന ധമ്മേനാപച്ചന്ത്യാദോ യതോ കുതോചി ധമ്മേനിച്ചാദിതോപി സിയാ ണാ ദിപച്ചയോത്യാസങ്കിയാഹ ‘അപച്ചവതാ’ച്ചാദി. അപച്ചസ്സാതി അപച്ചത്ഥസ്സ, അപച്ചവതാതി ‘‘ണോ വാപച്ചേ’’തി വസിട്ഠാദ്യത്ഥസ്സേവ പരിഗ്ഗഹണായ സാമഞ്ഞവചനതോ യോ അപച്ചവാ തതോ, അത്ഥതോ പന അസമ്ഭവാ ദബ്ബാചകസദ്ദാവ സാമത്ഥിയേന ഛട്ഠിയന്താ സബ്ബലിങ്ഗവചനാ ജായതേതി വിഞ്ഞാതബ്ബം. ധമ്മസ്മാപച്ചംത്യാദീസു ണാദിപ്പച്ചയോ (ന ജായതേ) തി സമ്ബന്ധോ.

ധമ്മേനാതി ധമ്മേന കരണഭൂതേന. ധമ്മായാതി ധമ്മത്ഥം, ധമ്മസ്മാതി ധമ്മഹേതുനാ, തതോ അസമ്ഭവേ കാരണമാഹ ‘സാപേക്ഖത്താ’തി. സാപേക്ഖത്തമേവ സമത്ഥേതി ‘അപച്ചവാഹി’ച്ചാദിനാ, ധമ്മേനാപച്ചം കസ്സാതി പുച്ഛിത്വാ ദേവദത്തസ്സാതി അപേക്ഖിയമാനം വദതി. ദേവദത്തസ്സാതി അപച്ചവാ ദേവദത്താദി അപേക്ഖീയതേതി സമ്ബന്ധോ, ഹിസദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി. ന ഹേത്ഥ ണാദിവുത്തി അഞ്ഞത്ഥ [നഹേതകാമന്തത്ഥ (പോത്ഥകേ)] സാപേക്ഖത്താ കമ്ബലോ വസിട്ഠസ്സാപച്ചം ദേവദത്തസ്സാതി ഏത്ഥ പന വസിട്ഠോ-പച്ചവാതി തതോ ഛട്ഠിയന്താ ഹോതിച്ചാസങ്കിയാഹ- ‘ന ചേ’ച്ചാദി. ന ച ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

കാരണമാഹ- ‘അസമ്ബന്ധാ’തി. ന ഹേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വസിട്ഠസ്സ കമ്ബലാപേക്ഖത്തേന അപച്ചസ്സ ച ദേവദത്താപേക്ഖത്തേനാത്ഥന്തരാപേക്ഖായ വസിട്ഠസ്സാപച്ചേന സമ്ബന്ധാഭാവായേവ വസിട്ഠസ്സ അപച്ചം വാസിട്ഠോതി ണാദിവുത്തിയാ ഭാവേ സാമത്ഥിയം നത്ഥി, സമത്ഥഞ്ഹി വസിട്ഠം രാജപുരിസാദി സമാസവുത്തിയമേകത്ഥത്തമിവ വാസിട്ഠാദിണാദിവുത്തിയം ണാദിപ്പച്ചയമുപജനയതി, നാസമത്ഥം, തതോ സബ്ബമേവേതമ്മനസി നിധായ വുത്തം- ‘അസമ്ബന്ധാ’തി.

യദി പനേത്ഥ ണാദിപ്പച്ചയോ സബ്ബഥാ സമ്ബന്ധമപേക്ഖതേ, തദാ വിസേസതോ യസ്സാപച്ചേന സമ്ബന്ധോ തതോവ ജനകതോ സോ സിയാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘യജ്ജേവ’മിച്ചാദി.

യോ ജനകോതി യോയോ യസ്സ യസ്സ അപച്ചസ്സ ജനകോ. തതോയേവാതി തസ്മാതസ്മാ ജനകതോയേവ. സിയാതി തസ്മിം തസ്മിം അപച്ചത്ഥേ ണാദിപ്പച്ചയോ സിയാ. തത്ഥ ഹേതുമാഹ- ‘തസ്സേവാപച്ചേന യോഗാ’തി. യോഗാതി അപച്ചസമ്ബന്ധതോ, ന മൂലപ്പകതിതോതി പരമപ്പകതിതോ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. ഹേതുമാഹ- ‘അയോഗാ,തി, വചനാഭാവമ്പേത്ഥ ദസ്സേതും ചേ’ത്യാദി വുത്തം.

വചനന്തി സുത്തം, സമ്ബന്ധാഭാവാ (താദിസവചനാഭാവാ) ച മൂലപ്പകതിതോ ണാദിപ്പച്ചയസ്സാഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മൂലപ്പകതിതോവാസ്സാഭിമതഭാവം ദസ്സേതും ‘മൂലപ്പകതിതോ’ച്ചാദി വുത്തം.

കഥമ്പനിദം വിഞ്ഞായതിച്ചാദിനാ ജനകസ്സേവാബ്യാഹിതസ്സാപച്ചേന മുഖ്യ സമ്ബന്ധമാനീയ ഇദമയുത്തന്ത്യാദിനാ ബ്യവഹിതജനിതസ്സാപ്യപച്ചയസ്സ പരമപ്പകതിയാഭിസമ്ബന്ധസബ്ഭാവം വത്വാ തം സാധയിതുമാരഭതേ ‘കഥ’മിച്ചാദി, ഏവം ഹിച്ചാദി കഥംപനിദമിച്ചാദിനാ യഥാവുത്തസ്സ സമത്ഥ നവാക്യം, ഹിയസ്മാ തം ദിസ്വാ തഥാ പുച്ഛിതോ ദേവദത്തസ്സവാതിആദിനാ ഉപ്പാദേതാരമേവ നിദ്ദിസതി, നാത്താനം പിതാമഹോ, തസ്മാ ഉപ്പാദേതായേവാപച്ചേന സമ്ബജ്ഝതി ന പിതാമഹോതി യോജേത്വാ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. ഇദം യഥാവുത്തമുപ്പാദേതുനിദ്ദിസനം, തേന അപച്ചേന സദ്ധിം ഉപ്പാദേതുയേവ ജനകസ്സേവ യോഗോ സമ്ബന്ധോ പടിപാദേതും ന സക്കാതി സമ്ബന്ധോ.

തന്തിതം [തത്ഥ-ഇതി (പഞ്ചികായം)] പുച്ഛാനിമിത്തം, തേനാതി അപച്ചേന. അപതനന്തി നരകേ അപതനം ഭവതി, സോതി യോസോ യസ്സാത്യനിയമനിദ്ദിട്ഠോ സോ ഞാതും ന ഇച്ഛിതോതി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി- ‘‘നപതത്യനേന നരകേത്യപച്ചന്തി വുച്ചതി അപച്ചേനാനേന യസ്സകസ്സചി അവിസേസേനാപതനമ്ഭവതി നരകേ സോസോ തായ പുച്ഛായ ഞാതും ന ഇച്ഛിതോ’’തി. സോ വാതി കസ്സായം പുത്തോതി പുച്ഛായാനുരോധനേ സോ ഉപ്പാദേതായേവ ഞാതുമിച്ഛിതോതി സമ്ബന്ധോ. തുസദ്ദോ ചേത്ഥാപച്ചേന നരകാപാതസബ്ബ ജനജാനനിച്ഛാവിസേസജോതകോ, യദി സിയാതി സമ്ബന്ധോ, അത്താനമ്പി നിദ്ദിസേയ്യ ന കേവലമുപ്പാദേതാരം, അത്ഥിച്ചാദി പിതാമഹസ്സ അത്തനോപി നിദ്ദേസേ കാരണവചനം, തം അപച്ചം നിമിത്തം കാരണം, യസ്സ തം തംനിമിത്തം തസ്മാ [കത്വാ (പോത്ഥകേ)] ഏവം ദിട്ഠികോ ഹിച്ചാദിനാ യഥാവുത്തം സമത്ഥേതി.

ബ്യവഹിതജനിതേനാപീതി ബ്യവഹിതേന കത്തുനാ ജനിതേനാപി, കരണേ ചായം തതിയാ, ഹേതുമ്ഹി വാ. കസ്മാ ഏവം ദിട്ഠികോതി ആഹ ‘യം നിമിത്തം ഹി’ച്ചാദി. ഹിസദ്ദോ യസ്മാദത്ഥേ. യസ്സാതി പുബ്ബജസ്സ, തേന അപച്ചേന അപതനം തദപതനം തതോ, ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘തേന ബ്യവഹിതജനിതേനാപി പുമുനാ പുബ്ബജോപി നരകം ന പതതി സോ പുബ്ബജസ്സാപ്യ പച്ചം ഭവതി യഥാവുത്തേന നിബ്ബചനേനാ’’തി. തസ്മാച്ചസ്സ പുബ്ബേ വുത്തയസ്മാത്യനേനാഭിസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉപപത്യന്തരമാഹ-‘ഉപചാരതോവേ’ച്ചാദി. പുബ്ബ പുബ്ബഭാവേ സതീതി പുബ്ബസ്സ പുബ്ബസ്സ വിജ്ജമാനത്തേ സതി. ബ്യവഹിതേന ജനിതേ അപച്ചേപി നിമിത്തം അപായാപതകാരണഭാവോ അത്ഥിയേ വാതി സമ്ബന്ധോ. കേസന്തി ആഹ-‘പുബ്ബേസന്തി പുബ്ബജാനന്തി അത്ഥോ, കേ നാതി ആഹ- ‘പാരമ്പരിയേനാ’തി. അഭേദോപചാരേനാതി പുബ്ബപുബ്ബഭാവേ സതിച്ചാദിനാ വുത്തനയേന ജനകസ്സ വിയ പാരമ്പരിയേനപുബ്ബേസമ്പിനിമിത്തതാ വതോ ജനകസദിസത്താ ജനകാവ നാമ തേ സിയുന്തി ഏവമഭേദേന ഉപചരണതോ ചിന്തനതോതി അത്ഥോ. ഉഭയഥാതി ഞായേന ഉപചാരേനചാതി ഉഭയേന പകാരേന, ഏവമുഭയഥാപി മൂലപ്പകതിയാ പച്ചേനാഭിസമ്ബന്ധാ കഥമനന്തര [മനന്തരാദി (പോത്ഥകേ) (തത്ഥ) പോത്ഥകേ] ജനിതേനാപച്ചേനാദിപുരിസസമ്ബന്ധോയേന തതോ ണാദിപ്പച്ചയോ സിയാതി നാസങ്ക്നീയം.

തതോ ചാതി മൂലപ്പകതിതോ ച, അപച്ചസാമഞ്ഞവചനിച്ഛായന്തി ഇത്ഥി പുന്നപുംസകത്തവിസേസോപഗ്ഗാഹി അപച്ചസാമഞ്ഞസ്സ വചനിച്ഛായം.

ഏവമ്മൂലകതിതോ- പച്ചസാമഞ്ഞേന ണാദിപ്പച്ചയം വവത്ഥപേത്വാ ഇദാനി അപച്ചാദിതോപി ഹോതേവ ണാദി സാമഞ്ഞവിധാനാ. സോ ച ബഹുലാധികാരതോ ഗുരുജനായത്തത്താ തന്നിയോഗാചരണേന പസത്ഥേ യേവാപച്ചേ ബ്യവഹിതജനിതേപി ഇത്ഥിവജ്ജിതേ സിയാതി ദസ്സേതുമാഹ ‘നത്താദീഹി’ച്ചാദി. സതിയേവ ഗുരുജനേ സപ്പധാനഭാവേന കുച്ഛിതേ-പച്ചേതു നത്താദീവുത്തീഹി വസിട്ഠാദീഹി ണാദിപ്പച്ചയോ ഹോതി വാസിട്ഠോതിആദി, ഇത്ഥിയഞ്ച ന ഹോതി വാസിട്ഠീതിആദി.

അത്ഥതോതി സാമത്ഥിയതോ. അപച്ചേ വിധീയമാനോ പച്ചയോ അപച്ചവതാ ജായമാനോ തസ്സാപച്ചന്തി അത്ഥേ ജായതി. സോചായ മത്ഥവിസേസോ ഛ(ട്ഠിയന്ത) താഭാവേ കഥം സിയാതി ഇദമേത്ഥ സാമത്ഥിയം. അനന്തരേ വാപച്ചേ പുത്തേ-ഭിധേയ്യ നത്താദോ വാപച്ചേ-ഭിധേയ്യാതി സസമ്ബന്ധോ. കുതോചി അപച്ചവതാ നത്താദോ ഏവ. ഇദഞ്ച സബ്ബമ്ബഹുലവചനേവ സമ്പജ്ജതീതി ആഹ- ‘ബഹുലാധികാരാ’തി. അപച്ചേതി ഏകവചനേന നിദ്ദേസേ പുമുനാ നപുംസകേന കരിയതി, തേനേ കസ്മിം യേവാപച്ചേ സിയാ, ന ബഹൂസു വസിട്ഠസ്സാപച്ചാനി വാസിട്ഠാനി, ന ചിത്ഥി വാസിട്ഠാനി, ന ചിത്ഥിയം വാസിട്ഠീത്യാസങ്കിയാഹ-‘ഇദഞ്ചേ’ച്ചാദി. ഇദഞ്ച അപച്ചവചനഞ്ച. ഇമിനാ ചേത്ഥ തഥാ നിസ്സയകരണം ദസ്സേതി. തസ്സ വചനിച്ഛാഭാവതോതി തസ്സ ലിങ്ഗവചനസ്സ സുത്തേ വത്തുമിച്ഛായാഭാവതോതി അത്ഥോ.

