൧൧. വിസേ

കിന്തം വിസേസന മിച്ഛാഹ-‘യമി’ച്ചാദി, യം അവത്ഥാപയതി തം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ, കിന്തം വിസേസ്സമിച്ചാഹ-‘യദനേകേ’ച്ചാദി, യം അവത്ഥാ പീയതേ തമഭിധീയതേതി സമ്ബന്ധോ, നന്വേകത്ഥേനേത്യുച്ചമാനേ വിസേസ്സേനേതി കഥമവഗമ്യതേ, യതോ ഏവം വിവരിതവാ ത്യാസങ്കിയാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി.

സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താതി ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘സമ്ബന്ധിസദ്ദാ സകത്ഥമിവ നിയതമ്പടി-യോഗിനമാക്ഖിപന്തി… തേന വിനാ തേസം സകത്ഥസ്സാസമ്ഭവാതി, വിവരിതവാതി വിവരിത്ഥ, ഏകത്ഥേനേതീമസ്സ സമാനാധികരണേന സഹ സമാസോ ഹോതീതി ഏവം സാജ്ഝാഹാരോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, അത്ഥസദ്ദസ്സാനേകത്ഥത്താ വിസേസേതി ‘അത്ഥോ അഭിധേയ്യോ’തി. കഥം തേനത്ഥോ വുച്ചതീത്യാഹ- ‘അധികരീയതി’ച്ചാദി.

വിസേസ്സസ്സ സമാനാധികരണത്തഞ്ച വിസേസനാപേക്ഖന്തി സമ്ബന്ധോ. വിസേസ്സസദ്ദസ്സ വിസേസനേന സഹ സമാനാധികരണത്തം വിസേസന സദ്ദാപേക്ഖന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘സമ്ബന്ധാ’തി, അധികരണസ്സ സമാനത്തം നാമ ഭിന്നാനം സമ്ബന്ധീനം ഭവതി, സമ്ബന്ധിനോ ച സമ്ബന്ധമന്തരേന ന ഹോന്തീ [ഹോതി (പോത്ഥകേ)] തി വിസേസനവിസേസ്സാനം സമ്ബന്ധോ വിഞ്ഞായതേ, ഏവം വിഞ്ഞാതാ തസ്മാ സമ്ബന്ധാതി അത്ഥോ.

സദ്ദബ്യതിരേകേന ഹേത്ഥ അത്ഥാനം വിസേസനവിസേസ്സഭാവോ ന സമ്ഭവതി, തഥാ ഹി ‘നീലമുപ്പല’ന്തി പഞ്ച വത്ഥൂനി സന്നിഹിതാനി നീലന്തി നീലത്തം ഗുണസാമഞ്ഞം, നീലോ ഗുണോ, തദാധാരോ ദബ്ബന്തി തീണി, ഉപ്പലന്തി ഉപ്പലത്തം ഉപ്പലജാതി, ദബ്ബഞ്ച തന്നിസ്സയോതി ദ്വേ.

തത്ഥ ഉപ്പലജാതി ഗുണജാതീനം [നീലജാതിഉപ്പലജാഭധനം (കാതന്തടീകാ)] താവ ന സമ്ഭവതി വിസേസനവിസേസ്സഭാവോ ജാതിയാ നിഗ്ഗുണത്താ, നീലത്തസ്സ ച നീലഗുണേ സമവായിനോ, ഉപ്പലത്തസ്സ ച ഉപ്പലദബ്ബേ സമവായിനോ സമാനാധികരണത്തമ്പി നത്ഥി, ഉപ്പലജാതിയാ നീലസ്സ ച ഗുണസ്സ അത്ഥി സമാനാധികരണത്തം… നീല മുപ്പലന്തി പവത്തിനിമിത്താനം ഉപ്പലജാതിനീലഗുണാനമേകമധി കരണംനിസ്സയോതി, വിസേസന വിസേസ്സഭാവോ തു നത്ഥി ജാതിയാ അനീലത്താ, ഗുണദബ്ബാനന്തു സമ്ഭവതിവിസേസനവിസേസ്സത്തം ദബ്ബസ്സാനേകഗുണത്താ, സമാനന്തു തേസമ്പരമധികരണം തതിയം നത്ഥി, യേന സമാനാധികരണത്തം സിയാ, ഏവം നീലദബ്ബ ഉപ്പലദബ്ബാനമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞപരിഹാരേന വത്തുമിച്ഛിതാനം ന വിസേസന വിസേസ്സഭാവോ, നാപി സമാനാധികരണത്തം, കസ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞാസമ്ബന്ധതോ അപേക്ഖാഭാവതോ, വുത്തപടിപക്ഖതോ പന വക്ഖമാനനയേന സദ്ദാനമേവ സാമാനാധികരണ്യം വിസേസനവിസേസ്സത്തഞ്ച വേദിതബ്ബം, തേനേവാഹ-‘അതോയേവേ’ച്ചാദി.

