൧. സ്യാദി

യസ്സാതികമാവട്ഠിതസ്സയോആദിഅക്ഖരസമുദായസ്സ, കിന്തന്തി ആഹ- ‘ഇദ’മിച്ചാദി, ഇദന്തി യഥാവുത്തം സ്യാദിസമുദായരൂപം, അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ, സമുദായേ പവത്താ സദ്ദാ അവയവേസുപി വത്തന്തീതി സ്യാദിസദ്ദോ സിആദികേ അവയവേപി വത്തതേ, വിധിഗ്ഗഹണഞായേനാതി ‘‘പച്ചയഗ്ഗഹണേ യസ്മാ സ വിഹിതോ തദാദിനോ തദന്തസ്സ ച ഗഹണ’’ന്തി ഞായേന. സ്യാദി അന്തേ യസ്സ തം സ്യാദ്യന്തം. നനു ച ‘‘സ്യാദിസ്യാദിനേകത്ഥ’’ന്തി സാമഞ്ഞേന വുച്ചമാനേ യംകിഞ്ചി സ്യാദ്യന്തം യേനകേനചി സ്യാദ്യന്തേന സഹേകത്ഥീഭാവമരഹതി, തഥാഹി യഥാ ഗാമഗതോതിആദോ, തഥാ പസ്സ ദേവദത്തേ ഗാമം, ഗതോ യഞ്ഞദത്തോ ഗുരുകുലന്തി ആദോപി സമാസോ ത്യാസങ്കിയാഹ-‘സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി’ച്ചാദി, യസ്സ സ്യാദ്യന്തസ്സയേന സ്യാദ്യന്തേന സമ്ബന്ധോ, തേന സ്യാദ്യന്തേന സഹതം സ്യാദ്യന്തമേകത്ഥമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധതോ വിഞ്ഞായതി അവസീയതീതി യസ്സാത്യാദിസ്വത്ഥോ, തഥാ ച ഗാമഗതോത്യത്രത്ഥീമേസ-മഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോത്യേകത്ഥീഭാവോ, തതോയേവേത്ഥാഹു-

നിയതം സാധനം സാധ്യേ, ക്രിയാ നിയതസാധനാ;

സന്നിധാനേന മേതേസം [ചേഥിസ്സാ (പോത്ഥകേ)], നിയമോ-യമ്പകാസതീതി.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘യതോ ഗാമമിച്ചേതം സാധനം സാധ്യം കിരിയം തംബ്യപദേസജാനനയോഗ്യമപേക്ഖതേ ഗതോതി, അതോ സാധനം കാര കം സാധ്യേ കിരിയായ നിയതം, യതോ ച കിരിയാ സയം സാധനമപേക്ഖതേ കിം ഗതോതി, അതോ കിരിയാപി നിയതം സാധനമേതിസ്സാതി നിയതസാധനാ ഹോതി അയം യഥാവുത്തോ നിയമോ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാവസേന വത്തമാനോ ഏതേസം സാധ്യസാധനാനം സന്നിധാന മത്തേന അഞ്ഞമഞ്ഞതോ പകാസതീ’’തി. പസ്സ ദേവദത്ത ഗാമം, ഗതോ യഞ്ഞദത്തോ ഗുരുകുലംത്യത്ര തു ഗാമന്തി സാധനം പസ്സേതി സാധ്യമപേക്ഖതേ, ഗതോതി ഗമനകിരിയാ തു ഗുരുകുലമപേക്ഖതേ, തതോ ച ഗാമഗതാനം വാക്യന്തരാവയവാനം നത്ഥേവാപേക്ഖാതി ന ഭവതി സമാസോ, സബ്ബത്ഥേവമൂഹനീയം, സമ്ബന്ധോ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാലക്ഖണോ സമ്ബന്ധ്യന്തരതോ-നവട്ഠിതം നിവത്തേത്വാ വിസേസേ നിവേസേതി, തഥാച വുത്തം–

തസ്സ ത്വാകങ്ഖതോ ഭേദേ, യാ പരിപ്ലവമാനതാ;

വിസേസേ തം നിവേസേന്തോ, സമ്ബന്ധോവാവഛിന്ദതീതി.