കിം പന കാരണം സുത്തേ ലിങ്ഗവചനാവചനിച്ഛായം തസ്സാപ്പധാനത്താ യേനകേനചി ലിങ്ഗാദിനാ നിദ്ദേസോ-വസ്സം കത്തബ്ബോതി നാനന്തരിയകത്താ തസ്സേഹോപാദാനം, യഥാധഞ്ഞത്ഥിനോപലാലാദിനോപ്യപ്പധാനസ്സോപാദാനന്തി. തതോയേവാഹ-‘ഉപലക്ഖീയസ്സേത്ഥ പധാനത്താ’ച്ചാദി. ഇത്ഥിപുമത്തയുത്തജഞ്ഞവിസേസോ ഉപലക്ഖീയോ, അപച്ചേതീദമുപലക്ഖണം, സയന്തി യഥാവുത്തമുപലക്ഖണം സയം. കാരിയപ്പടിപത്തിയാതി പുമേ നപുംസകേപച്ചേ-ഭിധേയ്യേ വിധി ഹോതിച്ചേവം കാരിയപ്പടിപത്തിയാ വത്തും ന ഇട്ഠം.

വചനന്തരേപി അഞ്ഞസ്മിം വചനേ. ആണീതി ണിപ്പച്ചയസുത്തം വദതി. അഗോത്താദിതോതി യോഗോത്തസ്സാദിഭൂതോ ന ഹോതി, തതോ, തേനേവ ‘‘ആണീ’’തി സുത്തേ (൪-൫) വക്ഖതി-‘അകാരന്തമത്തതോവായംണിന ഗോത്താദിഭൂതതോ’തി. വാക്യസമാസാപീതി യഥാസങ്ഖ്യേനാഹ. തസ്മിം അത്ഥേതി തസ്മിം വാക്യോപദസ്സിതേ അത്ഥേ, തന്തി വാക്യം. സമാസവുത്തിഞ്ച നിവത്തേയ്യുന്തി സമ്ബന്ധോ.

സതിപനാതി വാകാരേ സതി തു അനിച്ചത്താ ണപ്പച്ചയസ്സ. സോപീതി സമാസോപി, സമാസോതിആദിനാ പക്ഖന്തരമാഹ. തേന വാക്യസിജ്ഝനേന. പക്ഖേ വാക്യസമാസാപി സിയുന്തി പക്ഖേ സമാസവുത്തിയാ ഏവ ബാധിതത്താ പക്ഖന്തരേ ണാദിവുത്തി ന ബാധീയതീതി വാക്യവുത്തിയോപി സിയുന്തി അത്ഥോ.

൨. വച്ഛാ

വച്ഛകച്ചാദിനാ കച്ചാദിഗണം ദസ്സേത്വാ തസ്സ വിഭാഗേന നിപ്ഫത്തിം ദസ്സേതും ‘വച്ഛാദീഹീ’തിആദിമാഹ. ‘‘കണ്ഹോ ബ്രാഹ്മണേ’’തി ഗണസുത്തം. തത്ഥ കണ്ഹസദ്ദോ ബ്രാഹ്മണേ വത്തമാനോ ണാനണായ നപ്പച്ചയേ ഉപ്പാദയതീതി അത്ഥോ. ഏവമാദീഹിച്ചാദിനാ ആകതിഗണത്തമസ്സ ദസ്സേതി. ‘‘കതാണിയോവേ’’തി ഗണസുത്തം, ദിച്ചാദീസൂതി യതോണ്യോ ദിസ്സതി ‘‘ണ്യ ദിച്ചാദീഹീ’’തി (൪-൪), തേ ദിച്ചാദയോ, തേസു പാഠാതി തംസുത്തപ്പദേസേ ‘‘കതാ ണിയോവേ’’തി പാഠാഭാവേപി ദിച്ചാ ദീനമാകതിഗണത്താ പഠിതമേവ നാമ തന്തി വുത്തം.

ണ്യേതി ണ്യപ്പച്ചയേ കതേ. ഗോത്താദിസദ്ദാതി ഗോത്തേ വംസേ ആദിഭൂതാ സദ്ദാ. വംസോതി അന്വയോ. സോയേവ ഗാവം സജാതി സാധാരണം വിജാതിവിനിവത്തനം സകടാദിവചനം തായതീതി ഗോത്തന്തി വുത്തം, തേനാഹ-‘ഗോത്തം വംസോ’തി. തസ്സാതി ഗോത്തസ്സ, തസ്സാദയോ ഗോത്താദയോതി സേസോ. കേതേ ഗോത്താദയോച്ചാഹ- ‘സഞ്ഞാകാരിനോ’ച്ചാദി. വച്ഛാദയോ നത്താദിനോ അപച്ചസ്സ അപച്ചം തദപച്ചാദി ചാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘നത്താദിനോ’ച്ചാദി.

൩. കത്തി

ഘപസഞ്ഞന്താവേത്ഥ ഭീയ്യോ കത്തികാദയോതി ഗയ്ഹന്തി. യദി പനേത്ഥ അഞ്ഞേപി ഗയ്ഹന്തി, അത്ഥി പണ്ഹിആദയോ കേചിയേവ കത്തികാദീസു അന്തോഗധാ ഹോന്തീതി വത്തുമാഹ- ‘ഏത്ഥാ’തിആദി. വിനതാ സുപണ്ണമാതാ, തേഹീതി വിധവാദീഹി. വിധവാദിഗണം ദസ്സേതി ‘ബന്ധക’ച്ചാദി. വിഗതോ ധവോ പതി അസ്സാതി വിധവാ, ബന്ധകീ അഭിസാരിണീ.

൪. ണ്യദി

യസ്സ ച ചവഗ്ഗോതി സമ്ബന്ധോ, കേവലം ഗഗ്ഗ്യോതി ഏത്തകമേവാ ദസ്സേത്വാ പരസത്ഥാഗതഗഗ്ഗാദിഗണേകദേസഭൂതകുണ്ഡനീസദ്ദതോപി കോണ്ഡഞ്ഞോതി മുദാഹരന്തോ സോ ഗഗ്ഗാദിഗണോപ്യത്രാഭ്യുപഗതോതി വിഞ്ഞാപേതി. തസ്മാ തസ്മിം ഗഗ്ഗാദികേപി പരസത്ഥപഠിതേ യോയോ പയോഗോ ആഗമേ ദിസ്സതി വച്ഛോ അഗ്ഗിവേസ്സോച്ചാദി. സോപീഹ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതുമാഹ-‘ഗഗ്ഗാദി’ച്ചാദി. ഗഗ്ഗാദീതി ഗഗ്ഗാദി അയം. ഗോത്തസ്സ ഗഗ്ഗവംസസ്സ ആദിഭൂതേന ഗഗ്ഗേന ഉപലക്ഖിതോ ഗണോ ഗോത്താദിഗണോ, തേന ഗഗ്ഗോ നാമ കോചി, തസ്സത്വപച്ചം ഗഗ്ഗീതി ഭവതി. പപുത്താദോവാതി അവധാരണം ഗഗ്ഗസ്സാപച്ചം ഗഗ്ഗിച്ചേവ യഥാസിയാതി.

൫. ആണി

പകതസ്സാതി ‘‘മാഗധം സദ്ദലക്ഖണ’’ന്തി വാ ‘‘നാമസ്മാ’’തി വാ പകതസ്സ. ആതി നാമവിസേസനേസതി ‘‘വിധിബ്ബിസേസനന്തസ്സാ’’തി തദന്ത വിധിനാ അകാരന്തോ ഗയ്ഹതീതി ആഹ-‘വിസേസനേന ചാ’തിആദി. അനന്തരമപച്ചന്തി സമ്ബന്ധോ.

൬. രാജ

പച്ചയന്തേനാതി രാജഞ്ഞോതി പച്ചയന്തേന. രാജഞ്ഞോതീമസ്സത്ഥോ ഖത്തിയജാതീതി, രാജഞ്ഞജാതീതി അത്ഥോ. രഞ്ഞോ അപച്ചം രാജാപച്ചം.

൮. മനു

സമുദായേനാതി പച്ചയന്തസമുദായേന, ജാതിയന്തി മനുസ്സജാതിയം. ജാതിസദ്ദാഏതേതി ഇദം മനുസ്സോ മാനുസോതി ഏത്ഥ അപച്ചത്ഥാഭാവേ ഹേതുവചനം. അപച്ചത്ഥോ ഏത്ഥ നത്ഥേവാതി ച ഇദം വിസും മനുസ്സമാനുസ സങ്ഖാതസ്സ പച്ചത്ഥസ്സാഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ണോവാതി മനുനോ അപച്ചന്തി അത്ഥേ‘‘ണോ വാപച്ചേ’’തി (൪-൧) ണപ്പച്ചയോവ. ന ജാതീതി ബ്യതിരേകമാഹ.

൯. ജന

രാജസമ്ബന്ധേതി രഞ്ഞേതി വുത്തരാജസമ്ബന്ധേ. പഞ്ചാലാനം ഖത്തിയാനം അപച്ചം, പഞ്ചാലാനം ജനപദാനം രാജാതി വാ ഏവമേത്ഥ വി(ഭാഗോ) വേദിതബ്ബോ ഓക്കാകാനം അപച്ചം രാജാ വാ ഓക്കാകോ.

൧൧. ണരാ

സാമഞ്ഞേന രത്തസദ്ദസ്സാത്ഥമാഹ- ‘കുങ്കുമാദിനാ’തി. അഞ്ഞഥാ ‘രാഗോ കുസുമ്ഭാദീ’തി വുത്തത്താ കുസുമ്ഭാദിനാതി (വുത്തം) സിയാ, രഞ്ജി അയ മത്ഥി അഭിസങ്ഗേ‘ഭോജനേ രത്തോ’തി. അത്ഥി വണ്ണവിസേസേ ‘രത്തോഗോ’തി, ലോഹിതോത്യത്ഥോ, അത്ഥി സുക്കസജ വണ്ണന്തരാപാദനേ‘രത്തോ പടോ’തി. ഇഹ തു തതിയേ-ത്ഥേ വത്തമാനോ ഗയ്ഹതീതി വുത്തം- ‘വണ്ണന്തരമാപാദിത’ന്തി. രാഗാതി.

അത്ഥഗ്ഗഹണന്തി അത്ഥപ്പധാനത്താ നിദ്ദേസസ്സ വുത്തം. തഞ്ചാചരിയാന മുപദേസതോ അവിച്ഛിന്നാ (ചരിയ) പാരമ്പരിയാവഗമ്യതേ, രാഗാതി കസാവ സങ്ഖാതഅത്ഥനിദ്ദേസോ. തേനാതി പടസ്സ രത്തഭാവേ രാഗസ്സ കരണനിദ്ദേസോ, രത്തന്തി പച്ചയത്ഥനിദ്ദേസോ, പച്ചയോ ചായം കസാ വത്ഥതോ ഭവത്യസമ്ഭവാ, തേന സുത്തേ രാഗാതി വുത്തേപി തബ്ബാചകാ കസാവസദ്ദാതി വിഞ്ഞായതി, രാഗാതി പന തേനാതി രാഗസ്സേവ നിദ്ദിട്ഠേപി തബ്ഭാവേനാ [തബ്ബാവകഭാവേനാ-തി ഭവിതബ്ബം] ത്ഥോ നിദ്ദിട്ഠോ, തബ്ബാചകാ ച ഹോന്തോ‘തേന രത്ത’ന്തി അത്ഥേ ഹോതീതി കസാവേന രത്തന്തി വിഞ്ഞായതീതി രാഗവാചിനോ തതിയന്തത്തം സമ്പജ്ജതി, തേന ‘ണ രാഗാ തേന രത്ത’ന്തി വുത്തേപി ലബ്ഭമാനത്ഥവസേന വുത്തം- ‘രാഗവാചിതതിയന്തതോ’തി. സുത്തേ പന രാഗേന രത്തന്തേതസ്മിം അത്ഥേ രാഗാ രാഗവാചീസദ്ദാ തതിയന്താ ണപ്പച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഭിധാനതോതി ഉപചാരവസേന കഥനതോ. വിനാപി തേനാതി തംപച്ചയം വിനാപി.