അതോയേവാതി യതോ വിസേസ്സസ്സ സമാനാധികരണത്തം വിസേസനാപേക്ഖം, അതോയേവ ഹേതുതോതി അത്ഥോ, ഭിന്നനിമിത്തപ്പ യുത്താനമേവാതി സാമഞ്ഞേന നീലഗുണാധാരേ ദബ്ബേ ഗുണേയേവ വാ നീലസദ്ദസ്സ, ഉപ്പലസദ്ദസ്സ ച സാമഞ്ഞേന ഗുണവതി ദബ്ബേ വത്തമാനത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞേസു ഭിന്നേസു സദ്ദപ്പവത്തിയാ കാരണേസു പയുത്താനം സദ്ദാനമേവ [നിട്ഠാനമേവ (പോത്ഥകേ)].

സമാനാധികരണത്തന്തി നീലുപ്പലസദ്ദാനം വിസുംവിസും യോഗേ വിസിട്ഠദബ്ബ വാചിത്തസ്സാസമ്ഭവാ, നീലഞ്ച തം ഉപ്പലം ചേതി സാമാനാധികരണ്യേ സന്നിപതിതേ സതി സമ്ഭവാ ഏവം തത്ഥ വിസിട്ഠേ വത്ഥുമ്ഹി പവത്താനം തേസം സമാനത്ഥതാ, ഏവകാരേന ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥം ദസ്സേതുമാഹ-‘നത്വഭിന്നേ’ച്ചാദി.

നനുചേത്യാദി ചോദ്യം, സീസമ്പാതീതി സീസപാ രുക്ഖവിസേസോ, നയിദ മേവമിച്ചാദി പരിഹാരോ.

അഥ തുച്ചതേഇച്ചാദിനാ പരസ്സ വചനാവകാസമാസങ്കതേ, വിസേസവുത്തീതി ഫലസ്സ രുക്ഖസ്സ ച സാമഞ്ഞസദ്ദത്താ ഭാവേന വിസേസേ വുത്തി, ഇമേസന്തി സീസപാദീനം ന സമോധാരിതാതി ന നിച്ഛിതാ, സാമഞ്ഞവുത്തിയേവ സമോധാരിതാതി അധിപ്പായോ, അവസിതാ നിച്ഛിതാ വുത്തി യേസം സീസപാദീനം തേ അവസിതവുത്തയോ, പയതനം വിനാ തദാ പപ്പോതി ചാതി സമ്ബന്ധോ, പയതനന്തി ‘സാമത്ഥിയലദ്ധേപിവിസേസ്സേ’തിവചനം. തഞ്ചനത്ഥിച്ചാദി പരിഹാരോ, സരൂപമത്തകഥനായാതി വുത്തത്ഥാനമ്പി സരൂപമത്തകഥനായ ‘പൂപേ ബഹൂ ആനയേ’തി യഥാ, ഏവം ജാതീയകന്തി സരൂപകഥനപ്പകാരയുത്തം. ഉപസംഹരമാഹ-‘തദേവ’മിച്ചാദി, നിപാതസമുദായോവായം വുത്തേന പകാരേനേത്യസ്സ അത്ഥേ വത്തതേ.

അഞ്ഞതരസമ്ഭവേപി തന്നിവത്തിയാ വചനസബ്ഭാവം ദസ്സേതുമാഹ- ‘അഥപി’ച്ചാദി, അഞ്ഞതരസമ്ഭവേപീതി വിസേസനസ്സ വിസേസ്സസ്സ വാ സമ്ഭവേപി, യത്രപ്യുഭിന്നമത്ഥി വിസേസനവിസേസ്സഭാവസമ്ഭവോ തത്ഥപിതാവ ബഹുലംവചനതോവ നിവത്തി ഹോതി, കിമ്പനാ-ഞ്ഞതരസമ്ഭവേതി ദസ്സേതുമാഹ-‘യഥാ പുണ്ണോ’ഇച്ചാദി, ഏത്ഥ പന അഞ്ഞേപി പുണ്ണനാമകാ സന്തീതി ബ്യഭിചാരസമ്ഭവാ ഉഭിന്നമ്പി വിസേസനവിസേസ്സഭാവസമ്ഭവേ ബഹുലംവചനമേവ സമാസം നിവത്തേതി, ഏവം വിധേപീതി അഞ്ഞതരസമ്ഭവേപി, ന കേവലം വിസേസനവിസേസ്സഭാവസമ്ഭവേ, അഥ ഖോ ഏവം വിധേപ്യഞ്ഞ തരസമ്ഭവേപിത്യവിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ.

