൧൭. വാനേ

അനേകഗ്ഗഹണസ്സ പയോജനം വത്തുമുപസക്കതി ‘ഇധേ’ച്ചാദി, വിവച്ഛിതേകസങ്ഖ്യാസാമഞ്ഞന്തി വിവച്ഛിതം ഏകസങ്ഖ്യായ സാമഞ്ഞം, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘യദി‘സ്യാദി സ്യാദിനേ’തി വത്തുമിച്ഛിതേകസങ്ഖ്യാസാമഞ്ഞസ്സ പരിഗ്ഗഹോ ന സിയാ തദാ ഇഹാനത്ഥക (മനേക)ഗ്ഗഹണം സിയാ തേനേഹാനേ കഗ്ഗഹണസാമത്ഥിയായേവ ‘സ്യാദിസ്യാദിനേ’തി വത്തുമിച്ഛിതേകസങ്ഖ്യാ സാമഞ്ഞമ്പരിഗ്ഗഹിതന്തി വിഞ്ഞായതേ’’തി തേനേച്ചാദിനാ ഇദം ദസ്സേതി ‘‘തേന യഥാവുത്തേന പുബ്ബേ വുത്തോ സബ്ബോപി സമാസോ പുബ്ബപരാനം ദ്വിന്നംയേവ സ്യാദ്യന്താനം ഹോതീ’’തി.

യജ്ജേവം കഥം ‘തദഹുജാതോ’തി ബഹുലാധികാരേന വിസേസന സമാസഗബ്ഭകാരകസമാസേന വാ സിജ്ഝതി, അയം അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ. ചത്ഥേ ബഹുന്നമിട്ഠത്താ തദത്ഥഞ്ചാനേകഗ്ഗഹണം, തേന ‘ഹോതു പോതു പിതാ പുത്താ’തി ഹോതി ഉത്തരപദേ (യോനി) സമ്ബന്ധേ പരതോ പുബ്ബപദസ്സ ‘‘പുത്തേ’’തി (൩-൬൫) സുത്തേനാത്തേന, അഞ്ഞഥാ ദ്വിന്നംദ്വിന്നം സമാസേ സബ്ബത്ഥ ഉത്തരപദസമ്ഭവേന ‘‘വിജ്ജായോനിസമ്ബന്ധാനമാ തത്ര ചത്ഥേ’’തി (൩-൬൪) ‘‘പുത്തേ’’തി ച സുത്തദ്വയേനാത്തേന‘ഹോതാ പോതാ പിതാ പുത്താ’തി ആപജ്ജേയ്യ. അനേകന്തി പഠമന്തത്താ സ്യാദീതീദമേവാനുവത്തതേ, തേനേവാനേകം സ്യാദ്യന്തമിച്ചേവ വുത്തം. അഥാഞ്ഞത്ഥേതി വുത്തേ-ഞ്ഞസ്സ വാക്യസ്സത്ഥേതി അവത്വാ പദസ്സേച്ചേവ കസ്മാ വുത്തന്ത്യാസങ്കിയാ ഹ- ‘സ്യാദ്യന്തസ്സേ’ച്ചാദി, തസ്സേവാതി സാമത്ഥിയലദ്ധസ്സ സ്യാദ്യന്ത പദസ്സേവ സമാസോ വിഞ്ഞായതീതി സമ്ബന്ധോ.

തസ്സ ഗുണാ തഗ്ഗുണാ തസ്സേച്ചനേനാഞ്ഞപദത്ഥോ നിദ്ദിസീയതേ, തസ്സ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സ യേ ഗുണാ യാനി വിസേസനാനി, തേസം സംവിഞ്ഞാണം ഗഹണം തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം, അഥവാ സോ ഗുണോ യസ്സ സോ തഗ്ഗുണോ, തഗ്ഗുണസ്സ തഗ്ഗുണയുത്തസ്സാഞ്ഞപദത്ഥസ്സസംവിഞ്ഞാണം, ന ഗുണവിരഹിതസ്സാ(തി) തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം, ഏത്ഥ പന ‘അഞ്ഞപദത്ഥേ തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം പ്യത്ഥീ’തി പരിഭാസീയതി, തത്ഥായമത്ഥോ ‘‘അഞ്ഞപദത്ഥേ സമാസേ-ഞ്ഞപദത്ഥോ വിസേസനേന സഹ വിഞ്ഞായതി നവിസേസനരഹിതോ’’തി, ക്വചി അതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണസ്സാപി ദസ്സനേ നാപിസദ്ദോ, യത്രാവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ തത്ഥേവ തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം ഭവതി, തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞം അതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം, തസ്മിം, യത്രാവയവോയേവ സമാസത്ഥോ തത്രാതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണം.

