൧൦. അമാ

സോചേകത്ഥീഭാവോ വിസിട്ഠോ-ഭിമതോതി സമ്ബന്ധോ, മുഹുത്തന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ദുതിയാ, പാദിസമാസം കത്വാതി ആസദ്ദസ്സ ഹരസദ്ദേന വുത്തിസദ്ദേന [വുത്തിപദേന (പഞ്ചികാ)] കിരിയാഖ്യാപ്യതേതി അസത്യുപസേചനാദികിരിയായം സങ്ഖാരകം സങ്ഖാരിയം വാ ന ഭവതി, അത്ഥിചേഹ തദുഭയം, തതോ തേസം സമ്ഭവായേവ സമാസന്തോഭൂതകിരിയാ ഗമ്യതേതി മഞ്ഞതേ, തഥാഹി ദധിഭോജനംത്യാദോ വുത്തേ അധ്യാദിനോ സങ്ഖാരകത്തം ഭോജനാദിനോ ച സങ്ഖാരിയത്തം പതീയതേ, ന ചോപസേകാദിമന്തരേന സങ്ഖാരിയസങ്ഖാരകഭാവോ-ത്ഥീതി സാമത്ഥിയായേവുപസേകാദിപ്പതീതി.

തദപേക്ഖായാതി ഗമ്മമാനോപസേചനാദികിരിയാപേക്ഖായ. പാണിനിയേഹി അത്ഥേന ‘ഏതസ്സിദ’ന്തി അത്ഥേ നിച്ചസമാസോ-ഭിമതോ സബ്ബലിങ്ഗതാ ച, തഥാ വചനാഭാവമിഹ മനസികത്വാ ‘കഥ’മിച്ചാദിനാ വുത്തി യംവുത്തംചോദകവചനമാഹരിത്വാ തത്ഥാധിപ്പായംവിവരതി ‘ഏവമഞ്ഞതേ’ച്ചാദിനാ, വിധാനം കതന്തി ഏവമഞ്ഞതേതി സമ്ബന്ധോ, തത്ഥേച്ചാദിനാ അഞ്ഞ പദത്ഥേ ഭവിസ്സതീത്യേത്ഥാധിപ്പായം വിവരന്തോ നിച്ചസമാസതം സബ്ബലിങ്ഗതഞ്ച പടിപാദയതി, വാക്യനിവത്തിസിദ്ധായേവാതി.

അത്ഥസദ്ദേനാവഗതത്ഥതായ ഏതസ്സാതി വത്തുമയുത്തന്തി ‘ഏതസ്സ അത്ഥോ’തി വാക്യനിവത്തി സിദ്ധായേവ, കഥഞ്ചിപി ചതുത്ഥ്യന്താ ഭിന്നത്ഥസ്സ സമാസേ കതേപി തത്ഥ വിരോധമാഹ- ‘ചതുത്ഥ്യന്തസ്സേ’ത്യാദി.

വചനമ്പീതി ‘‘അത്ഥേന നിച്ചസമാസോ സബ്ബലിങ്ഗതാച’’ഇതി (൩-൧-൩൬) വാക്യകാരേന പതിട്ഠിതവചനമ്പി, പാണിനീയാനം ‘ഏതസ്സ ഇദ’ന്തി അത്ഥേ സമാസേ കതേ യോ-ത്ഥോ സമ്പജ്ജതി, അഞ്ഞത്ഥസമാസേപി സോയേവത്ഥോതി ദസ്സേതി ‘യോ’ ഇച്ചാദിനാ, അനുപാദാപരിനിബ്ബാനനിമിത്തം വായാമോച്ചാദിനാ യോജേതബ്ബം… തംനിമിത്തത്താ വായാമാദീനം, തേസം കഥാദീനന്തി ഏത്ഥ തേസം വായാമാദീനന്തി വത്തബ്ബം… വായാമോത്യാദിനാ വുത്തത്താ സോ ച തന്നിമിത്തം ഹോതേവ, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘ഏതസ്സ ഇദന്തി വാക്യേ അത്ഥേന സമാസേ സബ്ബലിങ്ഗതാ ച ‘ഏതദത്ഥോ ഏതദത്ഥാ ഏതദത്ഥ’ന്തി വായാമാദയോ ച സമാസത്ഥാ ഹോന്തി, ഏതം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനമത്ഥോ പയോജനമേതസ്സ ഏതിസ്സാ ഏതസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥേപി ഏസം പദാനം സോയേവത്ഥോതി നാത്ഥഭേദോ’’തി.

ഇദഞ്ച ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ ആനന്ദം കുസലാനി, അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥായ…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥായ ഏതദത്ഥോ വായാമോ ഏതദത്ഥാ കഥാ ഏതദത്ഥാ മന്തനാ ഏതദത്ഥം സോതാവധാന’’ന്തിആദി (തികങ്ഗുത്തര, ആനന്ദവഗ്ഗ) പാളിം നിസ്സായ വുത്തം.

പാണിനിയേഹി ‘‘കത്തുകരണേ കിതന്തേന ബഹുല’’ന്തി (൨-൧-൩൨) കിതന്തേന തതിയാസമാസവിധാനാ തത്ഥേവ ബഹുലഗ്ഗഹണേന ‘ഗാമനിഗ്ഗതാ’ദീസു സമാസോ വുത്തോ, തേനേത്ഥാന്തോദാഹരണാനം ദ്വിന്നമധികത്തം, സമാസാഭാവോ-ഭിമതോതി പാണിനീയേഹി ‘‘പൂരണഗുണസുഹിതത്ഥസദബ്യയതബ്ബസമാനാധികരണേനേ’’തി (൨-൨-൧൧) സുത്തേ ഗുണ ഇതിവചനേനാഭിമതോ, സദിതി സഞ്ഞാ തേസം ന്തമാനാനം.