൧൨. നക്ഖ

തതിയന്തതോ വിജ്ഝത്ഥം തേനാതി അനുവത്തതേതി സമ്ബന്ധോ. സുത്തേ അയമത്ഥോ ‘‘ഇന്ദുയുത്തേന നക്ഖത്തേന ലക്ഖിതോ ചേ കാലോ, തദാ തേന ലക്ഖിതേ കാലേത്യസ്മിം അത്ഥേ തതിയന്തതോ നക്ഖത്താ ണോ ഹോതീ’’തി. സുത്തവിവരണേ തു തഞ്ചേത്യാദികമധിപ്പായവസേന വുത്തം. തേനാത്യനുവുത്തിയാ തതിയന്തതോതി ലബ്ഭതി നക്ഖത്തേനാതി സുതത്താതി, കാലേതി പന അത്ഥനിദ്ദേസതോ ണപ്പച്ചയാധേയ്യസ്സ കാലോ ആധാരോതി വിഞ്ഞായതീതി ‘ലക്ഖിതേ കാലേ’തി വുത്തം, വിസേസ്സഗതവിഭത്തിയാ വിചാരിതായ വിസേസന ഗതാ ച (വിചാരിതാ) നാമാതി ആഹ- ‘നക്ഖത്തേനേ’തിച്ചാദി, ഇഹ കേചി ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതം കിരിയാസഭാവമിച്ഛന്തി അനിച്ചം, അപരേ തു ദബ്ബസഭാവം നിച്ചം. തസ്സോ ഭയസ്സപി കാലസ്സ ചന്ദയുത്തേന ഫുസ്സാദിനാ ലക്ഖിയഭാവാ ലക്ഖണേ തതിയാ യുത്തന്തി വത്തുമാഹ- ‘കിരിയാ രൂപോ കാലോ’ച്ചാദി.

വിസേസാവസായോതി കാലസ്സ വിസേസാവധാരണത്ഥമേവ ഹി ‘ഫുസ്സീ രത്തി’ച്ചാദി. ലോകേ പയുജ്ജതേ. ഗുരുനാതി ഏത്ഥ ഗുരു ജീവോ, ന നക്ഖത്തം, ചന്ദയുത്തതാ പനേത്ഥ അത്ഥി… ചന്ദയുത്തേന ഗുരുനാ രത്തിയാ ലക്ഖിതത്താ. കത്തികായ ലക്ഖിതോ മുഹുത്തോതി ഏത്ഥ ചന്ദം വിനാ കത്തികായ തു കേവലായ മുഹുത്തോ കാലോ ലക്ഖിതോ ‘കത്തികാ മുഹുത്തോ’തി. ഫുസ്സേന ലക്ഖിതാ അത്ഥസിദ്ധീതി ഏത്ഥ ഫുസ്സേനിന്ദുയുത്തേന അത്ഥസിദ്ധി ലക്ഖിതാ ന കാലോ ഫുസ്സോതി. നക്ഖത്തയുത്തസ്സ കാലസ്സ രത്യാദിവിസേസാപരാമാസേന നക്ഖത്തവാചിതോ ഉപ്പന്നസ്സ പച്ചയസ്സ സുത്തന്തരേന ലോപം വിധായ പുന അഞ്ഞേന സുത്തേന യുത്താതി ദേസവിധാനേന സകലിങ്ഗസങ്ഖ്യായുത്തേഹി-ട്ഠമഭിധാനം പരേഹി, തദാഹ- ‘അഹോ രത്തോ’ച്ചാദി.

രത്യാദിവിസേസാപരാമാസേനാതി ഫുസ്സീ രത്തി ഫുസ്സോ അഹോതി ഏവം രത്യാദിവിസേസസ്സ അപരാമാസേന അസമ്മസ്സേന അഗ്ഗഹണേന. സകലിങ്ഗസങ്ഖ്യായുത്തേനാതി ഫുസ്സകത്തികാദീനം യംയം ലിങ്ഗം യായാ സങ്ഖ്യാ, അത്തനിയേഹി തേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി താഹിതാഹി ച സങ്ഖ്യാഹി യുത്തേന നക്ഖത്തസദ്ദേന. ന തദുപലക്ഖിതോ കാലോതി കത്തികാ സദ്ദോബഹുവചനന്തോ ബഹുതാരകത്താ കത്തികായ, തായകത്തികായ ലക്ഖിതോകാലോപരേഹിവിയ ന കഥീയതീതി അത്ഥോ. അഥ തദുപലക്ഖിതസ്സകാലസ്സേവകത്തികാസദ്ദേനാഭിധാനേ കോ ദോസോ യേ നേവമുച്ചതേച്ചാഹ- ‘അജ്ജേതി’ച്ചാദി. ഇമിനാ ച പരമതേ ദോസോ ഉബ്ഭാവിതോ, തദത്ഥത്തേ സതീതി തദുപലക്ഖിതകാലത്ഥത്തേ സതി.

സത്തമീ സിയാതി നക്ഖത്തസദ്ദാ തദ്ധിതലോപന്താ ഫുസ്സേന പായസം ഭുഞ്ജേയ്യ, ഫുസ്സേ പായസം ഭുഞ്ജേയ്യാ’ത്യാദോ ആധേയ്യന്തരാപേക്ഖാ സിയാ സത്തമീ, യാ സുത്തന്തരേന വിധീയതി പാണിനീയേഹി, തതോ ‘അജ്ജകത്തികാ’തേത്ഥാപ്യാധേയ്യന്തരാപേക്ഖാ സത്തമീ സിയാ ലോപന്തത്താ ‘അജ്ജകത്തികാസൂ’തി, ന പഠമാ. പഠമായേവ പനായം പയോഗോ ‘അജ്ജകത്തികാ,തി. അജ്ജേത്യധികരണപ്പധാനോ അഹോരത്തകാലവാചീ സദ്ദോ, കത്തികാസദ്ദോപി തദ്ധിതലോപേന തക്കാലാഭിധായകോ, തതോ യേവഉഭിന്നമ്പിസാമാനാധികരണ്യാ കത്തികായോപ്യധികരണം സമ്പജ്ജന്തേ, തഞ്ച ന വിനാധേയ്യേന ഹോതീത്യാധേയ്യന്തരാപേക്ഖായം തേസു സത്തമീയേവ സിയാ, ന പഠമാ (ഉപ) പജ്ജേയ്യാത്യധിപ്പായോ. അത്തനോദാനി ദസ്സനേ സത്തമിയാ അപ്പസങ്ഗം പഠമായേവോപപത്തിം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ചന്ദേ പനൂപചാരേനേ’ച്ചാദി, നാധേയ്യന്തരാപേക്ഖാച്ചനേന സത്തമിയാ അപ്പസങ്ഗമാഹ. ഏവഞ്ചരഹി വചനമന്തരേന പരേസം വിയ സത്തമീവിധായകം കഥം കത്തികായ ജാതോച്ചാസങ്കിയ തമ്പടിപാദേതുമാഹ- ‘കത്തികായ ജാതോ’ച്ചാദി. ബഹുവചനന്തത്തേപി കത്തികായ ജാതിയമേക വചനന്തം. പകാരന്തരമാഹ- ‘ലോപോതി’ച്ചാദി. ലോപേനാതി കത്തികാഹി ഇന്ദുയുത്താഹി ലക്ഖിതോ കാലോതി വിഗ്ഗയ്ഹ കതണപ്പച്ചയസ്സ ലോപേന.

൧൩. സാസ്സ

സേതി പഠമന്താതി സാതി നിദ്ദിട്ഠപഠമന്താ, യം പഠമന്തന്തി സാചേതി ദസ്സിതം പഠമന്തമാഹ. പഠമന്തസ്സ ദേവതാപുണ്ണമാസിത്തഭാവതോ തദത്ഥമഭേദേനാഹ- ‘സാ’തി. കാ സാ ദേവതാച്ചാഹ- ‘ലോകപ്പസിദ്ധായേവ ദേവതാ’തി. യാഗസമ്പദാനമ്പി ലോകേ ദേവതാതി പസിദ്ധന്തി യാഗസ്സ യജിതബ്ബസ്സ പുരോഡാസാദിനോ സമ്പദാനമ്പി പടിഗ്ഗാഹകോ പിന്ദാദി ലോകേ ദേയ്യസ്സ പുരോഡാസാദിനോ ദേവതാ സാമീതി പസിദ്ധന്ത്യത്ഥോ, ഇന്ദോ ദേവതാ അസ്സ ഇന്ദം, ആദിച്ചോ ദേവതാ അസ്സ ആദിച്ചം, ഹവി പുരോഡാസാദി യാഗദബ്ബം.

മന്തഥോമനീയമ്പി ദേവതാതി പസിദ്ധന്തി യേന മന്ഥേന യോ ഥൂയതേ സോ തസ്സ മന്തസ്സ ദേവതാ സാമീതി ലോകേ പസിദ്ധന്ത്യത്ഥോ മഹിന്ദോ യമോ വരുണോ ദേവതാ അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. വുത്തനയ മേവാതി ‘‘നക്ഖത്തേനിന്ദുയുത്തേന കാലേ’’തി സുത്തേ വുത്തനയമേവ. ജാത്യേകവചനം മഘായാതി, താരകരൂപാനമ്പന ബഹുത്താ മഘാസദ്ദോ ബഹുവചനന്തോ. പാണിനീയാ ‘‘സാസ്മിം പുണ്ണമാസീതി സഞ്ഞായ’’ന്തി (൪-൨-൨൧) സുത്തയിത്വാ ഫുസ്സീ പുണ്ണമാസീ അസ്മിം ഫുസ്സോ മാസോ ഫുസ്സോ അദ്ധമാസോ ഫുസ്സോ സംവച്ഛരോതി സഞ്ഞായം പടിപാദേന്തി, തേന തേസം ഫുസ്സീ പുണ്ണമാസീ അസ്മിം പഞ്ചദസരത്തേതി ഏത്ഥ ച ഭതകമാസേ ച തദ്ധിതോ ന ഭവതി. ഇധ പന ‘സഞ്ഞായ’ന്തി വചനാഭാവേ ഭതകമാസേപി ഛട്ഠ്യത്ഥേ ഭവതീത്യാസങ്ക വിരചയതി ‘ഭതകമാസേപി’ച്ചാദി. പുണ്ണോ മാ ഇച്ചത്ര മാസദ്ദോ ചന്ദപരിയായോതി ആഹ- ‘മാസദ്ദേനേ’ച്ചാദി. പുണ്ണോ മാ അസ്സന്തി നിബ്ബചനാതി ഏത്ഥ പുണ്ണമാസീസദ്ദസ്സ പുണ്ണോ മാ അസ്സന്തി നീഹരിത്വാ വചനാതി അത്ഥോ. വുത്തിയാ അത്ഥസ്സ ഫുടീകരണായ വുത്തം- ‘സോ പുണ്ണോ തിആദി. തസ്സന്തി പുണ്ണമാസിയം. സാപുണ്ണമാസീ, ഭതകസ്സ ഭതിയാ കമ്മകാരകസ്സ യോ തിംസതി രത്തോ മാസോ പരിബ്ബയനിയമിതോ, തസ്സ സമ്ബന്ധിനീ നേതി സമ്ബന്ധോ.

യസ്സഞ്ചതിഥീയന്തി അനിയമേന പടിപദാദിമാഹ. അതോഏവ ച നിപാതനാതി ഇമസ്മാവ നിപാതനാ, തേനേവാഹ- ‘സുത്തേ വചനമേവ നിപാതന’ന്തി. മാസസുതിയാച്ചാദോ സാധിപ്പായമത്ഥം വിവരതി ‘യദിപി’ച്ചാദിനാ. അസ്സാതി സാമഞ്ഞവചനേപി ‘സാസ്സ ദേവതാ പുണ്ണമാസീ’തി സുത്തേ അസ്സാതി അവിസേസവചനേപി സോയേവ പുണ്ണമാസീസദ്ദേ സൂയമാനോ മാസോയേവ ഛട്ഠ്യത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി സമ്ബന്ധോ.

പഞ്ചദസരത്താദോതി പരേസം സഞ്ഞാഗഹണേന നിവത്തിതപഞ്ചദസരത്താദോ. അഥ അദ്ധമാസസംവച്ഛരാനമ്പി ഉദാഹരണത്തേ നോപഞ്ഞാസോ കസ്മാ ന കതോച്ചാഹ- ‘അദ്ധമാസസംവച്ഛരാന’മിച്ചാദി. ഏവമ്മഞ്ഞതേ ‘‘അദ്ധമാസസംവച്ഛരാനം ന പച്ചയേനോജുകമഭിധാനമപി തു സംവച്ഛരേപി ഫുസ്സാദിമാസസമ്ഭവാസ്മിം സംവച്ഛരേ ഫുസ്സേന മാസേന സമ്ബന്ധാ ഫുസ്സോത്യുപചാരീയതേ, യഥാ ച ഫുസ്സാദിമാസസ്സ സമ്ബന്ധീ അദ്ധമാസോ ഫുസ്സോ അദ്ധമാസോത്യുപചാരീയതേ, ന പനോജുകന്തി തേസമുദാഹരണത്തേ നാനുപാദാന’’ന്തി.