ഏത്ഥ പന ബഹുധനസദ്ദോ പുരിസസ്സ ഉപലക്ഖണഭാവേന കതത്താ. അഭിമതോതി പാണിനീയാനം അഭിമതോ ദസന്നം സമീപേ ആസന്നാ ദസന്നമിച്ചാദിവാക്യേ.

പരിമാണമേവസങ്ഖ്യേയന്തി പരിമാണലക്ഖണമേവ സങ്ഖ്യേയം, തഞ്ച പരിമാണലക്ഖണം സങ്ഖ്യേയഞ്ച.

സങ്ഖ്യാനരൂപന്തി സങ്ഖ്യാനസഭാവം.

പരിമാണേനാതി പഞ്ചസങ്ഖ്യായ പരിച്ഛിജ്ജമാനേന സങ്ഖ്യേയസങ്ഖാതേന പരിമാണേന.

സങ്ഖ്യാനവുത്തീതി തേന അനതിവത്തിയമാനതപ്പരിച്ഛേദക സങ്ഖ്യാനരൂപ സങ്ഖാതേ സങ്ഖ്യാനേ വുത്തി യസ്സാ സാ സങ്ഖ്യാനവുത്തി-പഞ്ചസങ്ഖ്യാ.

ദിട്ഠന്തേനിമിനാ ഇമം ദീപേതി ‘‘യഥാ പഞ്ച പരിമാണമേസന്തി പഞ്ചകാതി ഏത്ഥ പരിമാണരൂപോ-വയവഭേദസമുദായസഭാവോ പകതിയത്ഥോ സമുദായിനോ സകുനാ പച്ചയത്ഥോ, തഥാ തിദസാതി ഏത്ഥാപി’’തി, കപ്പച്ചയോ പകതിപ്പച്ചയത്ഥഭേദസമ്ഭവേന.

കേചി പനാതി ഇമിനാ പാണിനീയേ ദസ്സേതി.

പകതിപ്പച്ചയത്ഥഭേദസമ്ഭവാതി ഇമിനാ പരേസം പകതിപ്പച്ചയത്ഥാനം ഭേദാഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ സഞ്ഞായം സകത്ഥേ കപ്പച്ചയസ്സ വിധാനം ദസ്സേതി.

സ്യാദ്യന്തസ്സാതി ഇമിനാ വാസദ്ദസ്സ പദത്തം ദസ്സേതി.

തദത്ഥേപീതി തസ്സ വാഇതി അഞ്ഞപദസ്സ അത്ഥേപി, തദത്ഥോ ചേത്ഥ വികപ്പത്ഥോ വാ സിയാ തദാ പന ദ്വിന്നം ഗഹണേ ന തിണ്ണം, തേസന്തു ഗഹണേ ന ദ്വിന്നം, സംസയോ വാ, തദാ തു സംസയസ്സോഭയാ ലമ്ബനരൂപത്താ ദ്വേവാതി വുത്തേ തയോ, തയോവാതി വുത്തേ ദ്വേ അപേക്ഖീയന്തീതി ബുദ്ധിവിസയാ പഞ്ച അത്ഥാ സമാസാഭിധേയ്യോ ഹോന്തി.

നാമത്തേനാതി രുള്ഹിനാമത്തേന, അഭിമതോ പാണിനിയാനം, വികപ്പിതം സുത്തന്തരേന വിഭാസാ സബ്ബനാമസഞ്ഞാവിധാനേന.

അവയവധമ്മേനാതി അവയവസങ്ഖാതേന സഭാവേന.

