൩. കാല

യദാ കാലദ്ധാനമിച്ചാദിനാ‘മാസമാസതേ കോസം സയതി’ച്ചാദോ അകമ്മകേഹിപി യോഗേ കാലഭാവദ്ധദേസാനം പരേഹി കമ്മത്തമനുഞ്ഞാതന്തി ച, യദാത്വിച്ചാദിനാ തു കിരിയാവ സബ്ബേനസബ്ബം ന സൂയതി, തഥാ സതി കുതോ ച കമ്മത്തന്തി തേഹേവ വുത്തന്തീ ച ദസ്സേതി, ഗമ്മ മാനകിരിയായോഗോപി ന നിസ്സിതോ… മാസമാസതേച്ചാദീസു ആസനാദി [ആസനാദീസു (പോത്ഥകേ)] കിരിയാനം മാസാദിയോഗോ വിയ കല്യാണിത്തഗുണാദിയോഗോ ച ലോകസ്സ പതീതിപഥമുപയാതീതി, ന സിജ്ഝതീതി കിരിയാ ന ഹോന്തി ഗുണദബ്ബാനീതി കിരിയാസമ്ബന്ധാഭാവാ കമ്മത്താഭാവോതി ന സിജ്ഝതി, ഗുളേന മിസ്സാ ധാനാ ഭജ്ജിതയവാ ഗുളധാനാ. അജ്ഝയനകിരിയായ പബ്ബതേന ച മാസകോസാനം സാകല്ലേന സമ്ബന്ധാഭാവാ അച്ചന്തസംയോഗാഭാവോതി മാസസ്സാതിആദീസു ന ദുതിയാ. പുബ്ബണ്ഹേ സമയന്തി ഇമിനാ പുബ്ബണ്ഹേ സമയോതി സത്തമീആമാദിസമാസം ദസ്സേതി, അച്ചന്ത മേവാതി ഇമിനാ സമയസ്സ സാകല്ലേന വിഹരണകിരിയായ സമ്ബന്ധമാഹ, യംസമയം കരുണാവിഹാരേന വിഹാസി, തം ഏകംസമയന്തി സമ്ബന്ധോ, ഉപസങ്കമനകിരിയായച്ചന്തമേവ യുത്തോതി ഇമിനാ നിവാസനവിഹരണ കിരിയാഹിപി പുബ്ബണ്ഹസമയാദീനമച്ചന്തമേവ യുത്തതം ഉപലക്ഖേതി, പകാരന്തരേനാപി സിദ്ധിയമാസങ്കമുബ്ഭാവയതി ‘യദാ ത്വി’ച്ചാദിനാ, വിഭത്തിയാ വിപല്ലാസോ യഥാപകതമതിക്കമ്മ അഞ്ഞഥാ ഭവനം, ഇധ പന സത്തമി യമ്പത്തായം സത്തമ്യത്ഥേ ബാഹുലകേന ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ച്ചേവ ദുതിയാപ്പത്തി.

തതിയാഭിമതാതി ‘‘അപവഗ്ഗേ തതിയാ’’തി (൨-൩-൬) വചനേന പാണിനിയാനംപപഞ്ചത്തമഭിമതാ, കഥമ്പന കാലദ്ധാനം കരണത്തമിച്ചാസങ്കിയ കരണത്തമേസമ്പടിപാദേന്തോ ആഹ-‘തഥാപി’ച്ചാദി, തഥാപീതി വുത്തക്കമേന കരണത്തസമ്ഭവാ തതിയായ വിജ്ജമാനായപി, സിയാതി തതിയാ സിയാ, തഞ്ചാതി തം കരണഞ്ച. കാരകമജ്ഝേതി ഏത്ഥ ഛട്ഠീ സമാസോ കാരകസദ്ദേന ച സത്തികാരകം ഗഹിതന്തി (ആഹ) ‘ദ്വിന്നം കത്തുസത്തീനം മജ്ഝേ’തി, അഭിന്നസ്സാപി ഹി ഏകസ്സ ദേവദത്താദികത്തുനോ ഭിന്നാനം തംസമവേതാനം കത്തുസത്തീനം മജ്ഝേ കാലദ്ധാനാനി, സത്തിഭേദമേവ ബ്യഞ്ജയമാഹ-‘തഥാഹി’ച്ചാദി, ഏകത്ഥാതി ഏകസ്മിം ദേവദത്തേ, ദ്വീഹേതീതേ (ഭുഞ്ജിക്രിയാ) സാധനന്തി സമ്ബന്ധോ, ദ്വിന്നം അഹാനം സമാഹാരോ ദ്വീഹം തസ്മിം. ഇസുമസതീതി വാ, ഇസുമ്ഹി ആസോ അസ്സേതി വാ നിപ്ഫന്നേന ഇസ്സാസസദ്ദേന ഗമ്മമാനം കിരിയം ദസ്സേതി ‘ഇസ്വസനേ’തി, നന്വിച്ചാദി ചോദ്യം, ധനുപഞ്ചസതം കോസോ, ഏവമഞ്ഞതേച്ചാദി പരിഹാരോ, ഛട്ഠിയാസമ്പത്തായന്തി കോസസ്സേകദേസേതി ഏവം ഛട്ഠിയാ സമ്പത്തായം, മുത്തസംസയേനേദം സമാനന്തി മുത്തോ സംസയോ യസ്മിം അവധ്യാദോ തേനേതം തുല്യന്തി അത്ഥോ. വുത്തിയം അഭിമതാതി ‘‘സത്തമീ പഞ്ചമിയോ കാരകമജ്ഝേ’’തി (൨-൩-൭) വചനേന സത്തമീപഞ്ചമിയോ പപഞ്ചത്തമഭിമതാ, ദ്വീഹേ ഭുഞ്ജിസ്സതീതി ദ്വീസു ദിവസേസു ഗതേസു ഭുഞ്ജിസ്സതീതി അത്ഥോ, ‘‘യബ്ഭാവോ ഭാവലക്ഖണ’’ന്തി (൨-൩൬) സത്തമീ, സകസകകാരകവചനിച്ഛായേവാതി ഹി ഇദം ബാഹുല്ലം നിസ്സായ വുത്തം, ദ്വീഹാ ഭുഞ്ജിസ്സതി കോസാ വിജ്ഝതീതി ദ്വീഹാ നിക്ഖമ്മ ഭുഞ്ജിസ്സതി, കോസാ നിക്ഖമ്മ ഠിതം ലക്ഖം വിജ്ഝതി ഉപാത്തവിസയോ-യമവധി, കോസേ വിജ്ഝതീതി കോസേ ഠിതം ലക്ഖം വിജ്ഝതീതി അത്ഥോ.