൧൪. തമ

നാകഡ്ഢനത്ഥോതി ണസ്സാകഡ്ഢനത്ഥോ ന ഹോതി. യദ്യാകഡ്ഢനത്ഥോ അസ്സ, തദാ ചാനുകഡ്ഢിതം നോത്തരത്രാനുകഡ്ഢേയ്യാതി മഞ്ഞതേ, കോചിയേവ ഹോതീതി ഹോന്തീതി ഇതോ ഭിന്ദിത്വാ ആനേതബ്ബം. തദാ ദേസസ്സാതി ഇമിനാ ‘‘തദാദേസാ തഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹന്തീ’’തി പരിഭാസമുപലക്ഖേതി. കതയാദേസസ്സാപീതി കതോ യാദേസോ യസ്സ തസ്സ കതയാദേസസ്സാപീതി. ഇകാരസ്സാതി യാദേസതോ പുബ്ബേ ഇകാരസ്സ, ഇമിനാ ചാദേസാദേസീനമഭേദോ ദസ്സിതോ. തസദ്ദേ നേകേനാപി പച്ചേകാഭിസമ്ബന്ധേ സിദ്ധേതി ഏവമഞ്ഞതേ- ‘‘യഥാ’തേന കതംകീത’ (൪-൨൯) ന്ത്യാദിസുത്തേ ഏകോവ തസദ്ദോ ബഹൂഹി പച്ചയത്തേഹി സമ്ബജ്ഝതേ, തഥിഹാപി ഏകമേവ തസദ്ദഗ്ഗഹണം ‘തമധീതേ തംജാനാതീ’തി പച്ചേകമഭിസമ്ബജ്ഝതേ, തസ്മാ കിമേതദത്ഥേന ദ്വിതഗ്ഗഹണേനേ’’തി. ദ്വിതഗ്ഗഹണേ പയോജനത്തയം വുത്തം, തത്ഥ പഠമം ദസ്സേന്തോ ജാനനിച്ചാദിനാധിപ്പായമാവീകത്വാ ദ്വിതഗ്ഗഹണമിച്ചാദിനാ പദത്ഥമാഹ.

തത്ഥ-‘യോ യമധീതേ ജാനാതി ചാ’തി ഇമിനാ ദ്വിതഗ്ഗഹണാഭാവേ പച്ചയത്ഥാവയവസ്സ സമുച്ചയപ്പസങ്ഗമാഹ. സമുച്ചയേ സതി(യോ) യമധീതേ ജാനാതി ച, തത്ഥേവ സിയാ, യോ പനാധീതേ കേവലം, ന (ജാനാതി) തത്ഥ ന സിയാതി ബോധയിതും ബ്യഭിചാരമാഹ‘ന പച്ചേകാതി സമ്ബന്ധേനേ’തി. യഥാ ‘‘തേന കഥം കീത’’മിച്ചാദോ ‘‘തേന ജിതം ജയതി’’ച്ചാദി പച്ചേകസമ്ബന്ധേന ഭവതി ഏവമ്മാവിഞ്ഞായീതി യഥേച്ചാദി കസ്സാത്ഥോ. ‘തേന കതം കീത’’മിച്ചാദീഹി അവത്വാ ‘‘തേന ജിതം ജയതി’’ച്ചാദിസുത്തേകദേസവചനമത്ഥബ്യത്തി തഥാ വുത്തേ ഹോതീതി വുത്തം, തേന ജിതമിച്ചാദോ ജയനാദികാ കിരിയാനേ കദബ്ബസമവായിത്തേന പസിദ്ധാതി യുത്തോ തത്ഥ പച്ചേകാഭിസമ്ബന്ധോ, നേവമജ്ഝേന വേദനാ പ്യേകദബ്ബസമവായിത്താഭിയ്യോത്യധിപ്പായോ.

ഇദാനി ദുതിയം ദസ്സേതി ‘ജാനന’മിച്ചാദി, നിമിത്ത മിട്ഠാനിട്ഠബോധകാരണം മുഹുത്തോ കത്തികാദി, ഉപ്പാതോ ഇട്ഠാനിട്ഠസൂചകം പഥവിസമുദ്ദാദീനം സഭാവപരിച്ചാഗേനാഞ്ഞതത്തഗമനം. ജാനനസാമഞ്ഞേതി നിമിത്താദീനം ജാനന സാമഞ്ഞേ. ‘യഥാവുത്തജാനനസ്സ അജ്ഝേന വിസയത്തേ ഹേതുമാഹ- ‘തം ജാനാതീതി തസദ്ദേന അധീയമാനപരാമസതോ’തി. തതിയം ദസ്സേതി ‘യതോ ചേ’ച്ചാദിനാ. യതോ ച ഉപ്പന്നേന വിധിനാ അജ്ഝേന ഞാതു അഭിധാനമ്പസിദ്ധന്തി സമ്ബന്ധോ, പോത്ഥകേസു പന അജ്ഝേതുഞാതൂസുതി പാഠോ ദിസ്സതി, ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘‘കത്ഥചി പസിദ്ധിവിസയോ ഹോതി തസദ്ദോ, തഥാ ച വുത്തം സുബോധാലങ്കാരടീകായം പക്കന്തവിസയോ തഥാ പസിദ്ധവിസയോ അനുഭൂതവിസയോ ച തംസദ്ദോ യം സദ്ദം നാ പേക്ഖതേ’തി, തസ്മാ പസിദ്ധിവിസയേന തസദ്ദേന പുഥഗേവ പസിദ്ധിയാ ഉപസങ്ഗഹത്ഥം ദ്വിതഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബ’’ന്തി. അത്ഥത്തയേ വത്തമാനസ്സ തു തസദ്ദസ്സ സവിസയോ വിസേസോ തതോവാത്ഥികേഹി വേദിതബ്ബോ.

൧൫. തസ്സ

വിസയസദ്ദോ ഗാമസമുദായേപി വത്തതേ, ഗാമസമുദായോ ച നാമ ദേസോയേവ, തേനാഹ വിസയോപി ഗാമസമുദായത്താ ദേസോയേവാ’തി, ഇമിനാ വിസയദേസസദ്ദാനം സമാനാധികരണത്തമാഹ. വസാതി ദേസവാസിനോ വസാതയോ, അനുവാകോ ഗന്ഥവിസേസോ.

൧൬. നിവാ

തന്നാമേച്ചാദിനാ ന കേവലം നിവാസേയേവ, അഥഖോ വക്ഖമാനേസു പീതി ദസ്സേതി. പച്ചയന്തം സേബ്ബാദി. ദേസനാമമ്ഭവതി ചതൂസു അത്ഥേസൂതി വിഞ്ഞായതി, തേനാഹ-‘നിവാസാദോ വിധീ’തി. നിവാസാദോതി നിവാസ അദൂരഭവനിബ്ബത്തഅത്ഥിഅത്ഥേസു. സംഹിതനാമം നാമ ലോകിയസദ്ദവോ ഹാരാപ്പസങ്ഗമഞ്ഞസദ്ദവോഹാരേനുപാത്തനാമം.

൧൭. അദൂ

നഗരമ്പി ദേസോയേവാതി ആഹ- ‘അദൂരഭവ’ന്തി.

൧൮. തേന

യഥായോഗത്ഥോതി വുത്തിയം വുത്തയഥായോഗസദ്ദസ്സ അത്ഥോ.

൧൯. തമി

പച്ചയന്തനാമേതി പച്ചയന്തനാമം യസ്സ സത്തമ്യത്ഥഭൂതസ്സ ദേസസ്സ ഹസ്മിന്തി അത്ഥോ, നാഞ്ഞസ്സേതി ഭൂമാദിവിസിട്ഠത്ഥയുത്തതോ അഞ്ഞസ്സ പച്ചയന്തനാമം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ബദരാ ബബ്ബജാ അസ്മിം ദേസേ സന്തീതി വിഗ്ഗഹോ.

൨൧. അജ്ജാ

ഹീയ്യത്തനോതി ‘‘സരമ്ഹാ ദ്വേ’’തി (൧൩൪) ദ്വിത്തം.

൨൩. അമാ

അമാസഹ ഭവോ അമച്ചോ.

൨൪. മജ്ഝാ

മജ്ഝേ ഭവോ മജ്ഝിമോ, അന്തേ ഭവോ അന്തിമോ ഇച്ചാദി.

൨൫. കണ

മഗധേസു അരഞ്ഞേ ഗങ്ഗായം പബ്ബതേ വനേ കുലേ ബാരാണസിയം ചമ്പായം മിഥിലായം സമ്ഭവോതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘ദിസ്സന്തഞ്ഞേപി പച്ചയാ’’തി (൪-൧൨൦) ഏയ്യകോതി സേസോ. പച്ചയന്തരദസ്സനേ സതി ഇമിനാവ സുത്തേന ഇതോ അഞ്ഞത്രാപി പച്ചയന്തരാനി ഹോന്തീതി സേസോ, ഗാമേ ഭവോ ഉദരേ ഭവോ പഞ്ചാലേസു ഭവോ ബോധിപക്ഖേ ഭവോതി വിഗ്ഗഹോ.

൨൬. ണികോ

സരദേ ഭവോ, ഭവാ വാതി വിഗ്ഗഹോ.

൨൭. തമസ്സ

സിപ്പസദ്ദത്ഥമാഹ-‘ലോസല്ല’ന്തി. തമേവ ബ്യഞ്ജയതി ‘കിരിയേ’ച്ചാദിനാ, കരണം കിരിയാ വാദനാദികസ്സ അഭ്യാസോ, സോ പുബ്ബോ യസ്സാതി സമാസോ, വീണാദിസദ്ദേഹി കിമുച്ചതേച്ചാഹ- ‘വീണാദി’ച്ചാദി, ദബ്ബം തംതംസമുദായരൂപം. സിപ്പഞ്ചാതി വത്വാ തദത്ഥം വിഭാവേതി ‘കിരിയാ വിസേസോ’തി. വാദനാദികിരിയായ വിസിട്ഠോ ജാനനകിരിയാവിസേസോതി അത്ഥോ, ഇമിനാ വീണാദിസദ്ദാ ദബ്ബത്ഥവുത്തിനോ വാദനാദികിരിയം കിരിയാ വിസേസഞ്ച സിപ്പമുപചാരേന വദന്തീതി ദീപേതി. ഇതിസദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി. സായേവേതി അഭ്യാസിതബ്ബാ ജാനനകിരിയാവിസേസസ്സ പുബ്ബഭൂതാ വാദനകിരിയാ, വിസേസേതും യുത്താ വീണാദിസദ്ദേനാതി അധിപ്പായോ.

യുത്തതാ ചേത്ഥ… വീണാദിവാദനവസേന സിപ്പസ്സ ഗഹേതബ്ബഭാവതോ, കഥം വീണാദിസദ്ദേഹി ദബ്ബവുത്തീതി വാദനാ വുച്ചതീതി ആഹ- ‘വീണാദി വിസയത്താ’തി, വാദനവുത്തിവീണാദിസദ്ദാനം സിപ്പവുത്തിത്തം യഥാവുത്തസ്സോ പമാവസേന വത്തുമാഹ- ‘യഥേ’ച്ചാദി. വീണാദിവാദനന്തി യഥേതി സമ്ബന്ധോ. വുത്തമേവ ഫുടയന്തോ വുത്തിഗന്ഥസ്സ മുഖം വിവരീയതി ‘കിരിയേ’ച്ചാദിനാ. കിരിയാത്യാസപുബ്ബകം ഞാണക്ഖമം കോസല്ലം വാദനകിരിയാ വിസയത്താ വീണാവാദനമിച്ചനേന കിരിയാസദ്ദേന വുച്ചതീത്യത്ഥോ. മുദങ്ഗം മുദങ്ഗവാദനം സിപ്പമസ്സ, വംസോ സിപ്പമസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. സീലമദ്ദബ്ബം കഥം പംസുകൂലാദി(നോ) സീലത്ഥസമാനാധികരണത്തേനാഭിധാനന്ത്യാഹ- ‘പംസുകൂലാദിധാരണ’മിച്ചാദി. തഞ്ച സീലന്തി സമ്ബന്ധോ.

അപ്പിച്ഛതായാതി പച്ചയപ്പിച്ഛതായ. സന്തുട്ഠിതായാതി ചതൂസു പച്ചയേസു ദ്വാദസവിധസന്തുട്ഠിയാ. അനുവിധീയമാനം കരീയമാനം. ഫലനിരപേക്ഖന്തി ഇമിനാ ഇധ ലോകേ ചീവരാദിഹേതു പണിധായ പംസുകൂല ധാരണാദിം പടിക്ഖിപതി, സീലം തപ്പരഭാവേന സേവനാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘പംസുകൂലാദിധാരണം പംസുകൂലാദിവിസയന്തി പംസുകൂലാദിസദ്ദേനോപചാരേനാഭിധീയതേ, സീലം പംസുകൂലധാരണവിസയന്തി പംസുകൂലാദി സദ്ദേനോപചാരേനോച്ചതീ’’തി. തിചീവരം സീലമസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ തേസം ഗുളോ പണ്യമസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ തോമരം, മുഗ്ഗരോ പഹരണമസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ, ഉപധീയത്യുപരിആധീയതീതി രഥങ്ഗം വുച്ചതി. കാമക്ഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരാ വാ ഉപധി ഉപദധാതി സുഖം ദുക്ഖംവാതി കത്വാ.

