൧൯. ചത്ഥേ

സമുച്ചീതി പിണ്ഡീകരണം, കോ സോതി ആഹ- ‘സാധനമേക’മിച്ചാദി. ഏകം സാധനം ഏകം കിരിയം വാ പടിച്ച ചീയമാനതാതി സമ്ബന്ധോ, കേസന്തി ആഹ- ‘കിരിയാസാധനാന’ന്തി, കേനാതി ആഹ- ‘അത്തരൂപഭേദേനാ’’തി. തത്ഥ ദേവദത്തോ ഭുഞ്ജതി തിട്ഠതി പചതിചാതി സാധനമ്പടിച്ച കിരിയാനം അത്തരൂപഭേദേന ചീയമാനതാ വേദിതബ്ബാ, ധവേ ച ഖദിരേ ച പലാസേ ച ഛിന്ദാതി കിരിയമ്പടിച്ച അത്തരൂപഭേദേന സാധനാനം ചീയമാനതാ വേദിതബ്ബാ.

സോതി സമുച്ചയോ ഭവതീതി സേസോ, കേസന്തി ആഹ- ‘തുല്യ ബലാന’മിച്ചാദി.

തുല്യബലാനന്തി ഇമിനാ വിസും പധാനഭാവേന കിരിയാഭിസമ്ബന്ധാ അഞ്ഞമഞ്ഞാനപേക്ഖത്തമാഹ.

അനിയതക്കമയോഗപജ്ജാനന്തി കമോ ച യോഗപജ്ജഞ്ച, അനിയതം കമയോഗപജ്ജം യേസം സദ്ദാനം തേസം, യഥേത്യാദിനാ തത്ഥോദാഹരണം ദസ്സേതി, ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘‘ഏത്ഥ ഗവാദീനം വിസും പധാനഭാവേനാനയനകിരിയാഭിസമ്ബന്ധാ തുല്യബലതാ ഗവാദീനം വുത്തക്കമേനേവ നയനാഭാവാ അനിയതക്കമതാ ഗവാദീനം യുഗപദി നയനാഭാവാ അനിയത യോഗപജ്ജതാ ച ഹോതി, തഥാ അഞ്ഞം താദിസമ്പീ’’തി. അനു പച്ഛാ പധാനാനുരോധേന (ചയനം) അന്വാചയോ, തം ബ്യഞ്ജയതി ‘യത്ഥേ’ച്ചാദി, തദനുരോധേനാതി തദനുഗുണേന, ഉദാഹരതി ‘യഥേ’ച്ചാദി, ഭിക്ഖാഗമനമേത്ഥ പധാനമന്തരങ്ഗത്താ, നേതരം ബഹിരങ്ഗത്താ, തം കരണേ യദി ഗാവോപി പസ്സതി താപ്യാനയതി, ഏത്ഥ തു ഗോസ്സാനയനം ഭിക്ഖാടനമപേക്ഖതേ, നേതരമിതരസ്സ… വിനാപി തേന തദനുട്ഠാനതോ. ഇതരസ്സ ഇതരേന യോ ഗോ ഇതരേതരയോഗോ, സോ ച ഏതാദിസോതി ആഹ- ‘അഞ്ഞമഞ്ഞേ’ച്ചാദി.

അവയവപ്പധാനോ ചാതി സാഭാവികാഭിധാനസാമത്ഥിയേനാപുഥുഭൂതോ ച, വുത്തിവയേന സാരിപുത്തസദ്ദോ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥോ ഹോതി മോഗ്ഗല്ലാനസദ്ദോ സാരിപുത്തത്ഥോപീതി അഞ്ഞമഞ്ഞത്ഥേ പധാനതോ യുഗപദ്യധികരണവചനേ സതി ചത്ഥ സമാസോതി സോ-യമധികരണ സമുദായോ ഉഭയപദാനുഗതഉഭയത്ഥവസേന ചതുബ്ബിധോപി യുഗപദി ബുദ്ധിയാ ഗയ്ഹമാനോ കദാചി ഉബ്ഭൂതാവയവഭേദോ തേനേവ സാഭാവികാഭിധാനസാമത്ഥിയേനേച്ചേവമവയവപ്പധാനോ ച, നനു ച ജനനമരണാനീതി വിരുദ്ധാനം കഥമേകേനാഭിധാനന്തി വുച്ചതേ- സബ്ബോപി സദ്ദോ പയുജ്ജമാനോ (ഇതരീ) തരേനാവധാരണം വത്തതേ, തേന ഏകേകോ സദ്ദോ ഏകേകസ്സത്ഥസ്സ വാചകോ, തഥാപി യഥാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാതി ഏത്ഥ ബഹുവചനസ്സഞ്ഞഥാനുപപത്തിയാ യുഗപദ്യധികരണവചനതാ ഹോതീ, തഥാത്രാപി ബഹുവചനസ്സഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണേന സാമത്ഥിയേന ഏകേനാപ്യഭിധാനം ഹോതി. ഇതി ഹേതുമ്ഹി, യതോ ഏവമവയവപ്പധാനോ തതോതി അത്ഥോ.

