൨. അസം

അബ്യയന്തി യദഞ്ഞേസം പസിദ്ധന്തി ലിങ്ഗവചനഭേദേപി ബ്യയരഹിതത്താ ഉപസഗ്ഗനിപാതാനം പരേഹി അബ്യയസഞ്ഞാകരണതോ അബ്യയന്തി പരേസം പസിദ്ധം, തേസന്ത്വയം സമാസോ അബ്യയത്ഥപുബ്ബങ്ഗമത്താ അനബ്യയം അബ്യയമ്ഭവതീതി അബ്യയീഭാവോ പസിദ്ധോ, അസങ്ഖ്യസ്സ സുതത്താ തസ്സേവ വിഭത്യത്ഥാദയോ വിസയഭാവേന വിസേസനാനീതി വിഞ്ഞായന്തീത്യാഹ- ‘അസങ്ഖ്യേ’ച്ചാദി, ഇമിനാ നേമേസമാസത്ഥാതി ദീപേതി.

താവസദ്ദസ്സ കമവുത്തിയം യോ-ത്ഥോ സമ്പജ്ജതേ തമാഹ- ‘വിഭത്യ’ച്ചാദി, വിഭത്യത്ഥേ ഉദാഹരിത്വാതി വിഭത്യത്ഥവിസയേ വത്തമാനസ്സാസങ്ഖ്യസ്സ ഇത്ഥിസദ്ദേന സമാസമധിത്ഥീതി ഉവാഹരിത്വാ, നിച്ചയമാസാന മവിഗ്ഗഹോ, അസകപദവിഗ്ഗഹോ വാ യുത്തോ, അഞ്ഞഥാ അനിച്ചതാപത്തീത്യാഹ- ‘നിച്ചസമാസത്താ’ഇച്ചാദി.

അസകപദേന അനത്തനിയപദേന അഞ്ഞപദേന വിഗ്ഗഹോ അസകപദവിഗ്ഗഹോ, തേന, ഏത്ഥ ഹി യഥാ കുമ്ഭസ്സ സമീപംത്യഞ്ഞപദവാക്യേ സമീപ സദ്ദേനുപസദ്ദവചനീയസ്സ വുത്തത്താ ഉപസദ്ദോ നപ്പയുജ്ജതേ, യഥാ ഇത്ഥീ സൂതി ഏത്ഥാധിസദ്ദവചനീയസ്സാ (ധാ)രത്ഥസ്സ സത്തമിയാ വുത്തത്താ നാധിസദ്ദോതി ‘ഇത്ഥീസൂ’തി അഞ്ഞപദവാക്യം വുത്തം, കഥാപവത്താതി ത്വാധേയ്യോ പദസ്സനം, ഏവം സബ്ബത്ഥോന്നേയം, അസകപദവിഗ്ഗഹേനാത്ഥോവ വുത്തോ,

അധിസദ്ദസ്സ പന പുരതോവട്ഠിതസ്സാധാരേ വത്തമാനസ്സ തംസമാനാധികരണേന സത്തമ്യന്തേനിത്ഥിസദ്ദേന സഹ സമാസോതി ദസ്സേതുമാഹ-‘അധിസദ്ദോ’ച്ചാദി.

സ്യാദിലോപോതി അധിസദ്ദതോ ഇത്ഥിസദ്ദതോ ച പരേസം സത്തമീ ബഹുവചനാനം ലോപോതി അത്ഥോ. അത്ത (ഭാവ) സമ്പത്തീതി സരീരസമ്പത്തി അധിപ്പേതാതി ബ്രഹ്മസദ്ദസ്സ സരീരം അത്ഥോതി ആഹ- ‘ബ്രഹ്മം സരീരന്തി, കത്ഥചീ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്താവാസങ്ഖ്യസമാസസ്സ ‘സമ്പന്നം ബ്രഹ്മ’ന്തി വിഗ്ഗഹോ വുത്തോ.

സമാസവിഭത്തിയാതി സമാസതോ ഉപ്പന്നവിഭത്തിയാ, സകലോ പദേസസകലോ, പരിഗ്ഗഹാപേക്ഖാതി അഭ്യുപഗമാപേക്ഖായാതി അത്ഥോ, അഭ്യുപഗമേപി ഹി പരിഗ്ഗഹസദ്ദോ–

സപഥേ പരിവാരേ ച, മൂലാഭ്യുപഗമേസു ച;

രവിമ്ഹി രാഹുഗഹിതേ, ദാരേസു ച പരിഗ്ഗഹോ’’തി നിഘണ്ടു.

സകലസ്സ ഭാവോ സാകല്യം-സകലസദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തം, തമ്പന നിസ്സേസ [മതനിസ്സേസ (പോത്ഥകേ)] ഗ്ഗഹണാ പുഥു ഭവതീത്യാഹ- ‘അസേസഗ്ഗഹണ’ന്തി, തിണാനം സാകല്യന്തി വിഗ്ഗഹോ, തിണസദ്ദേന ഹി തിണസഹിതാനി ഗഹിതാനി, തേനേവ വക്ഖതി ബ്യതിരേകനയേ- ‘തം സബ്ബം തിണസഹിതമജ്ഝോ- ഹരതീ’തി, സതിണമജ്ഝോഹരതീതേത്ഥാധിപ്പായത്ഥ മാഹ-‘യാവാ’തിആദി.