സോ കഥന്തി ഇഹ ‘ഭാവതിത്തത്ഥേഹീ’തി ഭാവപ്പച്ചയന്തേനേവ സമാസപടിസേധവിധാനാ ‘ബ്രാഹ്മണസ്സ സുക്കാ’ ഇച്ചാദോ സോ സമാ സപ്പടിസേധോ കഥം സിജ്ഝതീതി അത്ഥോ.

ഗുണത്തനിയേവാതി ഗുണസഭാവേ ഏവ, അഭിമതോതി വാത്തികകാരസ്സാഭിമതോ ‘‘തദവട്ഠേഹി ച ഗുണേഹീ’’തി, തസദ്ദേനാസ്സ ഗുണസ്സ പരാമാസോ തസ്മിംയേവ ഗുണേ അവതിട്ഠന്തീതി തദവട്ഠാ, ഗുണേയേവ ഗുണാതിട്ഠന്തി ന കദാചിപി സോയമിത്യഭേദാ ദബ്ബവുത്തയോ സുക്കാദയോ വിയ തേ തദവട്ഠാ ഗുണാ ഗന്ധാദയോ, തദവട്ഠിതേഹി ഗുണേഹി ഛട്ഠീ സമസ്സതേതി വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ആഭിമതോതി ‘‘പൂരണാ’’ദിസുത്തേ അബ്യയഗ്ഗഹണേന, ദേവദത്തസ്സാതി ഛട്ഠിയാ ഗുരുമ്ഹി സാപേക്ഖത്തേപി ഗുരുസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ സകത്ഥേ [വാക്യേ] വിയ വുത്തിയം ബ്യപേക്ഖാ-യാഹാനിതോ വുത്തിസബ്ഭാവം വചനന്തരേന സാധേതുമാഹ- ‘തഥാചാഹൂ’തി.

സാത്ഥേവാതി സകത്ഥേ വിയ, അസ്സാതി സമ്ബന്ധിസദ്ദസ്സ, സാമത്ഥിയം ഗമകത്തഞ്ചത്ഥീതി പദാനമഞ്ഞോഞ്ഞാപേക്ഖാലക്ഖണം സാമത്ഥിയം സാമത്ഥിയാഭാവേപി വിഗ്ഗഹവാക്യത്ഥസ്സ ഗമകത്തം വാ അത്ഥീതി അത്ഥോ, ഗുരുനോ കുലം ദാസസ്സ ഭരിയാതി വിഗ്ഗഹോ, അഥാത്ര ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉച്ചേ’ഇച്ചാദോ സാമത്ഥിയം ഗമകത്തം വാ നത്ഥീതി കുതോ-വസിതം, യേന തദാഭാവാത്ര സമാസാഭാവോ വണ്ണീയതേച്ചാഹ-‘സാമത്ഥ്യാദിനോത്വി’ച്ചാദി.

സമാസാഭാവോ-ഭിമതോതി ‘‘പൂരണാ’’ദിസുത്തേ സമാനാധികരസ്സാപി ഉപാദാനതോ. സേഹീതി അത്തനിയേഹി, നാഭിമതോതി ‘‘ചയുത്തേഹി സേഹി അസമാസിതേഹി ഛട്ഠീസമാസപ്പടിസേധോവത്തബ്ബോ’’ (വാ) ത്യനേന, പുഥഗത്ഥതായ [ഭിന്നത്ഥതായം-വുത്തി] മിച്ചസ്സവിവരണം ഗവാദീനമസമാസേതി, ഏവമസ്സാദീനം സമാസേനാലന്തി സമ്ബന്ധോ.

യോഗീനന്തി ഇതരീതരയോഗീനം, അനേനേതരേതരയോഗചത്ഥസമാസം വദതി. വുത്തിഹോതീത്യസ്സ വിവരണം ഛട്ഠീസമാസോ ഭവതീതി, ഏകത്ഥീഭാവേഇച്ചസ്സ വിവരണം ഗവാദീനഞ്ച ചത്ഥസമാസേ സതീതി.

രുള്ഹിത്താതി സമാസസ്സേവ കീളാവാചകത്തേന ജീവികായ ച പച്ചായ കത്തേന പസിദ്ധത്താ, ന വാക്യസ്സാതി ‘ഉദ്ദാലപുപ്ഫഭഞ്ജികാ’ത്യാദോ രുള്ഹീവസേന നിച്ചസമാസോ ഭവിസ്സതീതി തത്ര കിം വചനേനേതി മഞ്ഞതേ, സരസി രുള്ഹന്തി വിഗ്ഗഹോ.

അയമ്പന അമാദിസമാസോ കമ്മധാരയദിഗുസമാസാതി സബ്ബേപി പരേസം തപ്പുരിസസദിസത്താ തപ്പുരിസാ, യഥാ ഹി തസ്സ പുരിസോ തപ്പുരിസോതി ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനോ, തഥാ തേ സിയും, സങ്ഖ്യാപുബ്ബത്ത നപുംസകത്തസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി ലക്ഖണേഹി ഗച്ഛതി പവത്തതീതിദിഗു.