ബഹുത്താതി കിഞ്ചാപി വാക്യേ നേസം [വാക്യേനേവേസം (പോത്ഥകേ)] വിസും ബഹ്വത്ഥതാ, ന ഹി സാരിപുത്തമാനയാതി വുത്തേ മോഗ്ഗല്ലാനസ്സാപി സമ്പച്ചയോ ഭവതി, തഥാപി യതോ വുത്തിവിസയേ സഹഭൂതാനമേവേസം വിസും ബഹ്വത്ഥതാ, തതോ തത്ഥ വചനീയസ്സ അത്ഥസ്സ സങ്ഖ്യാതേദേന ബഹുത്തം. സമാഹരണം പിണ്ഡീകരണവസേന സംഹരണം സമാഹാരോ, സോ ചേവം വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതുമാഹ ‘അഞ്ഞമഞ്ഞേ’ച്ചാദി.

ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ഇതരീതരയോഗസ്സ സമാഹാരസ്സ ച ഭാവരൂപത്താ അദബ്ബരൂപതാ, തഥാപീതരീതരയോഗേ തു യഥാ ഗുണവച നാനം സുക്കം വത്ഥം സുക്കോ കമ്ബലോ സുക്കാ ഗാവീതി നിസ്സയഭേദതോ ലിങ്ഗവചനസിദ്ധി, തഥാ തദ്ധമ്മാനമഭിധാനതോ നിസ്സയതോ ലിങ്ഗവചന സിദ്ധി വേദിതബ്ബാ, സംഹതിപ്പധാനത്താചേകവചനന്തി യദാ ബഹുന്നം സമുദായോ തിരോഹിതാവയവഭേദോ സംഘാതോ പക്കമീയതേ, തദാ സമാഹാരോച്ചേവ സംഹതിപ്പധാനത്താ ഏകവചനം ഹോതീതി അത്ഥോ. തദനുട്ഠാനതോതി തസ്സ കരണതോ. ബ്യതികരോ മിസ്സതാ, ബ്യതികരം ദസ്സേതി പാണിച്ചാദിനാ, പച്ചേകം പരിസമത്തിയം വാക്യബഹുത്തം ദസ്സേതി ‘തത്ഥ ഹിച്ചാദി.

ചക്ഖുഞ്ച സോതഞ്ച, മുഖഞ്ച നാസികാ ച, ഹനു ച ഗീവാ ച, ഛവി ച മംസഞ്ച ലോഹിതഞ്ച, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ജരാ ച മരണഞ്ചാതി വിഗ്ഗയ്ഹ സമാസോ, ‘‘സമാഹാരേ നപുംസക’’ന്തി (൩-൨൦) സബ്ബത്ഥ നപുംസകലിങ്ഗം, സ്യാദിമ്ഹി മുഖ നാസികന്തിആദീസു ‘‘സ്യാദീസു രസ്സോ’’തി (൩-൨൩) രസ്സോ. അലഭതാ ഗോമുഖം ഡിണ്ഡിമോ ഭേരിവിസേസാ, ആളമ്ബരം പണവോ, മുരജോ മുദങ്ഗോ, മദ്ദവോ മുദങ്ഗോ. മദ്ദവവാദനം പണവവാദനഞ്ച സിപ്പമസ്സ മദ്ദവികോ പാണവികോ, സമ്മം കംസതാളം, താളം ഹത്ഥതാളം, അലസതാ ച ആളമ്ബരോ ച, മുരജോ ച, ഗോമുഖോ ച, സങ്ഖോ ച ഡിണ്ഡിമോ ച, മദ്ദവികോ ച, പാണവികോ ച, ഗീതഞ്ച വാദിതഞ്ച, സമ്മഞ്ച താളഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ. യുഗസ്സ ഹിതാ യോഗ്ഗാ ഗോണാ, തേസമിദം യോഗ്ഗം കസികമ്മം, തസ്സ അങ്ഗം. തേനാഹ- ‘കസിഭണ്ഡാന’ന്തി, ഫാലോകസകോ, പാചനം പതോദോ, യുഗോ ച നങ്ഗലഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ. പിണ്ഡമായുധവിസേസോ, അസി ച സത്തി ച തോമരഞ്ച പിണ്ഡഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ. ചമ്മം സരവാരണഫലകം, കലാപോ തൂണീരം, പഹരണഞ്ച ആവരണഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ. അഹി ച നകുലോ ച, ബീളാരോ ച മൂസികോ ച, കാകോ ച ഉലൂകോ ച, നാഗോ ച സുപണ്ണോചാതി വിഗ്ഗഹോ. സങ്ഖ്യാ ച പരിമാണഞ്ച സങ്ഖ്യാപരിമാണം, തത്ഥ പരിമാണസഞ്ഞാനം യഥാദീഘോ ച മജ്ഝിമോ ച ദീഘമജ്ഝിമം. ഏകകഞ്ച ദുകഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ, ദുകതികാദീസുപി ഏസേവനയോ.