ഭേദേ വിസേസേ ഗാമന്തേതം സാമഞ്ഞം വിസേസാപേക്ഖം ‘ഗാമമാസീസതി, ജഹാതി, ഗതോ’തി, തഥാ ‘ഗതോ ഗാമം, വനം, ഗുരുകുല’ന്തി വേവമാകങ്ഖതോ-ഭിലസതോ തസ്സ തു പധാനപദസ്സുപസജ്ജനപദസ്സ ച യാ പരിപ്ലവമാനതാ അനവട്ഠിതതാ തം വിസേസേ വിസിട്ഠേ സമ്ബന്ധിനി നിവേസേന്തോ പതിട്ഠപേന്തോ സമ്ബന്ധോവാനേകപ്പകാരോ ക്വചി സാധ്യസാധനഭാവലക്ഖണോ ക്വചി പകതിവികാരഭാവസഭാവോ ക്വചി സസ്സാമി സമ്ബന്ധരൂപോ അവഛിന്ദതി സമ്ബന്ധ്യന്തരതോ നിവത്തേതീതി അത്ഥോ, യതോ-യമപേക്ഖാ വാക്യകാലേയേവ നിരൂപ്യതേ, തതോ യത്ഥാത്ഥി പദാനമപേക്ഖാ, തത്ഥ സമാസാവഗമോ, യത്ര തു നത്ഥി, തത്ര ന ഭവതീത്യനുപദിട്ഠോ വിസയവിഭാഗോ ഞായതേതി ഭാവോ, ബാലേ അബുധേതു നിസ്സായ വിചിത്തോ സമാസവിധാനലോപാദിനാനേകപ്പകാരോ പടിപത്തിയാ സാധുസദ്ദപരിജാനനത്ഥമുപായോ സമ്ഭവതി, പരമത്ഥതോ തു സദ്ദന്തരത്താ അച്ചന്തം [അഞ്ഞത്തം] വാക്യസമാസാനം ഭേദോ, ന ഹി വാക്യേ ദിട്ഠപദാനി സമാസേ സന്തി, തഥാ ച വുത്തം–

ബാലേ നിസ്സായുപായോ-യം, വിചിത്തോ പടിപത്തിയാ;

ഭേദോ വാക്യസമാസാനം, ച്ചന്തം [ഞ്ഞത്തം (പോത്ഥകേ)] സദ്ദന്തരം യതോതി.