യജ്ജേവമിച്ചാദി പച്ചേകം വിസേസനവിസേസ്സഭാവേ സതി അനിട്ഠാ പാദനചോദനാ, പച്ചേകം വിസേസനം സിയാ ഉഭിന്നമ്പി വിസേസനത്താ, തത്ഥ ദോസമാഹ-‘വിസേസ്സസ്സച പുബ്ബനിപാതോ’തി, ചോ-വധാരണേ, വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ വാ, കുതോച്ചാഹ- ‘നാഗ്ഗഹിതേ’ച്ചാദി, ഇതി കാരണേ, അതോ കിമനിട്ഠമായാത മിച്ചാഹ- ‘ഉപ്പലനീലന്തിപി സിയാ’തി, ഇത്ഥഞ്ചരഹി കിന്ത്യാഹ- ‘നീലുപ്പലന്തി ചേ’ച്ചാദി. പരിഹാരമാഹ-‘നേസദോസോ’ച്ചാദി, ഉപപത്ത്യന്തരമാഹ- ‘അഥ ചേ’ച്ചാദി.

അഞ്ഞമഞ്ഞാനുപകാരിത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വിസേസനവിസേസ്സത്തേ നാനുപകാരിത്താ സപ്പധാനത്താതി അത്ഥോ, അഥ ദ്വിന്നമ്പി അപ്പധാനത്തം കസ്മാ ന സിയാ ത്യാഹ- ‘അപ്പധാനത്തേപി’ച്ചാദി, സകസകപ്പധാനാപേക്ഖാവന്താനന്തി സകേസകേ പധാനേ അത്തനി അപേക്ഖാവന്താനം. അഥ കുതോ ദബ്ബസ്സേവ പധാനത്തമസിതം, ന തു ഗുണസ്സേത്യാസങ്കിയ ഞായമുപനിസ്സയതി ‘അഥ ചേ’ത്യാദിനാ. ഛാഗോത്യജോ വുച്ചതേ, തം സേതവണ്ണമാലഭേഥ മാരേയ്യ, ഫുസനം വാ കരേയ്യാതി അത്ഥോ, ആപുബ്ബോ ലഭി ഹി മാരണേ ഫുസനേ ച വത്തതേ, ദേസനായന്തി [ചോദനായന്തി ചോദനാവാക്യ (പോത്ഥകേ)] വേദവാക്യേതി അത്ഥോ, കുതോ ഛാഗതോ-ഞ്ഞോ നാലബ്ഭതേച്ചാഹ- ‘ന ഹി’ച്ചാദി.

ഛാഗാഭാവേതി സേതഗുണയുത്തസ്സ ഛാഗസ്സാഭാവേ, പിട്ഠപിണ്ഡിമാലബ്ഭാതി സേതഗുണയോഗേന വിട്ഠപിണ്ഡിം ആലമ്ഭ, ന ച നാലമ്ഭതേ തസ്മാ ഗുണോ അപ്പധാനന്തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം.

പുന ചോദേന്തോ ആഹ- ‘നനു ചേ’ച്ചാദി, അഥേത്യധിപ്പായമാസങ്കതേ, അനിട്ഠമാപാദയതി നീലസദ്ദേപി പസങ്ഗോ’തി, കുതോച്ചാഹ- ‘സോപിഹി’ച്ചാദി, ഇദം വുത്തം ഹോതി- ‘‘ഉപ്പലസദ്ദോ ജാതിവാചീ, ന തു ദബ്ബവാചീ, ജാതി വിസിട്ഠദബ്ബവാചിത്താ യദി ദബ്ബവാചീതി വുച്ചതേ, തദാ നീലസദ്ദോപി ഗുണവിസിട്ഠ ദബ്ബവാചിത്താ ദബ്ബവചനമാപജ്ജതീതി ഇമേസം ന കോചി വിസേസോ’’തി, പരിഹരന്തോ ആഹ ‘നേദമത്ഥി’ച്ചാദി, അപായിനോ അപഗന്താരോ ദബ്ബാതി ഗമ്യതേ, കുതോച്ചാഹ- ‘സതീപി’ച്ചാദി, ഇതി കാരണേ.