ഖുദ്ദജന്തു സിയാ- നട്ഠി, അഥവാ ഖുദ്ദകോവ യോ;

സതം വാ പസതേ യേസം, കേചി ആനകുലാ അപി.

കീടോ ച പതങ്ഗോ ച, കുന്ഥോ ച കിപില്ലികോ ച, ഡംസോ ച മകസോ ച, മക്ഖികാ ച കിപില്ലികാചാതി വിഗ്ഗഹോ. പചനചണ്ഡാലാതി ഓ രബ്ഭികാദീനം രുള്ഹീസഞ്ഞാ. ഉരബ്ഭേ ഹന്ത്വാ ജീവതീതി ഓരബ്ഭികോ, ഏവം സേസേസു. സാനം സുനഖം പചതീതി സപാകോ, വേനാ തച്ഛകാ, രഥകാരാ ചമ്മകാരാ. സാധാരണാ സമാനാ, ചരണസദ്ദോ- യം ഇധ ഗയ്ഹതീതി സമ്ബന്ധോ, യഥാ സകമജ്ഝയനായ ചരീയന്തി വതാന്യേതേസൂതി ചരണാനി, കഠാദിവാഝാന്യജ്ഝയനാനി സാഖാസഞ്ഞകാനി. യസ്മാ ഏതേഹി ചരതി അരിയസാവകോ ഗച്ഛതി അമതം ദിസം, തസ്മാ ചരണാനി സീലാദയോ പണ്ണരസ ധമ്മാ. തേനാഹ- ‘കഠാദീഹീ’തിആദി, കഠാദീഹീതി പസിദ്ധിവസേന കമാതിക്കമേനാപി വുത്തം, തതോ ആദിസദ്ദേന അതിസാദയോ ഗയ്ഹന്തി. അതിസേന ഭാരദ്വാജേന കഠേന വുത്തം വിദന്ത്യധീയന്തി വാതി ‘‘അഞ്ഞസ്മി’’തി (൪-൧൨൧) ണോ, ‘‘ലോപോ’’തി (൪-൧൨൩) ലോപോ അതിസാ ഭാരദ്വാജാ കഠാ. കലാപിനാ വുത്തം വിദന്ത്യധീയന്തി വാതി, തേനേവ ണോ, കലാപാ, കഠാ ആദി യേസം തേ കഠാദയോ, തേഹി അജ്ഝേനവിസേസേ ച പുരിസേ ച ഉപചാരാതി സമ്ബന്ധോ.

സീലാദയോതിആദിസദ്ദേന ഇന്ദ്രിയസംവരാദയോ ഗയ്ഹന്തി. സീലഞ്ച പഞ്ഞാണഞ്ച, സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച വിജ്ജാ ച ചരണഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ. ഏകതോ അജ്ഝയനമേതേസൂതി ഏകജ്ഝയനാനി, പകഠാനി വചനാനി പാവചനാനി സദ്ധമ്മോ, ഏകജ്ഝയനാനി ച താനി പാവചനാനി ച തേസം, ദീഘോ ച ദീഘാഗമോ ച മജ്ഝിമോ ച മജ്ഝിമാഗമോ ച, ഏകുത്തരോ ച അങ്ഗുത്തരാഗമോ ച സംയുത്താഗമോ ച, ഖന്ധകോ ച വിഭങ്ഗോചാതി വിഗ്ഗഹോ.

തേസന്തി ഇമിനാ ലിങ്ഗവിസേസാനന്തി ഛട്ഠിയന്തതം ദീപേതി, ഇത്ഥീ ച പുമാ ച, ദാസീ ച ദാസോ ച, ചീവരഞ്ച പിണ്ഡപാതോ ച സേനാസനഞ്ച ഗിലാനപച്ചയോ ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ ച, തിണഞ്ച കട്ഠോ ച സാഖാ ച പലാസോ ചാതി വിഗ്ഗഹോ. ഛേകോ ദക്ഖോ, പുബ്ബാ ച പരാചാതിആദിനാ വിഗ്ഗഹോ.