നനു ച സമാനാധികരണാനം ബഹുബ്ബീഹി വുത്തോ പാണിനിയേഹി ‘പഞ്ചഹി ഭുത്തമസ്സേതി ബ്യധികരണാനം ന സിയാ’തി, തഥാ പഠമത്ഥം വജ്ജേത്വാ സബ്ബവിഭത്യത്ഥേസു ഇട്ഠോ ‘വുട്ഠേ ദേവേഗതോച്ചത്ര വുട്ഠദേവോതി ന സിയാ’തി തസ്മാ കഥമത്ര ബ്യധികരണാനം പഠമത്ഥേ സമാസോ വണ്ണീയതേച്ചാസങ്കിയാഹ-‘ബ്യധികരണാനമ്പി’ച്ചാദി, ബ്യധികരണാനമ്പി യഥാഭിധാനംസമാസസബ്ഭാവതോ പഞ്ചഹി ഭുത്തമസ്സേത്യാദോ ബഹുലാധികാരാ അനഭിധാനതോ വാ ന ഭവിസ്സതി, തതോയേവ ച പഞ്ച ഭുത്ത വന്തോ-സ്സേതി സമാനാധികരണാനമ്പി ക്വചി ന ഭവിസ്സതി, തഥാ പഠമത്ഥേപി ക്വചി ന ഭവിസ്സതി വുട്ഠേ ദേവേ ഗതോ’തി. തുല്യയോഗേ ഗമ്യമാനേതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞത്രചാതി തുല്യയോഗതോ-ഞ്ഞത്ര സലോമകോത്യാദീസു ച, വിജ്ജമാനാനി ലോമാന്യസ്സ, വിജ്ജമാനാ പക്ഖാ അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ഉപസങ്ഖ്യാതോ ‘‘സ്യാദ്യധികാരേ-ത്ഥിഖീരാദീനമുപസങ്ഖ്യാന’’ന്തി (൨-൨-൨൪-വാ) സഭാവതോ ഏവ നിവത്തോ ന സുത്തന്തരതോ, ഗതത്ഥസ്സാപി ഹി പയോഗേ അനവട്ഠാനം സിയാ പിട്ഠപേസനേ വിയ, കഥഞ്ചരഹി ബ്രാഹ്മണേ ബഹൂ ആനയ, അഹം പചാമീതി നാവസ്സമേവം പയോഗോ, കത്ഥചി പന വചനസിലിട്ഠതാദിപ്പയോജനേ സതി ഹോതേവ.

കണ്ഠേ സമ്ഭവോതി കാളസ്സ കണ്ഠേ സമ്ഭവോ. ട്ഠസദ്ദത്ഥോതി കണ്ഠട്ഠസദ്ദേ ട്ഠസദ്ദത്ഥോ. ഓട്ഠസദ്ദോവ മുഖവുത്തീത്യനേന ഗമ്മമാനത്ഥത്താ ദുതിയസ്സ മുഖസദ്ദസ്സാപ്പയോഗമാഹ, തസ്മാ ഓട്ഠോവ മുഖമസ്സാതി വിഗ്ഗയ്ഹ ഓട്ഠമുഖോതി സമാസോ, ന ച പാണി പാണ്യന്തരസ്സ മുഖം, മുഖേനേവ ച പാണിമുഖസ്സ സദിസത്തം പസിദ്ധന്തി സാമത്ഥിയാ ഓട്ഠമുഖമിവ മുഖമസ്സേത്യത്ഥേവ തിട്ഠതേ, ഉപന്യസ്യന്തേത്യുപന്യാസാ, വിസയദസ്സനത്ഥാതി ഇമിനാ’കണ്ഠേ കാളോ യസ്സാ’ത്യാദീകമേവ വാക്യന്തി ദസ്സേതി. സമുദായേ വികാരേചാതി സമുദായസമ്ബന്ധേ വികാരസമ്ബന്ധേ ച. തംസമാസസ്സാതി തസ്സാ ഛട്ഠിയാ സമാസസ്സ, തദഭിധായിനന്തി സങ്ഘാത വികാരാഭിധായീനം, കേസാനം സങ്ഘാതോ ഇച്ചാദി പരേസം വാക്യം. ധാതുതോ ജാതം ധാതുജം, ഉത്തരപദം പതിതസദ്ദാദി, തസ്സ പയോഗോതി പതിതസദ്ദസ്സ പയോഗോ.

‘‘നഞ്സ്മാത്ഥ്യത്ഥാന’’ന്തി (൨-൨-൨൪) വാത്തികം, ഏതനാഹ-‘ഞ കാരാനു ബന്ധാ’ഇച്ചാദി. പാണിനിയാ തു അവിജ്ജമാനസദ്ദോ നഞ്സമാസോ, പദന്തരേ നാസ്സ ബഹുബ്ബീഹി വോത്തരപദലോപോ, അവിജ്ജമാനാ പുത്താസ്സ അപുത്തോവിജ്ജമാനപുത്തോതി സാധേന്തി, ഇച്ഛതേ പാണിനീയേഹി… ദക്ഖിണപുബ്ബാ സദ്ദാനം നാനത്ഥത്താ ബ്യധികരണത്താ, വചനേപീതി സുത്തേ വിജ്ജമാനേപി, അയ മഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ പരേഹി ബഹുബ്ബീഹീതി വുച്ചതി തഥാഹി ബഹവോ വിഹയോ യസ്സ സോ ബഹുബ്ബീഹി, യഥാ ബഹുബ്ബീഹീതി അഞ്ഞപദത്ഥപ്പധാനോ തഥാ അയമ്പി.