൨൮. തംഹന്തി

ബഹുമ്ഹി ഭൂതാനഗതേസുപി പച്ചയഭാവേ കാരണമാഹ-‘സങ്ഖ്യാകാലാനമവിവച്ഛിതത്താ’തി, സുത്തേ വുത്തായ ഏകസങ്ഖ്യായ വുത്തമാനകാ ലസ്സേവ ച വത്തുമനിച്ഛിതത്താതി അത്ഥോ.

തദുപാദാനന്തൂതി തേസമേകവചനാദീനമുപാദാനന്തു. തം നാനന്തരീയ കത്താതി ഉപലക്ഖണവസേന തേസം വചനകാലന്തരാനമവിനാഭാവിത്താതി അധിപ്പായോ. ഹന്തിച്ചാദിത്യാദ്യന്തസ്സ കിരിയാപ്പധാനത്തേ കഥം ണാദീനം തദത്ഥേ ജായമാനാനം സാധനപ്പധാനത്ത മിച്ചത്ര ഹേതുമാഹ ‘സഭാവതോ’തി. മീനേ ഹന്തീതി മേനികോ. അജിവ്ഹാ അനിമിസാ ച മച്ഛാ, ദിട്ഠോവ സന്ദിട്ഠന്തി ഇമിനാ സംസദ്ദസ്സ വിസും അത്ഥഭാവം ദസ്സേതി. ലോകുത്തരധമ്മോതി നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ, ഫലധമ്മോപി ഹേട്ഠിമോ സകദാഗാമിവിപസ്സനാദീനം പച്ചയഭാവേന ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവതോ പരിയായതോ ദിസ്സമാനോവ വട്ടഭയം നിവത്തേതി, ഭാവനാഭിസമയവസേന മഗ്ഗധമ്മോ സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന നിബ്ബാനധമ്മോ.

വട്ടഭയന്തി കമ്മകിലേസവിപാകസങ്ഖാതം തിവിധവട്ടഭയം. വിധാന വചനന്തി അപ്പത്തേ-ത്ഥേ നിയോഗസങ്ഖാതവിധിനോ പകാസതം ഏഹിപസ്സ വചനം. പരിസുദ്ധത്താതി കിലേസമലവിരഹേന സബ്ബഥാ വിസുദ്ധത്താ. അമനുഞ്ഞമ്പി കദാചി സപ്പയോജനം യഥാസഭാവപ്പകാസനേന ദസ്സേതബ്ബം ഭവേയ്യാതി തദഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘വിജ്ജമാനമ്പി ചേ’ച്ചാദി. നനു ച ഏഹിപസ്സാതി ത്യാദ്യന്താ, തസ്മാ നേതേതി പച്ചയോ പപ്പോതി, തഥാഹി പാടിപദികതോ പച്ചയവിധാനമ്പടിപാദിതം, ന ത്യാദ്യന്തതോ നാപി വാക്യതോ, തസ്മാ കഥമേഹിപസ്സികോതി ഹോതീതി ആഹ-‘ഏഹിപസ്സസദ്ദോചായ’മിച്ചാദി. പദസമുദായസ്സാനുകരണോതി പദസമൂഹസ്സ അനുകരണഭൂതോ ഏകോ ഏഹിപസ്സസദ്ദോ. അഥവാ ഏഹി ആഗച്ഛ ഇമം ധമ്മം പസ്സാതി യോ അപ്പത്തേ-ത്ഥേ നിയോഗസങ്ഖാതോ വിധി, തബ്ബാചകോ യന്നിപാതോ ഏഹിപസ്സാതി, ഏഹിപസ്സവിധിം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ, അഥവാ ഏഹിച്ചേവ നിപാതോ, ദസ്സനം ഞാപനം പസ്സോ, ഏഹീതി പസ്സോ ഞാപനം ഏഹിപസ്സോ, ഏഹിപസ്സം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ.

൨൯. തേന

ഏകീഭാവോതി മുഗ്ഗേഹി സംസട്ഠാനം മാസാനമിവ മിസ്സീഭാവോ. ഏസോതി സംസഗ്ഗോ, ഉക്കംസേനാതി ഉക്കംസാധാനേന [ഉത്കംസസാധനേന (പോത്ഥകേ)] ച ഭവിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. സംസഗ്ഗഉക്കംസാനം സഹഭാവസ്സ അനേകന്തി കത്തേ കാരണമാഹ- ‘അസുചിദബ്ബേ’ച്ചാദിനാ. ബ്യതിരേകമാഹ- ‘നുക്കംസോ’തി യത്ഥ സംസഗ്ഗരഹിതം കേവലമഭിസങ്ഖത്തമത്ഥി, തത്ഥ പച്ചയമുദാഹരണേന ദസ്സേത്വാ വിജ്ജായ സഹ സംസഗ്ഗസ്സാവിജ്ജമാനത്തേ കാരണം വദതി ‘രൂപീ ധമ്മത്താ’തിആദി. രൂപം ഭൂതോപാദായഭേദമസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ, ഘതാദി സംസട്ഠം ഭത്താദി. തസ്സ ധമ്മോ സഭാവോ സംസഗ്ഗോ, തസ്സ ഭാവോ തത്തം, തസ്മാ, തസ്സാതി സംസഗ്ഗസ്സ, വിജ്ജാത്വരൂപീ… യഥാവുത്ത രൂപസഭാവാഭാവാ, തേനാഹ- ‘വിജ്ജായ ച അരൂപിത്താ’തി ചരഇച്ചന്ധാതുയേവ ചരതി.

വാചസികം മാനസികന്തി ‘‘മനാദീനം സക, യംകിഞ്ചീതി സതാദികം യംകിഞ്ചി. ബാഹുലകേനേവേത്ഥാവധാരണം ലബ്ഭതീതി വുത്തം- ‘തതോ വാ’തി, ദേവദത്തേന കീതോതി സോ അത്ഥോ തദത്ഥോ, തസ്സ അപ്പതീതി അഭിധാനസത്തിവേകല്ലേന വുത്തിയമനവഗമോ, ദേവദത്തികോതി ഹി വുത്തേ ദേവദത്തേന കീതോത്യയമത്ഥോ നപ്പതീയതേ… താദിസ സദ്ദസത്തിവേകല്ലേന തദത്ഥസ്സാനമിധീയമാനത്താ, അവഗമോ ച നാമ സതി സാമത്ഥിയേ സിയാതി ഇമമത്ഥം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതുമാഹ- ‘തദത്ഥാപ്പതീതിയാ’തിആദി.

അഭിധാനലക്ഖണത്തന്തി അഭിധാനം സതി സാമത്ഥിയേ വാക്യേ വചനീയസ്സാത്ഥസ്സ വുത്തിയാ കഥനം ലക്ഖണം സഭാവോ യേസന്തേ അഭിധാനലക്ഖണാ, തേസം ഭാവോ തത്തം, തബ്ബാദിസമാപ്യേവമേവ ദട്ഠബ്ബാ. മരിചേന അഭിസങ്ഖതം സംസട്ഠം വാതി, സലാകായ ജിതന്തി വിഗ്ഗഹോ.

൩൦. തസ്സ

യോ ‘‘ദിസ്സന്തഞ്ഞേപി പച്ചയാ’’തി (൪-൧൨൦)

൩൪. ണോ

പവുത്തേപീതി കച്ചായനേന പവുത്തന്തി അത്ഥേ ‘‘അഞ്ഞസ്മിം’’തിസ്മിംണോ ഹോതേവാതി അധിപ്പായോ.

൩൫. ഗവാ

ദുനോ രുക്ഖസ്സ.

൩൮. മാതാ

മാതാപിതുന്നം മാതാപിതരോതി മാതുയാ മാതാപിതരോ പിതുസ്സ മാതാപിതരോ, ന ഏകമേകതോ ദ്വീസൂതി ഏകതോ ഏകതോ വുത്തനയേന ദ്വീസുദ്വീസു അത്ഥേസു ന ഭവതീതി അത്ഥോ.

൩൯. ഹിതേ

മാതു ഹിതോ, പിതു ഹിതോതി വിഗ്ഗഹോ.

൪൦. നിന്ദ

സേന രൂപേന ഞാതേപി വിസേസരൂപേന അഞ്ഞാതോ അഞ്ഞാതവിസേസോ. കട്ഠാദിമയാ യാ പടിമാ തമ്പടിച്ഛന്ദകം. സമ്ബന്ധോ സസ്സാമീലക്ഖണോ അസ്സ അത്ഥീതി സമ്ബന്ധി കസ്സാതി കിം സദ്ദനിദ്ദിട്ഠോ, സോവ വിസേസോ, സമ്ബന്ധിവിസേസോ വിസയോ അസ്സ അഞ്ഞാണസ്സാതി സമാസോ. പയോഗാസമ്ഭവാതി അയമസ്സോതി വുത്ത അസ്സപ്പകതിയാപി പയോഗാ സമ്ഭവാ. തഥാഹി യദി യസ്സാച്ചന്തമജാനനം സിയാ തഥാ സതി സബ്ബഥാ വത്ഥുജാനനാഭാവേ പകതിയേവ ന സിയാ, ന ഹി സബ്ബഥാ അവിഞ്ഞാതത്ഥോ സദ്ദോ പയോഗമഹരതി, തസ്മാ സരൂപേന ഞാതസ്സ യസ്സ വിസേസോ അവിഞ്ഞാതോ, സോയേവിധ അഞ്ഞാതോ-തിമതോതി വിഞ്ഞായതേ, അഞ്ഞാതോ-സ്സോകസ്സ [അഞ്ഞാതോ സേസഞ്ഞസ്സ (പോത്ഥകേ)] വാ കുതോതിവാ കിം സഭാവോ വേതി ഹി അസ്സകോതി. കപ്പച്ചയന്തോ ഹത്ഥികഇച്ചയന്നാമധേയ്യം നാമം യസ്സ ഹത്ഥിവിയാതി ദസ്സിതപടിഭാഗസ്സ സോ കപ്പച്ചയന്തനാമധേയ്യോ. അഭിനിവേസേന വാ സിജ്ഝന്തി യഥാ അജ്ജുനാദിവേസധാരിനി അജ്ജുനാദിസദ്ദേനാതി അധിപ്പായോ.

പടിമായാതി ഏത്ഥ പൂജനത്ഥാ ഏവ പടിമാ ഗഹിതാ, മോരസമാന നാമത്താ മോരോവിയാതി യോജനാ, ചഞ്ചാ തിണപുരിസോ, ഇധ പന തം സദിസോ പുരിസോ മനുസ്സോ ചഞ്ചാ. അകസ്മാ ഏവ ആകസ്മികം ‘‘സകത്ഥേ’’തി (൪-൧൨൨) ണികോ. യംകിഞ്ചി അബുദ്ധിപുബ്ബകം, തമാകസ്മികം, തസ്മിം ആകസ്മികേഭിധേയ്യോ സതി ഇവസദ്ദത്ഥേ വത്തമാനതോ ഈയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. കാകോ ച താലഞ്ച ഫലം കാകതാലാനി, തേസമിവ മിലനം. അജാഖഗ്ഗാനമിവ മിലനം യദാകസ്മികം, കിഞ്ചി തമ ജാഖഗ്ഗീയം, ണോ ഇവത്ഥേ. സക്കരന്തി ‘‘സംയോഗേ ക്വചീ’’തി (൪-൧൨൫) വുദ്ധ്യഭാവോ. മുനീവ, ബാലോവ, കുലിസമിവ, ഏകസാലാഇവാതി വിഗ്ഗഹോ, ലോഹിതോവ ലോഹിതികോ ഫടികമണി.

൪൧. തമസ്സ

ദോണാദീത്യാദിസദ്ദേന ഖാരസതാദയോപി പരിമാണവിസേസാ ഗയ്ഹന്തി. സങ്ഖ്യാ അസീതിപഞ്ചാദയോ, അഞ്ഞം വാ യംകിഞ്ചീതി ഉപഡ്ഢകായാദി, സോളസ ദോണാ ഏകാ ഖാരീ. നനു പഞ്ചകം ഗന്ഥജാതന്തി വത്വാ അഞ്ഞം വാ സങ്ഘാദികന്തി വുത്തം തം കഥം പാണിനിയേഹി വിയ ‘‘സങ്ഖ്യായ സഞ്ഞാസങ്ഘസുത്താജ്ഝയനേസൂ’’തി (൫-൧-൫൮) സുത്തിതത്താഭാവാതി മനസി നിധായ ‘സങ്ഖ്യാവാചീഹി’ച്ചാദി വുത്തം. ‘‘ആദസഹി സങ്ഖ്യേയേ വത്തന്തീ’’തി പഞ്ചസദ്ദസ്സ സങ്ഖ്യേയേ വുത്തത്താ ആഹ- ‘പഞ്ചാവയവാ’തി. പരിമാണസദ്ദസന്നിധാനേ സങ്ഖ്യാനേപി പഞ്ചസദ്ദോതി മഞ്ഞമാനോ ആഹ- ‘പഞ്ചസങ്ഖ്യാനഞ്ചേ’തി. പഞ്ചാ വുത്തയോതി പഞ്ചവാരാ, രൂപാനീതി ച പരിയായന്തരേന ആവുത്തിസദ്ദസ്സേ വാത്ഥം ബ്യത്തം കരോതി.