വിസേസനമേകത്ഥേനേതി സിദ്ധേപി പപഞ്ചത്ഥം പരിപ്ഫുടത്ഥഞ്ച ഉദാഹരണബഹുത്തം ദസ്സേതും പാണിനിയേഹി ബഹും സുത്തിതം, സബ്ബസ്സേതസ്സ പച്ചക്ഖാതഭാവം ദസ്സേതും വുത്തിയമുദാഹരണമത്തം ദസ്സിതം, തദിദാനി ബ്യാഖ്യാതുകാമോ ആഹ- ‘പുബ്ബകാലേ’ച്ചാദി, ഛിന്നോച വിസേസനന്തീ സമ്ബന്ധോ ‘‘പുബ്ബകാലേക സബ്ബധുരപുരാണനവകേവലാനി സമാനാധികരണേനേ’’തി (൨-൧-൪൯) തേ സമേത്ഥ സുത്തം, തത്ഥേകാദീനം വുത്തിയമുദാഹരണാനി ന ദസ്സിതാന്യുപലക്ഖണതോവ വിഞ്ഞായന്തീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഏകേ’ച്ചാദി, ഏകോ ച സോ പുരിസോചാത്യാദിനാ വിഗ്ഗഹോ ഉപലക്ഖണത്തായേവ ച ‘സത്ത ച തേ ഇസയോ ച സത്തിസയോ’ച്ചാദികഞ്ച ദട്ഠബ്ബം.

ഉപമീയതേ പരിച്ഛിജ്ജതേ-നേനേത്യുപമാനം, ഉപമീയതീത്യുപമേയ്യം, തേസം ഉപമാനോപമേയ്യാനം സാധാരണോ യോ ധമ്മോ സാമതാതേന വിസിട്ഠം യദുപമേയ്യം, തം വചനേനേത്യത്ഥോ ഉപമാനോപമേയ്യച്ചാദി കസ്സ, സമാസോ ഭവതീതി സേസോ, കാരണമാഹ- ‘വിസേസേ’ച്ചാദി, വിസേസാപരിഗ്ഗഹാതി വിസേസനന്ത്യേവ സാമഞ്ഞേന പരിഗ്ഗഹാ, ഏവമ്ഭൂ തസ്സാപീതി ഉപമാനരൂപസ്സാപി. നനു സത്ഥീസദ്ദസ്സസത്ഥിയം വുത്തി സാമാസദ്ദസ്സ തു ദേവദത്തായ, അതോ ബ്യധികരണത്താ കഥമേത്ഥ സമാസോച്ചാസങ്കീയാഹ- ‘യദേ’ച്ചാദി, സമാനോ ധമ്മോ സാമത്താദി യസ്സ സോ സധമ്മോ, തസ്സ ഭാവോ സാധമ്മിയം സാമത്തം, തസ്മാ ദേവദത്താത്ഥേ വത്തതേ ഉപചാരവസേന, സാമാസദ്ദോപി ഗുണവചനോപി സാമത്തം വത്വാ സദ്ധാദിത്തവസേനാഭേദോപചാരേന വാ ദേവദത്തായം വത്തതേ, നനു ച സാമാസദ്ദസ്സ ദേവദത്താഭിധാനേ ചരിതത്ഥതായ സത്ഥീ ഗുണേന നിദ്ദിട്ഠാത്യനിയതഗുണപ്പതീതിപ്പസങ്ഗോ നേകഗുണാധാരത്താ സത്ഥിയാത്യാസങ്കിയാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി.

ഇഹാതി നിദ്ധാരണേ, ഏതേസം ഗുണാനം മജ്ഝേതി അത്ഥോ, ഇഹ വാ സത്ഥിയം, സാമഗുണവന്തതായ സാമായാതി ഗമ്യതേ, പസിദ്ധിവസേനാതി സത്ഥിസാമാത്യത്രോപമാനം സത്ഥീ, ഉപമേയ്യാ ദേവദത്താ, പസിദ്ധന്തുപമാനം ഭവതി നാപ്പസിദ്ധം… പസിദ്ധസാധമ്മിയാ സാധ്യു സാധനമുപമാനന്തി കത്വാ സത്ഥിയേവ സാമങ്ഗുണേന പസിദ്ധാ ന ദേവദത്താ, തസ്മാ സാമഗുണപ്പസിദ്ധിയാതി അത്ഥോ. സാധ്യുതേ ഉപമീയതേനേനേതി സാധനമുപമാനം, സാധ്യതേ ഉപധീയതേതി സാധ്യമുപമേയ്യം, പസിദ്ധസ്സ സാധമ്മിയം തേന, സാധ്യസ്സാപ്പസിദ്ധസ്സ കസ്സചി സാധനം സാധ്യസാധനം. യത്രത്വിച്ചാദിനാ ബഹുലംവചനസാമത്ഥിയാ സാമഞ്ഞവചനേനേവ സമാസസബ്ഭാവം വത്വാ അഞ്ഞേനാസബ്ഭാവമുദാഹരണേന ഫുടയിതും ‘ഫാലാ ഇവ തണ്ഡുലാ’ത്യാദി ആരദ്ധം.