പുബ്ബദക്ഖിണന്തിആദീസു ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) രസ്സോ. കാസോ ച കുസോ ച ഉസിരോ ച ബീരണഞ്ച, മുഞ്ജഞ്ച ബബ്ബജഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ. ഖദിരോ ച പലാസോചാതിആദിനാ ച, ഗജോ ച ഗവജോ ചാതിആദിനാ ച, ഹത്ഥീ ച ഗോച അസ്സോ ച വളവാചാതി ച, ഹംസോ ച ബലാവാ ചാതിആദിനാ ച, ബകോ ച ബലാകാചാതി ച. ഹിരഞ്ഞഞ്ച സുവണ്ണോ ച, മണി ച സങ്ഖോ ച മുത്താ ച വേളുരിയോ ച ജാതരൂപഞ്ച രജതഞ്ചാതി ച, സാലി ച യവകോചാതിആദിനാ ച, സാകഞ്ച സുവഞ്ചാതിആദിനാച, കാസിയോ ച കോസലാചാതിആദിനാ ച വിഗ്ഗഹോ, ജനപദവാചിനാ ച ബഹുവചനന്താ.

ഏകവീസതിച്ചാദിനോ ഏകഞ്ച തം വീസതിചാതി വിസേസനസമാസോ വാ സിയാ, ഏകഞ്ച വീസതി ച ഏകവീസതീതി ചത്ഥസമാസോ വാ, സമാഹാരേ നപുംസകത്തന്തു ന പപ്പോതി, ‘‘നാനുസാസനീയം ലിങ്ഗം സോകനിസ്സയത്താ ലിങ്ഗസ്സേ’’തി ലോകേ നപുംസകലിങ്ഗസ്സേഹാനഭിധാനതോ നപുംസകലിങ്ഗം ന ഭവിസ്സതീത്യധിപ്പായോ, സഭാപരിസായാതി ഞാപകതോ വാ സമാഹാരേ നപുംസകലിങ്ഗമത്ര ബ്യഭിചരതീതി ദട്ഠബ്ബം.

പുബ്ബപ്പയോഗോ-ഭിമതോതി ഉപസജ്ജനസഞ്ഞകസ്സ സ്യാദീതി പഠമായ നിദ്ദിട്ഠസ്സ സമാസേ പുബ്ബനിപാതോ ‘‘ഉപസജ്ജനം പുബ്ബ’’മിച്ചനേന (൨-൨-൩൧) ഇട്ഠോ കമസ്സ പധാനഭാവേന വത്തുമിട്ഠത്താതി ‘‘സ്യാദിസ്യാദിനേകത്ഥ’’ന്തി (൩-൧) ഏത്ഥ സ്യാദീതി പഠമാനിദ്ദിട്ഠസ്സാസങ്ഖ്യാദിനോ പുബ്ബമവട്ഠാനതോ സ്യാദിനേതി തതിയാനിദ്ദിട്ഠസ്സ പച്ഛാവട്ഠാനതോ ‘‘സ്യാദിസ്യാദിനാ’’തി സുത്തേ പടിപാടിയാ പധാനഭാവേന വത്തുമിട്ഠത്താ.

പരപ്പയോഗോ-ഭിമതോതി ഹേട്ഠാ വുത്തസുത്തേന പുബ്ബനിപാതേ പത്തേ ‘‘രാജദന്താദീസു പര’’ന്തീമിനാ (൨-൨-൩൦) പരനിപാതോ-ഭിമതോ, വചനേനാതി- ‘‘ബഹുല’’ന്തി വചനേന, പുബ്ബകാ ലയുത്തസ്സ പരപ്പയോഗോ-ഭിമതോതി രാജദന്താദിപാഠതോ ഏവാ-ഭിമതോ.

കമമ്പച്ചനാദരാതി ഇമിനാ പധാനഭാവേനാ-ക്കമസ്സ വത്തുമിട്ഠത്തമാഹ. സരോ ആദി യസ്സ തം സരാദി, സങ്ഖോ ച ദുന്ദുഭി ച വീണാ ച, ഉദുക്ഖലഞ്ച മുസലോ ച, ധനപതി ച രാമോ ച കേസവോചാതി വിഗ്ഗഹോ. ജംദംസദ്ദാ ജായാസദ്ദസമാനത്ഥാ അസങ്ഖ്യാ-ജഞ്ച പതി ച, ദഞ്ച പതിചാതി വിഗ്ഗഹോ, അവന്തയോ ച അസ്സകാച, അഗ്ഗി ച ഇന്ദോചാതി വിഗ്ഗഹോ, തംനിവാസിമ്ഹി ഗഹിതേ അവന്തി ച അസ്സകോചാതി ഏകത്തേനപി വിഗ്ഗഹോ വത്തതി. ദ്വന്ദസമാസോ- യം ദ്വന്ദസദിസത്താ ദ്വന്ദോ, ദ്വേ ച ദ്വേ ച പദാനി ദ്വന്ദാനീതി ഹി ഉഭയത്ഥപ്പധാനോ- യം ദ്വന്ദസദ്ദോ.