൪൪. കിമ്ഹാ

നനു സുത്തേ സങ്ഖ്യായന്തി ന വുത്തം കത്യാദയോ ച പയോഗാ സങ്ഖ്യാ പരിമാണേയേവ ദിസ്സന്തി കഥം നാമേത്ഥായം വിധീതി ആഹ- ‘ബഹുലേ’ച്ചാദി. സങ്ഖ്യാപരിമാണേയേവായം വിധീതി കിം സദ്ദേ സങ്ഖ്യാപരിമാണ വിസയേയേവ വത്തമാനേ അയം രത്യാദികോ വിധീതി അത്ഥോ, നനു ചേത്ഥ കിം സദ്ദോ പഞ്ഹേ വത്തമാനോ കഥം സങ്ഖ്യാപരിമാണേ വത്തതേതി വുച്ചതേ, യജ്ജപി സങ്ഖ്യാപരിമാണേ ന വത്തതേ, തഥാപി സങ്ഖ്യാപരിമാണസ്സ പുച്ഛിയമാനത്താ സങ്ഖ്യാപരിമാണവിസയേ വത്തതേ വാതി. ബഹുലാധികാര പയോഗസാമത്ഥിയഹേതുനിദസ്സനേ ഫലമാഹ- ‘യത്രത്വി’ച്ചാദി, പരിച്ഛേദകത്തേന പരിമാണകത്തേന. അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘യദാകിമിദം സങ്ഖ്യാ പരിമാണമേസം ദസന്നം ന കിഞ്ചി അപ്പകമേവേതന്തി സങ്ഖ്യാപരിമാണമേവ കിം സദ്ദേന നിന്ദീയതേ, തദാപി സങ്ഖ്യാ പരിമാണസ്സ നിന്ദീയമാനത്താ സങ്ഖ്യാപരിമാണവിസയത്തമേവേതി ഖേപേ വത്തമാനാപി കിം സദ്ദാ രതിച്ചാദി സിയാ, ബഹുലാധികാരാദിതോവ പനേത്ഥ ന സിയാ’’തി. രകാരാനുബന്ധാ ഇസദ്ദലോപത്ഥാതി യോജനാ.

൪൫. സഞ്ജാതം

ബുഭുക്ഖാപിപാസപ്പകതീഹി ഖസന്താഹി അകമ്മവചനിച്ഛായം ‘‘ഗമനത്ഥാ കമ്മകാധാരേ ചാ’’തി (൫-൫൯) കത്തരി ക്തേ ഞിമ്ഹി ച ബുഭുക്ഖിതോ പിപാസിതോതി സിദ്ധേപി വത്തമാനേ പയോഗത്ഥം ബുഭുക്ഖാപിപാസാതി പാഠോ.

൪൬. മാനേ

സബ്ബമ്പരിച്ഛേദരൂപന്തി ഉമ്മാനപരിമാണാദികം സബ്ബം പരിച്ഛേദരൂപം. തത്ര ച ഉച്ചത്തേന മാനമുമ്മാനം, സബ്ബതോ മാനം പരിമാണം.

൪൭. തഗ്ഘോ

‘‘പമാണപരിമാണേഹി സങ്ഖ്യായചാപി സംസയേ മത്തോവത്തബ്ബോ’’തി (൫-൨-൩൭) പാണിനിയവത്തബ്ബകാരവചനം, തത്ഥ പമാണ മായാമോ. സങ്ഖ്യായാതി പഞ്ചമീ. ഏതേഹി സംസയേ മത്തോ വത്തബ്ബോതി അത്ഥോ. വിദത്ഥിമത്തം രതനമത്തം വാതിആദീനി കമേന തത്ഥോദാഹരണാനി.

ന വത്തബ്ബന്തി യഥാവുത്തവത്തബ്ബവചനം പടിക്ഖിപതി. പടിക്ഖിത്തേ തസ്മിം വിദത്ഥിമത്തം രതനമത്തം വാതിആദി(നാ) യംകിഞ്ചി ദണ്ഡപുബ്ബണ്ണാദികം [പണ്ണാദികം (പോത്ഥകേ)] സംസയിതം, തേന മാനസങ്ഖാതസ്സ പരിച്ഛേദസ്സാഭാവാ കഥമേതേ പയോഗാ സിയുന്തി ആസങ്കിയ തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘തഥാഭ്യൂഹനതോ സിദ്ധത്താ’തി. തഥാഭ്യൂഹനതോതി വിദത്ഥിമാനമ്പമാണമസ്സ രതനമ്മാന മസ്സാത്യാദിനാ തേനപ്പകാരേന അഭ്യൂഹനതോ അഭ്യുപഗമതോതി അത്ഥോ. സംസയോ ച നാമ ഉഭയപക്ഖപരാമസനേ സതി സിയാതി യഥാവുത്തമബ്ഭൂഹനം സാധേതുമാഹ-നാന്തരേനേ’ച്ചാദി. പക്ഖദ്വയേഹീതി വിദത്ഥി മാനമസ്സ രതനമ്മാനമസ്സാതി ഏവമാദികേഹി പക്ഖദ്വയേഹി. അഭ്യൂഹനം സംസയസ്സാതി ഗമ്യതേ. ജണ്ണു മാനമസ്സ ജണ്ണുതഗ്ഘം.

൪൮. ണോച

പുരിസോ പമാണമസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ.

൪൯. അയൂ

ഉപാധ്യന്തരോപാദാനാതി ‘അംസേ’തി നിമിത്തന്തരോപാദാനാ നിവത്തതീതി യോജനാ.

൫൦. സങ്ഖ്യാ

സച്ചുതീസാസദസന്തായ സങ്ഖ്യായ പഠമന്തായ അസ്മിം സതസഹസ്സേ അധികാ സങ്ഖ്യാതി അത്ഥേ ഡോ ഭവതീതി സുത്തത്ഥോ. സച്ചുതീസാ സദസന്താതി പഠമാവചനം പഠമന്തതോ വിധിഞാപനത്ഥം. നനു ച സുത്തേ ‘സതസഹസ്സ സതസഹസ്സേ ഡോ’തി ന വുത്തം, തഥാ സതി വുത്തിയം കഥം ‘സതം സഹസ്സം സതസഹസ്സം വാ’തി വുത്തന്ത്യാസങ്കിയാഹ-ഉഭയഥാവഗമാ’തിആദി. ഉഭയഥാവഗമാതി സതം സഹസ്സന്തി ച സതസഹസ്സന്തി ച ഉഭയപ്പകാരേനാവഗമാ, ഉഭയഥാവഗമോ പയോഗ ദസ്സനഞ്ചേത്ഥ ഏവം വിവരണേ കാരണന്തി അധിപ്പായോ. പച്ചയത്ഥേന സമാനജാതിയേ പകത്യത്ഥേ സതീതി യേനകേനചി സുവണ്ണകഹാപണാദിനാ പച്ചയത്ഥേന സമാനജാതിയേ. സുവണ്ണമാസകദീന [സുവണ്ണകഹാപണാദീനം (പോത്ഥകേ)] മസമാന ജാതിയാനം. അകേവലം ചോദാഹരണം ദസ്സേതും ‘ഏകവീസ’ന്തി വുത്തം. അനിപ്ഫന്നത്താ സദ്ദാനമിധ പച്ചയഗ്ഗഹണപരിഭാസാവതാരോ നത്ഥി.

൫൧. തസ്സ

നനു ച സങ്ഖ്യാസദ്ദോ സങ്ഖ്യാനേ സങ്ഖ്യേയ്യേ ച വത്തതേ, കഥമേത്ഥ സങ്ഖ്യാനേവസിതാ വുത്തി യേനേവം വിവരണം കതമിച്ചാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി, പച്ചാസന്നം സങ്ഖ്യാസദ്ദസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഇമിനാ ച കരണസാധനോ-യം പൂരണസദ്ദോതി വിഞ്ഞാപേതി. യതോതി വുത്തയം സദ്ദസമ്ബന്ധിനാ തംസദ്ദേന സേതി ഉല്ലിങ്ഗിതസ്സ സങ്ഖ്യാതിഅത്ഥമുപദസ്സിയ സായേവ പൂരീയതേതീമസ്സ കമ്മഭാവേന തിട്ഠതീതി ദസ്സേതും തേന പൂരണേന പൂരീയതേ’തി ആഹ.

സമ്പജ്ജതേതി പൂരീയതേത്യസ്സത്ഥമാചിക്ഖതി. അനേനേതം ദസ്സേതി ‘‘(ന) ഘടികാദീനമിവ ദബ്ബാനം ദബ്ബന്തരേ നാതിരിത്തീകരണം സങ്ഖ്യായ പൂരണം കിഞ്ചരഹി തസ്സ സമപ്പത്തിയേവാ’’തി. അഥ കായം വചോയുത്തി ‘സാസങ്ഖ്യാ പൂരീയതേ യേനേ’തി, യാവതാ സാതി യസ്മാ പച്ചയോ വിഹിതോ തസ്സ സങ്ഖ്യാസദ്ദസ്സ പരാമാസോ തസ്സ ച പൂരണേന അഭേദോച്ചാസങ്കിയാഹ- ‘അഭേദേനോച്ചതേ സങ്ഖ്യാ പൂരീയതേ യേനേതീ’തി അഭിധാനാഭിധേയ്യാനമഭേദോപചാരേന വുച്ചതീത്യത്ഥോ, സങ്ഖ്യേയ്യപൂരണേ ഡോ ന ഹോതീതി വത്വാ തദത്ഥം വിഭാവേതുമാഹ- ‘ദ്വാദസന്ന’മിച്ചാദി. സോ ഘടോ താസം ഘടികാനം പൂരണോ ദബ്ബാനം ദബ്ബന്തരേ നാതി രിത്തീകരണവസേന. വീസതിയാ പൂരണോതിആദിനാ വിഗ്ഗഹോ.

൫൪. ഛാ

കച്ചായനേന ‘‘ദ്വിതീഹി തിയോ’’തി (൨-൮-൪൨) സുത്തേന ദ്വിതിസദ്ദേഹി തിയപ്പച്ചയം വിധായ ‘‘തിയേ ദുതാപി ചാ’’തി (൨-൮-൪൩) ദ്വിതീനം ദുതാദേസേന ദുതിയം തതിയന്തി ച ‘‘ചതുഛേഹി ഥഠാ’’തി (൨-൮-൪൧) സുത്തേന ചതുതോ ഥപ്പച്ചയം വിധായ ദ്വിത്തേന ചതുത്ഥന്തി ച നിപ്ഫാദിതം. ഇധ തഥാ ഭാവേന കഥം തേ സിജ്ഝന്തീതി ആസങ്കിയ വുത്തിയം ‘കഥ’മിച്ചാദി വുത്തന്തി ദസ്സേതുമാഹ ‘സങ്ഖ്യേ’ച്ചാദി. വുത്തിയം ‘ദുതിയസ്സാ’തിആദിനാ സുത്തേകദേസാ ദസ്സിതാതി താനി സമ്പുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേതും ‘ദുതിയസ്സാ’തിആദിനാ ‘ചതുത്ഥതതിയാന’മിച്ചാദിനാ ച വുത്താനി.

൫൫. ഏകാ

സങ്ഖ്യാവചനസ്സ ഗഹണേ കോ ദോസോച്ചാഹ-‘സങ്ഖ്യാവാചി’ച്ചാദി. ബഹുത്തവിസയേ പയോഗോ ന സിയാതി സങ്ഖ്യാവചനസ്സ ഏകത്ഥേ നിയതത്താ വുത്തം. ഏകാകീഹിച്ചസ്സ അത്ഥമാചിക്ഖതി പധാനഭൂതേഹേവ’ച്ചാദിനാ. ഉപപജ്ജകേ ബഹുത്തവിസയേ പയോഗോത്യപേക്ഖതേ.