തണ്ഡുലസദ്ദോതി ഉപമേയ്യഭൂതതണ്ഡുലസദ്ദോ, തണ്ഡുലത്തമ്പി വത്വാ ദബ്ബേ പവത്തോ സാമഞ്ഞവചനോ നതു ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ, ദബ്ബേതി തണ്ഡുലദബ്ബേ ഫാലദബ്ബേ ച.

ഉപമാനോപമേയ്യസാധാരണസൂരത്താദിധമ്മവചനാപ്പയോഗേതി ഉപമാനോപമേയ്യാനം സാധാരണോ യോ വിസാരദത്താദിധമ്മോ തബ്ബചനസ്സ ‘മുനി അയം സീഹോ വിയ വിസാരദോ’ത്യാദോ വിസാരദാദിസദ്ദസ്സാപ്പയോഗേതി അത്ഥോ, കേസഞ്ചിതി കേസഞ്ചി സദ്ദാനം മജ്ഝേ, വിസേസ്സത്തമേവ ഫുടയതി. ‘തഥാ ചേ’ത്യാദിനാ, വിസേസനവിസേസ്സാനം യഥിട്ഠത്താ നിച്ചം സീഹാദീനം വിസേസ്സതായേവ വചനിച്ഛാതി പുബ്ബനിപാതത്താപ്പസങ്ഗോതി ഭാവോ, ഉപപത്യന്തരമാഹ-‘വിസേസനസ്സേവേ’ച്ചാദി, യദിപി സീഹോ വിസേസനമേവ ന വിസേസ്സം, തഥാപി ബഹുലാധികാരാ വിസേസനസ്സാപി പരനിപാതോതി ഭാവോ.

അഥാത്രാപി വിസേസനന്തേവ സമാസപ്പടിപാദനേ’മുനി അയം സീഹോവ വിസാരദോ’ച്ചാദോ സാമത്ഥിയതോവ സമാസാപ്പസങ്ഗേപി ഉപമാനോ പമേയ്യാനം സാധാരണവിസാരദത്താദിധമ്മവചനാപ്പയോഗേ സതി തപ്പസങ്ഗാഭാവത്ഥം വചനമാരബ്ഭനീയന്തി ചോദേതി ‘നനുചേ’ത്യാദിനാ, സാമത്ഥിയതോതി സാമഞ്ഞവചനപ്പയോഗേ സാപേക്ഖത്താ സമാസാപ്പസങ്ഗോതി സാമത്ഥിയം തസ്മാതി അത്ഥോ. സാമഞ്ഞപ്പയോഗത്ഥന്തി സമാസവാക്യേ സാമഞ്ഞവചനസ്സ സൂരത്താദി(നോ), അപ്പയോഗത്ഥം, തഥാ ഹിച്ചാദിനാ സാമഞ്ഞസദ്ദപ്പയോഗേ സാമത്ഥിയതോ സമാസാസബ്ഭാവാ സുത്തന്തരസ്സാനാരബ്ഭനീയഭാവം സാധേതി.

വിസേസാനന്തബ്ഭാവാതി സാമഞ്ഞസ്സ സമാസേ അന്തോഭാവേപി തിഖീണത്താദിതോ വിസിട്ഠസ്സ സൂരസ്സാദിവചനീയസ്സ വിസേസസ്സ സമാസേ അനന്തോഗധത്താ അപ്പസങ്ഗോ സാപേക്ഖമസമത്ഥന്തി. അഥേതി ‘സച്ചമേത’ന്തിആദിം പരവചനമാസങ്കിയ വദതി, ഏവമാദിസിജ്ഝനത്ഥം സമാസോതി (ഞാപനത്ഥം) ആരബ്ഭനീയമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ.

പധാനസ്സാതി ‘രഞ്ഞോപുരിസോ-ഭിരൂപോ’തേത്ഥ അഭിരൂപസാപേക്ഖസ്സ പുരിസസ്സ വിസേസനത്തേനേവാ [വിസേസനം തേനേവാ (പോത്ഥകേ)] പ്പധാനം, സമാസാവയവഭൂതം രാജാനം പതി വിസേസ്സഭാവേനാവിഫലിതസകത്ഥതായ പധാനഭൂതസ്സ പുരിസസ്സ. ആദിസദ്ദേന ‘രാജപുരിസസ്സ ദസ്സനീയസ്സ ഗേഹ’ന്തി സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഏത്ഥ ഹി ഗേഹമ്പതി വിസേസനഭാവേനാപ്പധാനത്തേപി രാജാനമ്പതി പധാനഭൂതസ്സ പുരിസസ്സ സാപേക്ഖസ്സാപി സമാസോ ഹോതേവ. ഇദഞ്ചഞാപനത്ഥം വചനാരമ്ഭപ്പയോജനഞ്ച, കാരണമാഹ- ‘ഗമകത്താ’ഇച്ചാദി.