അതോയേവാതി യതോ സാമഞ്ഞേന വുത്തേപിയസ്സയേന സമ്ബന്ധോതേന സഹ തദേകത്ഥമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധതോ വിഞ്ഞായതീതി നാനിട്ഠം കിഞ്ചിപീഹ ഹോതി, അതോയേവ ഹേതുതോതി അത്ഥോ. ബ്യപേക്ഖാ സാമത്ഥിയപരിഗ്ഗഹായേതി പദാനമഞ്ഞോഞ്ഞാകങ്ഖാ ബ്യപേക്ഖാ, സാവ സാ മത്ഥിയം, തസ്സ പരിഗ്ഗഹായ. സമത്ഥവചനം ന കതന്തി പാണിനിയേഹി വിയ ‘‘സമത്ഥോ പദവിധീ’’തി (പാ, ൨-൧-൧) സമത്ഥവചനം ന കതം. സമത്ഥോ പദ വിധീതി പരിഭാസായമയമത്ഥോ ‘‘വിധീയതേ [വിധീയതീതി (പോത്ഥകേ)] വിധി, പദാനം വിധി പദവിധിസമാസാദി, യോകോചീഹ സത്ഥേ പദവിധി,സോ സമത്ഥോ വിഗ്ഗഹ വാക്യത്ഥാഭിധാനേ (സത്തി) വേദിതബ്ബോ’’തി, താദിസപരിഭാസായ ബ്യാപാരതോ തേസം ‘പസ്സ ദേവദത്ത ഗാമം, ഗതോ യഞ്ഞദത്തോ ഗുരുകുലം’ ത്യാദോ നാനിട്ഠപ്പത്തി, സാമത്ഥിയഞ്ചേത്ഥ ദ്വിധാത്യുപഗമ്യതേ വാക്യേ ബ്യപേക്ഖാവുത്തിയമേകത്ഥീഭാവോ ചേതി [വുത്തിയമേകത്ഥീഭാവോ വാക്യേ ബ്യപേക്ഖാചേതി (പോത്ഥകേ)]. തത്ഥ പഠമസ്സ പരിഗ്ഗഹം വചനമന്തരേന പടിപാദിയ ദുതിയസ്സ പരിഗ്ഗഹമിദാനി വചനേന പടിപാദയമാഹ- ‘ഏകത്ഥീ ഭാവോ’ച്ചാദി, ഏകത്ഥീഭാവോ ഭിന്നത്ഥാനം സാധാരണത്ഥതാവസേന പവത്തിവിസേസോ, വാക്യേ ഹി സാധാരണത്ഥതാ നത്ഥി ഭിന്നത്ഥത്താ, അതോയേവേത്ഥ ഭേദനിബന്ധനാ ഛട്ഠ്യുപജായതേ ‘രഞ്ഞോ പുരിസോ’തി, വുത്തിയന്തൂഭയപദബ്യവച്ഛിന്നത്ഥാഭിധാനതോ സാധാരണത്ഥതാ ഭവതി, ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘സമാസേ വിസേസനം വിസേസ്സമനുപവീസതി ഏകീഭവതി വിസേസനം, വാക്യേ തു വിസേസനം വിസേസ്സതോ വിസുംയേവാ വതിട്ഠതേ’’തി. ദ്വന്ദസമാസസ്സ തു പദാനം വിസേസനവിസേസ്സാഭാവേപി സകലപദത്ഥപ്പധാനത്താ ‘രഞ്ഞോ ഗോ ച അസ്സോ ച പുരിസോ ചാ’തി വാക്യതോ ‘രഞ്ഞോ ഗവാസ്സ പുരിസാ’തി സമാസസ്സ വിസേസോ ഏകത്ഥീ ഭാവലക്ഖണോ ഭവത്യേവ, തഥാഹി തത്ഥ വാക്യേ ഭിന്നത്ഥനിബന്ധന സമുച്ചയപടിപാദനായ ചസദ്ദോ പയുജ്ജതേ, സമാസേ തു നപ്പയുജ്ജതേ, ഏകത്ഥ വചനേനേവാതി ‘‘സ്യാദിസ്യാദിനേകത്ഥ’’ ത്യേകത്ഥവചനേനേവ, ഏകത്തീഭാവോയേവ ഭവതീതി സേസോ, ഏവകാരോ ന വാക്യേ തഥാഹി ദീപേതി. വാക്യേ കഥന്തി ആഹ- വാക്യേ’തിആദി.

വാക്യേതി വിഗ്ഗഹവാക്യേ, വിസേസേന ഗയ്ഹതി ഞായത്യനേനേതി വിഗ്ഗ- ഹോ, സോ ച തം വാക്യം ചേതി വിഗ്ഗഹവാക്യം, വിസേസേന വാ ഗഹണം വിഗ്ഗഹോ, തദത്ഥം വാക്യം വിഗ്ഗഹവാക്യം, തസ്മിം, കായം ബ്യാപേക്ഖാതി ആഹ-‘ഭേദാദിലക്ഖണാ’തി, ആദിസദ്ദേന സംസഗ്ഗ ഭേദ സംസഗ്ഗാനഞ്ച ഗഹണം.