൫൬. വച്ഛാ

തരോ ഹോതീതി വുത്തേപി തേഹി തരോ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി, വച്ഛാദീഹീതി സുതത്താ പന വച്ഛാദീനന്തി ച വിഞ്ഞായതീതി വച്ഛാദീനന്തിആദിനാ വുത്തിഗന്ഥോപദസ്സനം. നനു തനുത്തേ വവച്ഛാദീഹി പച്ചയോ വിധീയതേ, യേ ച സരീരേന കിസാവച്ഛാദയോ, തത്രാപ്യവിസേസേന പയോഗോ പസജ്ജതി [പയോപസജ്ജനേ (പോത്ഥകേ)] വിസേസാനുപാദാനതോ, തസ്മാ കഥമത്ര സഭാവസ്സേവ തനുത്തം വിഞ്ഞായതേ യേനേവം വിവടമിച്ചാഹ- ‘വച്ഛാദിസദ്ദാന’ മിച്ച-ദി, വച്ഛാദീഹി പകതീതി പച്ചയേ വിധീയമാനേ താസം പവത്തിനിമിത്തം വയോവിസേസാദി, യസ്മിം സതി വച്ഛാദയോ സദ്ദാ ദബ്ബേ-ഭിനിവിസന്തേ, തം പച്ചയാ-സന്നം, ന ച കിസത്തസ്സ ഭാവാ ദബ്ബേ വച്ഛാദിസദ്ദാ പവത്തന്തേ. അതോ തസ്സേവ സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തസ്സ തനുത്തേ യുത്തം പച്ചയേന ഭവിതും, (ന) തനുത്തമത്തേതി മഞ്ഞതേ. പവത്തിനിമിത്തം സമ്ബന്ധി ആസന്നന്തി സമാനാധികരണാനി.

വച്ഛോ പഠമവയോ, തസ്സ തനുത്തം ദുതിയവയപ്പത്തി. ദുതിയഞ്ഹി വയം പപ്പോന്തസ്സ വച്ഛസ്സ പഠമോ വയോ വച്ഛസദ്ദസ്സ പവത്തിനിമിത്തം കിഞ്ചിമത്താവസേസം ഭവതി അമുമേവാഹ-‘സുസുത്തസ്സേ’ച്ചാദിനാ. ഉക്ഖോതരുണോദുതിയവയപ്പത്തോ വുച്ചതേ, തസ്സ തനുത്തം തതിയവയപ്പത്തി. തതിയഞ്ഹി വയപ്പത്തകാലേ ദുതിയസ്സ വയസ്സ ഉക്ഖസദ്ദപ്പവത്തി നിമിത്തസ്സ കിഞ്ചിമത്താ വസേസതോ [വസിസ്സതേ (പോത്ഥകേ)] ജാതിസങ്കരത്താ ഗദ്ദഭജാതിയാ വളവാജാതിയാ ച മിസ്സത്താ. ഭാരവാഹകത്തമ്പതി യോ സമത്ഥോ, സോ ഉസഭോത്യുച്ചതേ, യദാതു തസ്സ ഭാരവാഹകത്തേ സാമത്ഥിയം മന്ദം ഭവതി പരിക്ഖീണം, തദാ തനുത്തമ്ഭവതീത്യാഹ- ‘സാമത്ഥിയസ്സ തനുത്തം അപ്പബലതാ’തി.

൫൭. കിമ്ഹാ

സമുദായോ നാമ ദ്വ്യവയവോ വാ സിയാ ബഹുകാവയവോ വാ, തത്ഥ ദ്വ്യവയവസമുദായാ നിദ്ധാരണേ സാമത്ഥിയാ ഏകസ്സേവ നിദ്ധാരണം വിഞ്ഞായതി തമേവാനുസരതി. ബഹുകാവയവസമുദായാപ്യേ ‘കസ്സ നിദ്ധാരണേ’തി സുത്തേ ഏകസ്സാതി വചനാഭാവേപി ഏകസ്സേവ നിദ്ധാരണം വിഞ്ഞാതബ്ബം തേനേവ കതരോ ഭവതം ദേവദത്തോ’ത്യാദികമുദാഹരണമദാസി. കതരോ ഭവതം ദേവദത്തോ കതരോ ഭവതം കഠോത്യാദ്യുദാഹരണബഹുത്തേന നിദ്ധാരണവാചീനമബഹുത്ഥേപി നിദ്ധാരിയമാനവാചീഹീ’തി ബഹുത്തേന വുത്തം. അപച്ചപരംപരായ പവത്തം ഗോത്തം വംസോ, തദഭി ധായിനോ അപച്ചപ്പച്ചയന്താപി അഭേദോപചാരേന ഗോത്തം, തേവാപച്ചാ പച്ചവന്തസമ്ബന്ധദ്വാരേനാപച്ചേ പവത്താതി സമ്ബന്ധിസദ്ദാ ഭവന്തി, ചരണസദ്ദാ ച കഠാ യോ കിരിയാസദ്ദാ ഭവന്തി കഠാദീഹി വുത്തജ്ഝയനത്ഥം യഥാ സകംവതചരണകിരിയാനിമിത്തത്തേനാജ്ഝേതൂസു പവത്താതി തേസം സമ്ബന്ധിസദ്ദാനം കേസഞ്ചി അത്ഥസ്സ കിരിയാസദ്ദാനം ചാത്ഥസ്സ അസത്യപി ജാതിത്തേ ജാതിനിബന്ധനം ലോകേ കാരിയമിട്ഠം തദുത്തം ‘‘ഗോത്തഞ്ച ചര- ണേഹി സഹാ’’തി. തത്ഥാപി ജാതിത്തമ്പരിഭാസിതം, തേനാഹ- ‘കഠസ്സ ചരണത്താ ജാതിത്തം ഗോതത്താ ജാതിത്ത’ന്തി ച.

൫൮. തേന

ലോകിയാതി പരസദ്ദസത്ഥകാരേ സന്ധായാഹ. ഇഹ തു അവിസേസേന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. നിരുത്തിയം സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താതി യോജനാ. സാമഞ്ഞേന വുത്താകാരം ദസ്സേതും ‘കഥ’ന്തിആദി വുത്തം. ദേവേഹി ദത്തോ ബ്രഹ്മുനാ ദത്തോതിആദീനി കത്തരി കരണേ വാ വിഗ്ഗഹവാക്യാനി. ദേവദത്തോ ദേവദത്തികോ ദേവിയോ ദേവലോതിആദീനി വുത്തിപദാനി.

തത്ഥ നിരുത്തിപിടകാഗതാനം ‘ദേവദത്താ ദേവദത്തികോ’തിആദീനം വുത്തിപദാനമഞ്ഞഥാ നിപ്ഫത്തിമുപദസ്സിയ ദേവലോ ദേവിയോതിആദീനമ്പന വചനന്തരേനേവ നിപ്ഫത്തിം ദസ്സേതും ‘ദേവേഹി ദത്തോ’തിആദി വുത്തം. പരസദ്ദസത്ഥകാരാനമ്പി ദേവലോ ദേവിയോതി വചനന്തരേനേവ സാധനം സാധനാകാരഞ്ച തേസം ദസ്സേതും ‘കേചീഹീ’തിആദി വുത്തം. ഏകദേസതോയേവ പച്ചയമിച്ഛന്തി തേന തേസം ദേവലോ ദേവിയോ ദത്തി ലോച്ചാദി ഭവതി. കപ്പനാഗാരവോതി ദത്തസദ്ദലോപനാമേകദേസവസേന കപ്പനാഗാരവോ.

൫൯. തസ്സ

ന ച സബ്ബേതിആദിനാ ബഹുലാധികാരേ ഫലം വുത്തം. ഭാവസദ്ദോ കത്ഥചി കിരിയായം വത്തതേ ‘ഭാവേ അയം വിധീ’തി. കത്ഥചി അധിപ്പായേ ‘അയമേതേസം ഭാവോ [ഭാവോധിപ്പായോ]’തി. കത്ഥചി പദത്ഥേ ‘ഇമേ ഭാവാ’തി. കത്ഥചി സത്താമത്തേ‘തിണാനം ഭാവോ’തി. തേനാഹ-‘ഭാവസദ്ദസ്സേ’ച്ചാദി. രൂപസാധന ദ്വാരേനാതി ഭാവസദ്ദസ്സ രൂപസാധനദ്വാരേന, സപ്പന്തി പകാസേന്തി അത്ഥ മനേനാതി സദ്ദോ. സോവ അഭിധാനം അഭിധീയതേ-നേനത്ഥോതി കത്വാ. ബുജ്ഝതി അത്ഥസരൂപന്തി ബുദ്ധി, സാവ പതീയതേ-നേനാത്ഥോ പച്ചേതി അത്ഥ മിതി വാ പച്ചയോതി വുച്ചതി.

നനു ച ‘ഭവന്തി ഏതസ്മാ ബുദ്ധിസദ്ദാ’തി വുത്തം തസ്മാ പവത്തിനിമിത്തമുഭിന്നമ്പി ഭവതി, തഥാസതി ‘സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്ത’ന്തി സദ്ദസ്സേവ പവത്തിനിമിത്തതാ കസ്മാ വുത്താതി വുച്ചതേ. പാകടഭാവേന അഭിധാനാഭിധേയ്യസമ്ബന്ധസ്സ സദ്ദസ്സേവ പവത്തിനിമിത്തതം വത്വാ വിസും ബുദ്ധിയാ നിമിത്തസ്സ രൂപാനുഗതത്തം വിസേസേത്വാ പവത്തിനിമിത്തതമസ്സാ ദീപേതും ‘നിമിത്തവസാഹി’ച്ചാദിമാഹ. ദബ്ബേഗുണോതി ദബ്ബേ വുത്തിയം ഗുണോ നിമിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗുണസദ്ദസ്സേവ ജാതിസദ്ദത്തേനോദാഹരണദ്വയം ദത്തം… ഗുണസ്സ ജാതിയാ വിസും ജാതിനിമിത്തസ്സാഭാവതോ [നിധിത്തസ്സ ഭാവതോ]. കിരിയാദീതിആദിസദ്ദേന ദബ്ബാദീനം ഗഹണം, കേചി പന കിരിയാസദ്ദാനം കിരിയാ പവത്തിനിമിത്തന്ത്യാഹു. തേസം ദേവദത്താദീനം അവത്ഥാവിസേസേന അവത്ഥാഭേദേന സാമഞ്ഞം തദവത്ഥാ വിസേസസാമഞ്ഞം. തേനാഹ- ‘ദേവദത്തസ്സാ’തിആദി. വിജ്ജമാനോ പദത്ഥോ വിസയോ യേസം ദേവദത്താദീനം സഞ്ഞാസദ്ദാനം തേസം പവത്തിനിമിത്തം ജാതിലക്ഖണമാചിക്ഖിതമ്പടിപാദിതന്തി അത്ഥോ.

അനേന ച ദേവദത്താദയോ സഞ്ഞാസദ്ദാപി സമാനാ ജാതിസദ്ദാതി വുത്തം ഹോതി. യദി ചരഹി സഞ്ഞാസദ്ദാപി ജാതിവചനാ സിയും, പഞ്ചവിധത്തമേസം പരിഹായതീതി. നേദമേവം വിഞ്ഞേയ്യം… പസിദ്ധതരജാത്യാഭിധാന കഠഗോവീഹിയവാദിസദ്ദാ ജാതിസദ്ദത്തേന വിസും പരിഗ്ഗയ്ഹന്തി.

സമ്ബന്ധിഭേദതോതി ഘടാദിസമ്ബന്ധീനം ഭേദതോ. അഭാവസ്സഭേദതോതി ഘടപടാദീനം സമ്ബന്ധീനം ഭേദേന അഭാവസ്സ ഭേദതോ അഭേദേപി ഭേദാ ഉപചരിതാ സന്തീതി യോജനാ. യസ്സ സാമഞ്ഞസ്സ വസാ, തേസു ഉപചരിതഭേദേസ്വാകാസാദീസു. നിരവയവാവിജ്ജമാനവിസയാനന്തിയേ ആകാസോ വിയ നിരവയവാ അഭാവോ വിയ അസന്താ ച, തേ വിസയോ യേസം സദ്ദാനം തേസന്തി അത്ഥോ. സാമഞ്ഞം ഭാവോതി പുഥുജ്ജനാദിസാമഞ്ഞം ഭാവോതി അത്ഥോ. അലസസ്സ ഭാവോ കിരിയാസമ്ബന്ധിത്തം, ബ്രഹ്മഞ്ഞം ജാതി ചാപല്യം നേപുഞ്ഞം ഗുണോ വാ. വുത്തിയം സകത്ഥേകന്താതി ‘‘സകത്ഥേ’’തി (൪-൧൨൨) ഇമിനാ സകത്ഥേ കതകപ്പച്ചയന്താതി അത്ഥോ. ന ദട്ഠബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. പത്തകാലോവ പത്തകല്ലം. കരുണാ ഏവ കാരുഞ്ഞം.

൬൨. അണ്വാ

‘‘ഏകയോഗനിദ്ദിട്ഠാനം സഹവാപവത്തി സഹവാ നിവത്തീ’’തി ‘ഭാവ കമ്മേസൂ’തി അനുവത്തതേ. തഥാപി ഭാവേതീമിനാവേത്ഥ സപ്പയോജനത്തം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഭാവകമ്മേസു’ച്ചാദി.