ഗമകത്താതി വിഗ്ഗഹവാക്യത്ഥസ്സ വുത്തിയമ്പതീയമാനത്താ ഗമകത്തം തസ്മാ, നചേഹ ഗമകത്തമത്ഥീതി ‘മുനി സീഹോവ സൂരോ’ത്യത്ര തു വാക്യതോ യോത്ഥോ പതീയതേ, നായം ‘മുനി സീഹോ സൂരോ’ത്യതോ ഗമ്യതേതി ഗമകത്തം നത്ഥീ-തി അത്ഥോ, തഥാഹി മുനിസീഹസദ്ദേനേവോ പമാനോപമേയ്യഭാവനിമിത്തസ്സ വിസാരദത്തസ്സ സഭാവേനേവോപാദാനതോ വിസാരദസദ്ദസ്സ തേന സമ്ബന്ധാഭാവോ.

അപവഗ്ഗോ നിബ്ബാനം, വാക്യമേവേതി ഏവകാരേന ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥമ്പദസ്സയമാഹ- ‘വുത്തിനിവത്തേതീ’തി ബഹുലാധികാരതോ വിഞ്ഞായതി, നനു ചാത്ര വിസേസ്സഭാവാസമ്ഭവാപ്പസങ്ഗോയേവ വുത്തിയാതി ചോദേതി. ‘നനുചേ’ത്യാദിനാ.

പുണ്ണതാബ്യഭിചാരാതി പുണ്ണതാസങ്ഖാതസ്സ ബാലാദിഅവത്ഥാവിസേസസ്സ അവിനാപ്പവത്തിതോ ബ്യഭിചാരീ ഹി വിസേസ്സമ്ഭവതി യഥാ നീലതായുപ്പലം, പരിഹരതി ‘നേദമത്തി’ച്ചാദിനാ, മന്താണിപുത്താനം അനേകത്താതി കേവലം മന്താണിയാ പുത്തോ പുണ്ണോയേവാതി അഭാവാ തേസം ബഹുഭാവതോ, അത്തനോ അത്തനോ ഗഹസ്സ പതയോതി ഗഹപതീനം ബഹുത്തം പാകടമേവ.

വുത്തിയേവേതി ഏവകാരേന ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥമാഹ-‘വാക്യം നിവത്തേതീ’തി. വിസിട്ഠജാതിവചനാതി വുത്തം കണ്ഹസപ്പജാതിയാ ലോഹിതസാലിജാതിയാ ച വിസിട്ഠത്താ.

തച്ഛകോ സപ്പോതി ബ്യാഖ്യേയമുപനിക്ഖിപ്പചോദയമാഹ- ‘നനു ചേ’ച്ചാദി. തച്ഛകഭാവാനപേതോതി ബാലയുവത്താദിസങ്ഖാതതച്ഛകഭാവതോ അബ്യാവുത്തോ, അത്ഥിനാമധേയ്യോതി തച്ഛകോ നാമ കോചി തന്നാമോ അത്ഥി, കിരിയാസദ്ദോതി തച്ഛതീതി തച്ഛകോതി ഏവം കിരിയായ പവത്തിനിമിത്തത്തേനോപാദിന്നോ വഡ്ഢകീവാചീ തച്ഛകസദ്ദോ, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘യഥാവുത്തനയേന വിസേസനവിസേസ്സസബ്ഭാവാ സമാസേന ഭവിതബ്ബം, തഥാ സതി കിമിദം പച്ചുദാഹരണം കത’’ന്തി. അത്ര കേനചി ന നാമധേയ്യസ്സേത്യാദി നോപജായതേവാത്യേതദവസാനം വുച്ചമാനമനുദ്യതം നിരാകത്തുകാമോ ആഹ-‘യോപാ ഹേ’ച്ചാദി.

ഇമസ്സായമധിപ്പായോ ‘‘വുത്തനയേന തച്ഛകസദ്ദസ്സ കിരിയാ സദ്ദസ്സാത്ഥവിസയാപേക്ഖായാഭാവതോ വിസേസ്സത്താഭാവാ പച്ചുദാഹരണമിദം കത’’ന്തി.

കസ്മാ അയുത്തമിച്ചാഹ-‘യതോ’ച്ചാദി, നാമധേയ്യസ്സ കിരിയാവാചിനോ ച അത്ഥാഭിധാനസാമത്ഥിയം തുല്യം വാ ന വാ, അവയവപ്പസിദ്ധിയാ സമുദായപ്പസിദ്ധി ബലവതി വാ നവേത്യേതം വിചാരേതും യതോ നാധികതന്ത്യത്ഥോ, കിഞ്ചരഹി അധികതന്ത്യാഹ- ‘അപിത്വി’ച്ചാദി, തച്ഛകസദ്ദോനേകത്ഥവുത്തി നാനേകത്ഥോതി വിചാരേതുമധികതന്തി യോജനാ.