തത്ഥ സാന്തരേഹി സാമ്യന്തരേഹി ച ബ്യാവുത്തി ഛേദോ, സംവിസേസ സാമിവിസേസാനം സമ്ബന്ധോ സംസഗ്ഗോ, തദാഹ- ‘തഥാഹി’ച്ചാദിനാ, ഭേദകോ ബ്യാവത്തകോ, അത്ഥഗഹിതോതി കാരണവസേന ഭേദവാദിനാ ഗഹിതോ, യദേച്ചാദിനാ സംസഗ്ഗവാദിനോ-ധിപ്പായമാഹ യദാ തൂഭയമ്പിച്ചാദിനാ ഉഭയവാദിനോ, അഭിമതോതി ‘‘പാക്കഡാരാസമാസോ’’ച്ചനേന (൨-൧-൩) പാണിനിനാ ഇച്ഛിതോ. പാക്കഡാരാതി ‘‘കഡാരാ കമ്മധാരയേ’’ച്ചനേന (൨-൨-൩൮) കഡാരാസംസദ്ദനാ പഗേവാതി അത്ഥോ.

‘പുഥ ഭിന്നോ അത്ഥോ യേസം പദാനം താനി പുഥഗത്ഥാനി, വാക്യേ ഹി രഞ്ഞോ പുരിസോ തേത്ഥ രാജസദ്ദോ രാജത്ഥമേവ വദതി, പുരിസസദ്ദോ പുരിസത്ഥമേവ, വുത്തിയന്തു രാജപുരിസോതേത്ഥ രാജസദ്ദോപി പുരിസത്ഥമേവ വദതീതി ദ്വിന്നമേകത്ഥീഭാവോ ഭവതി, അഞ്ഞോയേവാവയവത്ഥാന്വിതോ സമുദായത്ഥോ പാതുഭവതീതി തദപേക്ഖായ ചേകത്ഥീഭാവോ വുച്ചതേ, ജഹമാനസകത്ഥവുത്തിമഭ്യുപഗമ്മ വുത്തം- ‘വിസേസനസ്സ സകത്ഥ പരിച്ചാഗേനേ’ച്ചാദി, അതോയേവ പരോ ചോദേസ്സതി ‘നനു ചേ’ച്ചാദിനാ. ഏകത്ഥീഭവനം സമസനന്തി ഇമിനാ ഏകത്ഥന്തി സമാസോതി നാത്ഥന്തരന്തി ദീപേതി.

ജഹമാനാനി പദാനി സകത്ഥം യസ്സം (സാ) തഥാ വുത്താ, നാച്ചന്തായ ജയാതീതി ഏവമ്മഞ്ഞതേ ‘‘പരിച്ചാഗമത്തമഭിസന്ധായ ജഹമാനസകത്ഥംത്യുച്ചതേ, ന തു സബ്ബഥാ പരിച്ചാഗോപരോപകാരായ തസ്സോപാദാനതോ, സബ്ബഥാ ച സകത്ഥപരിച്ചാഗേ പരോപകാരാസമ്പാദനതോ-നുപാദാനമേവ പയോജനാഭാവാ തസ്സ സിയാ’’തി, ഥപതി വഡ്ഢതീ. അത്ഥന്തി രാജസദ്ദവാച്ചം. അച്ചന്തപരിച്ചാഗേപി ന ദോസോ… വാക്യേ ദിട്ഠസ്സുപസജ്ജനസ്സ വുത്തിയം സോയേവായന്ത്യന്വയാവസായതോ തദത്ഥാവ ഗതിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘അഥ വേ’ച്ചാദി.

സോയേവായന്ത്യജ്ഝവസായോ-ന്വയോ, സോയേവായം രാജസദ്ദോ യോ വാക്യതാലേ ദിട്ഠോതി വോഹാരീനമേകത്താവസായേനാസത്യപി (രാജസദ്ദസ്സ)ത്ഥേ പുരിസസ്സ വിസേസനമ്ഭവിസ്സതീതി ഭാവോ, ഏത്ഥേവ ദിട്ഠന്തമാഹ- ‘യഥേ’ച്ചാദി.