൬൪. തര

യജ്ജപി സീധാതുസ്സ കേവലസ്സ സുപനേ പവത്തി, തഥാപ്യതിപുബ്ബസ്സ ഉക്കംസേ പവത്തീതി ആഹ- ‘അതിസയോ ഉക്കംസോ’തി. സോ ച അതിസയോ കസ്സ സമ്ഭവതിച്ചാഹ- ‘സോ ച കിരിയാഗുണാന’ന്തി. കഥം തേസമതിസയോച്ചാഹ- ‘ആധാരഭൂതദബ്ബവസാ’തി. കുതോച്ചാഹ- ‘അനപേക്ഖിതേ’ച്ചാദി. അനപേക്ഖിതോ കിരിയാഗുണാനം നിസ്സയോ ദബ്ബസങ്ഖാതോ യേസന്തി വിഗ്ഗഹോ, ദബ്ബസ്സ നിസ്സയഭൂതസ്സാ-തിസയത്തം ഹോന്തമ്പി നിസ്സിതാനം കിരിയാ ഗുണാനം വസേനേവ സിയാ നാഞ്ഞഥാതി വത്തുമാഹ-‘പച്ചധികരണ’ന്തിആദി.

നനു ച യദി കിരിയാഗുണാനമേവാതിസയോ, തദാ ന സിജ്ഝതി ‘ഗോതരോ’തി നേസ ദോസോ, നോ ചേത്ഥ ജാതിയാതിസയോ, കസ്സ ചരഹി ഗുണസ്സ ഗോ അയം യോ സകടം വഹതി, ഗോതരോ-യം യോ സകടം വഹതി സിരഞ്ചാതി, ജാതിയാ ഹി നിച്ചായേകരൂപായ നോക്കംസാപകംസയോഗോ സമ്ഭവതീതി ദബ്ബസ്സാപി നാതിസയസമ്ഭവോ. തഥാഹി തുല്യപ്പമാണസ്സ ഗുണകതോവ മൂലതോ ഉക്കംസോ ദിസ്സതി സമാനേപി ഹി ആയാമേ വിത്ഥാരേ ച പടസ്സ കാസികസ്സാഞ്ഞോവാഗ്ഘോ ഭവതി മാഥുരസ്സാഞ്ഞോ വാതി. ദബ്ബസ്സാപി സാതിസയേഹി യുത്തതാമത്തേന സാതിസയത്തസ്സുപട്ഠാപിതത്താ വുത്തം- ‘തേനേവാഹാ’തിആദി. യദഗ്ഗേന കിരിയാഗുണാനം നിസ്സിതാനമതിസയവസേന നിസ്സയഭൂതമ്പി ദബ്ബം കഥഞ്ചിദപ്യതിസയേ വത്തതി നാമ, തദഗ്ഗേ തബ്ബാചികാപി പകതി അത്തനോ വചനീയത്ഥവസേന തത്ഥ വത്തതിയേവ നാമാതി ‘അതിയയേ വത്തമാനതോ’തി പകതിവിസേസനവസേന വുത്തം, തേനേവാഹ- ‘ഇമിനാ പകതി വിസേസനത്തഞ്ചാഹാ’തി. സകത്ഥികാനം പകതിഅത്ഥോ ജോതനീയോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

സകത്ഥികാനന്തി കത്തരി ഛട്ഠീ സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായ, സകത്ഥികേഹീതി അത്ഥോ. ഹേതുമാഹ- ‘പകതിവിസേസനന്തീ’തി. ഇതിസദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, യസ്മാ ‘അതിസയേ വത്തമാനതോ’തി, പകതിവിസേസനം, തതോ പകത്യത്ഥഭൂതേ-തിസയേ ജാതത്താ സകത്ഥികേഹി യഥാവുത്തനയേന പകത്യത്ഥഭൂതേതിസയോ ജോതനീയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ നാഭിധേയ്യോതി ബ്യതിരേകമാഹ, തഥാ ച വക്ഖതി- ‘അതിസയജോതകാതരാദയോ’തി.

അഥ പകതിവിസേസനത്തേ കസ്മാ നാഭിധേയ്യോ ജോതനീയോച്ചാഹ ‘പകതിയായേവ’ച്ചാദി. ഉക്കംസോ സമാനഗുണവിസയേയേവ ലോകേ ദിട്ഠോ [പവിട്ഠോ (പോത്ഥകേ)] തേന സാമഞ്ഞവചനേപി താദിഥവിസയേയേവ [സോയേവ] കാരണ വസേന ഹോതീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘അതിസയേനേ’ച്ചാദി. ദ്വിന്നമേകസ്സാ-തിസയേച്ചാദിനാ ‘ദ്വിബഹൂസുക്കംസേ തരതമാ’’തി (ചം ൪-൩-൪൫) സക്കതസുത്തത്ഥസ്സാധിപ്പായം വിവരതി. തരഇയാതി സകവോഹാരേന വുത്തം, തേസന്തു ഈയപ്പച്ചയോ. ഏവമിഹാവിധാനം സുഖസാനേത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘യഥാവുത്തസുത്തത്ഥവസേന ദ്വിന്നമേകസ്സ ഉക്കംസാഭാവാ ‘മാഥുരാ പാടലിപുത്തകേഹി സുകുമാരതരാ’ച്ചാദോ തരപ്പച്ചയോ ന ഹോതീതി ഏകോ മാഥുരോ ദുതിയോ പാടലിപുത്തകോ ഇമേസം സുകുമാരാനം ദ്വിന്നമേകോ മാഥുരോ-തിസയേന സുകുമാരോ സുകുമാരതരോ, ഏകമഞ്ഞേസം ദ്വിന്നമുക്കംസേതഥാഞ്ഞേസം ദ്വിന്നമേകസ്സാതി ഏവം ദ്വിന്നംദ്വിന്നമേകേകസ്സ ഉക്കംസേ തരപ്പച്ചയോ ഭവതി, ഉഭയത്ര ത്വവയവാപേക്ഖമ്ബഹുവചനം, തഥാഹി സുകുമാരത്തേനുക്കംസിയമാനാനം സമുദായാനമവയവാ മാഥുരാ ബഹവോ പാടലിപുത്തകാപി നിക്കംസിയമാനാ തഥേവാവയവാ ബഹവോ ഹോന്തി, ഏവം മാഥുരാ പാടലി പുത്തകേഹി സുകുമാരതരാ’തി തരപ്പച്ചയേന സിജ്ഝതി. ഇമസ്മിം ഗാമേ അഡ്ഢതരാ വാണിജ്ജാച്ചാദോപി കഥിതേന ഞായേന ദ്വിന്നംദ്വിന്നമേകേകസ്സ ഉക്കംസേ തരപ്പച്ചയോ ഭവതി, ബഹുവചനന്തു കത്ഥചി അവയവാപേക്ഖന്തി സബ്ബം സക്കതേ കിച്ഛേന സാധേന്തി. ഇഹ തു തഥാവിധസ്സ സുത്തസ്സാ വിധാനാ ‘‘തരതമിസ്സികിയിട്ഠാതിസയേ’’തി തരാദീനമതിസയേ സാമഞ്ഞേന വിധാനാ സബ്ബത്ഥ തരപ്പച്ചയേന സുഖസാധനം ഹോതീ’’തി.

അവത്ഥാഭേദേനാതി പടുതരാവത്ഥാവതോ പടുഅവത്ഥായ ഭിന്നത്താ വുത്തം, തഥാഹി തമേവാവത്ഥന്തരയുത്തം വത്താരോ ഭവന്തി അഞ്ഞേ ‘ഭവംസൂഅവത്ഥോ’തി. പകാരന്തരേനപി സാധനേ ഹേതുമാഹ- ‘അതിസയമത്തേ വാ വിധാനതോ’തി. അനവട്ഠിതത്തമാഹ- (‘അതിസയവാപി’ച്ചാദി). പഞ്ചസ്വേതേസൂതി ഏതേസം യഥാവുത്താനം തരാദീനം പഞ്ചന്നം മജ്ഝേ, രൂപാനി ഗുണവചനസ്സ വുത്തിയമുദാഹരിതാനി. കിരിയാവചനസ്സ തു ‘അതിസയേന പാചകതരോ പാചകതമോ’തി. ഇസ്സിക ഇയഇട്ഠാ സരാദീ തതോ (അഞ്ഞതോ) ന ഹോന്തി ബഹുലാധികാരാ.

൬൬. തസ്സ

തസ്സാതി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി വികാരസമ്ബന്ധീയേവ ഛട്ഠിയന്തോ ഗയ്ഹതി, ഛട്ഠിയന്തസമ്ബന്ധീയേവ ച വികാരോ ഗയ്ഹതി സമ്ബന്ധവസാതി ദസ്സേതുമാഹ ‘യസ്സാ’ച്ചാദി. കോസകാരകപാണവിസേസേഹി കതോ കോസോ. പാണയോ സത്താ, ഓസധ്യോഫലപാകന്താ, രുക്ഖാ പുപ്ഫഫലൂപഗാതി രുക്ഖോസധീനം ലക്ഖണം വദന്തി തല്ലക്ഖണേനേത്ഥ രുക്ഖോ സധയോ ന ഗയ്ഹന്തി, കിഞ്ചരഹി ഓസധിസദ്ദേന ലതാദിപി ഗയ്ഹതി, രുക്ഖസദ്ദേന (വനപ്പ)തയോപി, വനപ്പതയോ ഹി ഫലവന്താ ന പുപ്ഫവന്താ. കഥം ഗാവസ്സ വികാരേ പുരിസേ മയോച്ചാഹ- ‘അഞ്ഞസ്മി’ന്തിആദി. ഗാവസ്സ ഇദം ഗോമയം.

൬൭. ജതു

ഉപപത്യന്തരന്തി പച്ചയലോപതോ യുത്യന്തരം.

൬൮. സമൂ

തീസുത്തരേസു ച വത്തതേതി സമ്ബന്ധോ. രാജഞ്ഞമനുസ്സാനമ്പി ജാതിയമപച്ചേ ഞ്ഞസ്സപ്പച്ചയാനം വിധാനാ വുത്തം ‘ഗോത്തപ്പച്ചയന്താ’തി ആഹ- ‘രാജഞ്ഞാനം സമൂഹോ’ച്ചാദി. ഉക്ഖോ ഉസഭോ. ഓട്ഠോ ഖരതോ, ഉരബ്ഭോ മേസോ, ഏവമിച്ചാദിനാ ‘ഉക്ഖാനം സമൂഹോ’ച്ചാദി. വാക്യമപദിസതി. കാകാനം സമൂഹോതി വിഗ്ഗഹോ, ണികഅചിത്താതി ഇമിനാ ണികോ അചിത്തവാച കേഹേവ ദിസ്സതീതി ഞാപേതി. അപൂപോ പിട്ഠപൂപോ, സംകുലന്തി (ഗുള) മിസ്സകഖജ്ജകവിസേസോ.

൬൯. ജനാ

‘‘തദസ്സട്ഠാനമീയോ ചാ’’തി (൨-൮-൧൩) കച്ചായനസുത്തസ്സായ മത്ഥോ ‘‘തദസ്സട്ഠാനമിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ ഛട്ഠിയന്തതോ ഈയപ്പച്ചയോ ഹോതീ’തി. തേന മദനസ്സ ഠാനം മദനീയം ബന്ധനസ്സ ഠാനം ബന്ധനീയംത്യാദികം സാധേന്തി. ഇധ പന തഥാവിധസ്സാഭാവാ കഥം തം സിജ്ഝതീത്യാസങ്കിയ ‘മദനീയ’ന്തിആദികം വുത്തം, തം ദസ്സേതുമാഹ- ‘മദനീയാദിപ്പസിദ്ധിയാ’ച്ചാദി. സാധനക്കമം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഏവമഞ്ഞതേ’ച്ചാദി.

ഠാനന്തി കാരണം. ‘‘ഉപമത്ഥായിതത്ത’’ന്തി (൨-൮-൧൪) കച്ചായനസുത്തസ്സായമത്ഥോ ‘‘ഉപമത്ഥേ ആയിതത്തപ്പച്ചയോ ഹോതീ’’തി തേന ധൂമോ വിയ ദിസ്സതീതി ധൂമായിതത്തം തിമിരമിവ ദിസ്സതീതി തിമിരായിതത്തംത്യാദികം സാധേന്തീതി വുത്തനയമേവ. തമ്പിഹച്ചാദികം ദ്വീസു സാധനക്കമദസ്സനം, ധൂമോ വിയ ദിസ്സതീതി ദസ്സിതോ യോ കമ്മത്ഥോ സോപി ധൂമായീതി കത്തുവസേന സക്കാ പരികപ്പേതുന്തി കത്തുസാധനതോ ധൂമായിതസദ്ദാ സകത്ഥേത്തപ്പച്ചയേപി ധൂമോ വിയ ദിസ്സതീതി അത്ഥേ ആയിതത്ഥപ്പച്ചയേപി നാത്ഥഭേദോ-ഞ്ഞത്രവചനിച്ഛാഭേദാതി ദട്ഠബ്ബം, ഭാവത്ഥോ പന തേസം ഭാവപ്പധാനവസേന ലബ്ഭതി, ധൂമസ്സേവ ദസ്സനന്തി വിഗ്ഗഹേ ആയിതത്തേന വാ.

൭൦. ഇയോ