ഏവം മഞ്ഞതേ- ‘‘വിസേസനവിസേസ്സഭാവചിന്തായം സദ്ദാനമത്ഥാഭിധാനസാമത്ഥിയചിന്താ ന യുജ്ജതേ ‘സതി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനം സാത്ഥകം ഹോതീ’തി വിസേസനം മഗ്ഗീയതേ, നാസമ്ഭവേ നാബ്യഭിചാരേ യഥാ സീതം (ഹിമം) ഉണ്ഹോഗ്ഗീതി, തസ്മാ സമ്ഭവബ്യഭിചാരചിന്താ വിസേസനവിസേസ്സഭാവചിന്തായമുപയുജ്ജതീതി തച്ഛകസദ്ദോ-നേകത്ഥവുത്തിവാ ന വേത്യേതദേവ വിചാരേതുമധികതന്തി കത്ഥചിപി വിസേസനവിസേസ്സ സബ്ഭാവേ സമാസോ ഹോതേവാ’’തി, യദിപി നാമധേയ്യകിരിയാവാചീനമതുല്യമത്ഥാഭിധാനം സമുദായപ്പസിദ്ധിയാ ച ബലവതിത്തം, തഥാപി വക്ഖമാനനയേന സമാസസബ്ഭാവാ ന കാചി ഹാനീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഏത്ഥ ചാ’തിആദി.

ഏത്ഥചാതി കേചി പക്ഖേ ച, കഞ്ചി പീളമാവഹതീതി സമ്ബന്ധോ, കുതോച്ചാഹ ‘തഥാഹി’ച്ചാദി. ഏവം മഞ്ഞതേ- ‘‘യദീപി സമുദായപ്പസിദ്ധിയാ സതി കിരിയാസദ്ദത്ഥവിസയാപേക്ഖാ നോപജായതേ, തഥാപി നാമധേയ്യസ്സേവ തച്ഛകസദ്ദസ്സാപ്യനേകത്ഥവുത്തിത്തമത്ഥേവ… സപ്പവിസേസേ മനുസ്സേ ച തന്നാമകേ നാമധേയ്യസ്സ തച്ഛകസദ്ദസ്സ പവത്തിസബ്ഭാവാ(തി) വിസേസനവിസേസ്സസബ്ഭാവതോ സമാസപ്പസങ്ഗോ തദവത്ഥോ യേവാ’’തി, ന കേവലം സപ്പവിസേസസ്സേവ തച്ഛകസദ്ദോ നാമധേയ്യമപിതു മനുസ്സാനമ്പീതി പിസദ്ദത്ഥോ. തച്ഛകസദ്ദസ്സാനേകത്ഥവുത്തിത്തേപി ന സമുദായപ്പസിദ്ധിയാ അവയവപ്പസിദ്ധീബാധാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘നചാ’തിആദി. ചോ-വധാരണേ, കുതോച്ചാഹ ‘കിരിയേ’ച്ചാദി. കമേനത്ഥപ്പസിദ്ധീതി യം, ഏതമ്പന സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി യോജനാ.

യന്തി യം പസിജ്ഝനം, കമേനാതി ബാധാഭാവതോ അനുക്കമേന. ഏവഞ്ചേതി ഇമിനാ നചേത്യാദിനാ വുത്തം പച്ചാമസതി… കിമ്പടിവിഹിതം സിയാ പരിഹടം സിയാതി അത്ഥോ, ഇതി ഇമിനാ കാരണേന ‘തച്ഛകോ സപ്പോ’തി പച്ചുദാഹരണം ന യുത്തം… തച്ഛകസപ്പോതി സമാസസബ്ഭാവതോതി അധിപ്പായോ, നേദമേവമിച്ചാദിനാ പരിഹരതി, യദാ ചരതി യഥാ വുത്തേന വിസേസനവിസേസ്സഭാവസമ്ഭവോ, തദാ കഥംത്യാഹ- ‘യദാ വിസേസനേ’ച്ചാദി. തദാപി കഥം വാക്യേന ഭവിതബ്ബമിച്ചാഹ- ‘ഇദഞ്ചേ’ച്ചാദി. ബഹുലംവചനതോയേവാതി അധിപ്പായോ.