തിണസദ്ദോ ഉപലക്ഖണം സേസാ-നജ്ഝോഹാരിയാനം, തേനാഹ ‘തിണാദികമ്പീ’തി. പരിഗ്ഗഹാപേക്ഖായന്തഭൂതസ്സ ഗഹണത്ഥം ‘‘അബ്യയം വിഭത്തിസമീപാ’’ദിസുത്തേ ‘സാഗ്യധീതേ’തി നിപ്ഫാദനത്ഥമന്തവചന മുദാഹതമ്പാണിനിനാ, തമ്പി സാകല്യേയേവാഹരിതും [സാകല്ലേനോദാഹരിതും] സാഗ്യധീതേത്യൂദാഹടന്തി ദസ്സേതും ‘തതോ’ത്യാദി വുത്തം.

തതോതി യതോ സകലസകലേ ന വത്തതി, പരിഗ്ഗഹാപേക്ഖായ സമത്തിയാ അന്തതോ സകാസാ സാകല്യം ന ഭിജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, സമത്ഥിയമ്പി അന്തേ ഉദാഹരണന്തി സേസോ.

അഗ്ഗിപരിയന്തന്തി അഗ്ഗിഅത്ഥോ ഗന്ഥോ താദത്ഥിയാ അഗ്ഗി, സോപരിയന്തോ-സ്സ അജ്ഝേയസ്സാതി അഗ്ഗിപരിയന്തം, യത്തകസ്സാജ്ഝേയസ്സ പരിഗ്ഗഹോ, തസ്സ അഗ്ഗി പരിയന്തോ, അഗ്ഗിനാ പരിയന്തഭൂതേന സഹിതോ സകലോതി വിഗ്ഗഹോ, അഗ്ഗിനോ സാകല്യന്തി വാ.

സദ്ദികാനന്തി ബ്യാകരണഞ്ഞൂനം. അത്ഥാഭാവേഇത്യത്ഥഗ്ഗഹണം ഇതരേതരാഭാവേ ധമ്മാഭാവേ ച മാ സിയാതി, അതോയേവ ചോച്ചതേ ‘അഥേതരേതരാഭാവേ’ഇച്ചാദി, ഇതരസ്മിം ഇതരസ്സ അഭാവോ ഇതരേതരാഭാവോ, ഗോ അസ്സോ ന ഭവതീതി ഹി അത്ഥന്തരത്തം നിസേധീയതേ, ന വത്ഥുഭാവോ, ബ്രാഹ്മണോ ന ഭവതീത്യത്രപിബ്രാഹ്മണത്തധമ്മോ നിസേധീയതേ, ന വത്ഥുഭാവോ, പരത്താതിആദിനാ വിപ്പടിസേധ വിസയമാഹ.

അതിക്കമാഭാവേതീ ഏത്ഥ അതിക്കമാതി പഞ്ചമിയാ അസമാസനിദ്ദേസോതി ആഹ- ‘അതിക്കമാ’തി, ന പനുപ്പന്നസ്സ പച്ഛാതി ഇമിനാ അതിക്കമാഭാവോ നാമ ഉപ്പന്നസ്സ പച്ഛാ അഭാവോതി ദസ്സേതി.

നിത്തിണന്തി ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനോ-സങ്ഖ്യസമാസോ. സമ്പതിസദ്ദസ്സ സാമഞ്ഞവചനത്തേപി ഇധാധിപ്പേതം കാലം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഉപഭോഗസ്സേ’’ച്ചാദി, ഉപഭോഗോ കമ്മസാധനോ ലഹുപാവുരണസ്സ നായമുപഭോഗകാലോതി വിഗ്ഗഹോ, (അതി) ലഹുപാവുരണന്തി രൂപസിദ്ധീതി ദസ്സേതും ലഹുപാവുരണസ്സാതിആദി വുത്തിയം വുത്തം.

യോഗ്ഗം രൂപന്തി വിഗ്ഗഹേ അനുരൂപം, നനു ചാത്ര നിച്ചസമാസത്താസപദവിഗ്ഗഹേന ഭവിതബ്ബംത്യാസങ്കിയാഹ-‘വിച്ഛായ’മിച്ചാദി, അനുസദ്ദേന ഹി യോഗേ വിച്ഛായം ‘‘അനുനാ’’തി (൨-൧൦) ദുതിയാ വിധീയതേ, വാക്യേയേവാസ്സ ച പയോഗോ നാഞ്ഞത്രേതി വാക്യമ്പി ഭവതീതി മഞ്ഞതേ. സകിഖീതി ഏത്ഥാപി ‘‘അകാലേ സകത്ഥേ’’തി (൩-൮൧) സഹസ്സ സോ.

സദിസോ കിഖിയാതി ഏത്ഥ കിഖിയാ പസിദ്ധഭൂതായ സാധിയസ്സ സാധനഭാവേന ഗഹിതായ സധമ്മത്തേന കോചി സാധിയോ സദിസോതി വുത്തോതി കിമിധ സദിസോ അപ്പധാനം [പധാനമേവാതി അത്ഥോ] തഥാ സതി പുപ്പപദത്ഥപ്പധാനേനാസങ്ഖ്യസമാസേന സകിഖീതി ഏത്ഥ ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ-‘നനുചേ’ത്യാദി, കിഖിയാതി സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, ഏത്ഥ പന സദിസത്തസ്സ കിഖീയാ-പ്പടിബദ്ധത്താപ്പധാനത്തം. നേതദത്ഥീതിആദിനാ യഥാവുത്തം ചോദനം പരിഹരതി.

യഥാ ദേവദത്തോതി ഏത്ഥ യദി സമാസോ ഭവേയ്യ, ദേവദത്തേന സദിസോ യഥാദേവദത്തന്തി ഭവേയ്യ, പടിസിദ്ധത്താ പന (ന) സമാസോതി, കിഖീതി മക്കടസ്സാഭിധാനം. ജേട്ഠാനുക്കമേനാതി വുത്തത്താ അനുജേട്ഠന്തി തതിയന്തതാ ഗമ്യതേ. ചക്കേന യുഗപദി സചക്കം.