അഞ്ഞസ്സാതി കമ്മനി സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായം ഛട്ഠീ. അവച്ഛേദകത്താതി ഏത്ഥ കത്തുനാ ഭവിതബ്ബന്തി കാളസ്സാതി കത്തരി ഭാവയോഗേ ഛട്ഠിയാ അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. പത്താപന്നേഹി ദുതിയന്തസ്സ ജീവികമ്പത്തോ ജീവികാ പന്നോതി സമാസോ ‘കാരകം ബഹുല’’ന്തേവ (ചം-൨-൨-൧൯) വിഹിതോ ദുതിയന്തേന തു തേസം സമാസത്ഥം സുത്തന്തരം കതം പരേഹി, അത്ഥഞ്ച തേസമിത്ഥിലിങ്ഗാനമ്പി സമാസേനേവ, കാരനിവത്തിയാ, തഥാ മാസോ ജാതസ്സാതി വിഗ്ഗഹേ പരിമാണിവാചിനാ ഛട്ഠിയന്തേന പരിമാണവചനാനം കാലസദ്ദാനം, തദാഹ- ‘പത്താപന്നാന’മിച്ചാദി, പരിമാണം മാസാദി പരിച്ഛേദോ തമസ്സത്ഥീതി പരിമാണീ ജാതാദി.

ഏത്ഥ ഹി മാസോ പരിമാണം പരിച്ഛേദകത്താ, ജാതോ പരിമാണീ പരിച്ഛേജ്ജത്താ, പത്താ ജീവികാനേനാതി [പത്തോ ജീവികന്തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം] വചനിച്ഛായം യോ-ത്ഥോ സോ- ഞാപദത്ഥസമാസേപ്യതിന്നോ വചനിച്ഛാഭേദമന്തരേനാതിദസ്സേതും ‘അഞ്ഞപദത്ഥേ ഭവിസ്സതീ’തി യം വുത്തിയം വുത്തം, തം ബ്യാഖ്യാതുകാമോ ആഹ- ‘വാനേകഞ്ഞത്ഥേ ഇച്ചേവാ’തിആദി. അഞ്ഞത്ഥ സമാസേ കതേ സബ്ബത്ഥ ‘‘ഇത്ഥിയം ഭാസിതേ’’ച്ചാദിനാ (൩-൬൭) പുമ്ഭാവോ. മാസോ ജാതസ്സാതി വചനിച്ഛായം യോ-ത്ഥോ, സോ-ഞ്ഞത്ഥസമാസേപ്യഭിന്നോ വചനിച്ഛാഭേദ മന്തരേനാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘യസ്സ ജാതാദിനോ’ച്ചാദി.

ജാതസദ്ദസ്സത്ഥമാഹ സമ്പന്നോതി, സമ്പുണ്ണോത്യത്ഥോ, ഇമിനാ ച മാസോ ജാതോ-സ്സാതി വിഗ്ഗഹസ്സ അത്ഥോ ദസ്സിതോ, അഞ്ഞഥാതി യദി മാസോ തസ്സ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സ ജാതാദിനോ സമ്പുണ്ണോ ന ഭാതീതി അത്ഥോ. ത്തത്തവന്തൂനം നിട്ഠാസഞ്ഞം വിധായ തദന്തസ്സഞ്ഞത്ഥസമാസേ ‘‘നിട്ഠാ’’തി (൨-൨-൩൬) സുത്തേന പുബ്ബനിപാതോ വുത്തോ, തദാഹ- ‘നചേ’ച്ചാദി, പുബ്ബനിപാതപ്പസങ്ഗോ നച സിയാതിസമ്ബന്ധോ, കുതോച്ചാഹ- ‘ജാതി’ച്ചാദി. കേസഞ്ചിതി വാക്യകാരമാഹ, നച യുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ, കാരണമാഹ- ‘വിസേസന’മേച്ചാദി, തഥാഹിച്ചാദിനാ വിസേസനസ്സ സാത്ഥകത്തേ സമാസബ്ഭാവമഭാവേ ചാഭാവം സാധേതി… ഛട്ഠീസമാസേ ‘സതി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനസ്സ സാത്ഥകമ്ഭവതീതി വിസേസനസ്സ സാത്ഥകത്താ.

അവചനേപീതി നിയമവചനേ (അ)സതീപി, ഛട്ഠീസമാസപ്പസങ്ഗോ ചരഹി വുത്തനയേന ബ്യവച്ഛേജ്ജ ബ്യവച്ഛേദകത്താഭാവേന വിസേസനാനത്ഥക്യാ ന ഭവേയ്യ ചേ വാക്യേനാപി ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ- ‘വാക്യം ത്വി’ച്ചാദി. അയമ്പന വിസേസനസമാസോ പരേഹി കമ്മധാരയോതി ഞായതി… യഥാ കമ്മം കിരിയം പയോജനഞ്ച ധാരേതി ഏവമയം സമാസോ കമ്മമിവ ദ്വയം ധാരയതീതി.