൨. ദുതിയകണ്ഡ വണ്ണനാ

൧. ദ്വേദ്വേ

അവയവസമ്ബന്ധേതി സ്യാദ്യവയവീസമുദായേന ദ്വേദ്വേതി വുത്താനമവയവാനം സമ്ബന്ധേ, അതേത്ഥ വുത്യനുകൂലായ പഞ്ചികായ വാ ഭവിതബ്ബം, പഞ്ചികാനു കൂലായ വുത്തിയാ വാ, ന ചേത്ഥ ദ്വിന്നമഞ്ഞോഞ്ഞാനുകൂലതാ ദിസ്സതി, തഥാഹി വുത്തിയം-‘ഏകാനേകത്ഥേസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ’തി ഏത്തകമേവ പകതിവിസേസനവസേന വുത്തം, പഞ്ചികായന്തു തബ്ബിസേസന വസേന ച പച്ചയത്ഥവിസേസനവസേന ച അത്ഥോ ദസ്സിതോ, തദേവ മുഭിന്നന്നാഞ്ഞമഞ്ഞാനുകൂലതാ ദിസ്സതി, തതോ ഏത്ഥ യഥാ ദ്വിന്നമഞ്ഞോഞ്ഞാനുകൂലതാ സമ്പജ്ജതി, തഥാ ബ്യാചിക്ഖിസ്സാമ ‘‘യദി പനേത്ഥ വുത്യാനുകൂലാ പഞ്ചികാ ഭവേയ്യ പച്ചയത്ഥപക്ഖോ ജഹിതബ്ബോ സിയാതി ‘തേ…പേ… ഏകാനേകത്ഥേസു’തി ച, തേന…പേ… യോജനിയ’ന്തി ച ഏതേസം ജഹിതബ്ബതായ ബഹുപാഠവിലോപോ ആപജ്ജതി, യദി പന പഞ്ചികാനുകൂലാ വുത്തി ഭവേയ്യ വുത്തിയം കിഞ്ചിമത്തം പക്ഖിപിതബ്ബ മത്തമേവ സിയാതി ബഹുവിലോപാപത്തി (ന) ഹോതീതി ഏതേസം ദ്വേദ്വേ ഹോന്തി ഏകാനേ കത്ഥേസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ’തി വുത്തിയാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി, ഏവഞ്ഹി സതി സത്ഥന്തരേനാപി സഹ ഘടതേ, സുത്തേ ‘ദ്വേദ്വേകാനേകേസു നാമസ്മാ’തി വുത്തത്താ ‘ഏകാനേകേസൂ’തി ഇദം പച്ചയവിസേസനം വാ യുജ്ജതി

പകതിവിസേസനവസേന വാ യദേതം പച്ചയവിസേസനം, തദാ സാമത്ഥിയാ ഏകാനേകേസൂതി പകതിവിസേസനമ്പി ലബ്ഭതി, തത്ഥ സാമത്ഥിയമത്ഥ ബലം, തഥാഹ്യേകാദീസു ഭവന്താ പകതിവാച്ചാനമേവേകത്താദിഅബ്യതി രിത്തഅത്ഥമത്താദീരൂപാനം ജോതകാ സ്യാദയോ കഥമേകത്താദീസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ അഞ്ഞതോ സിയുന്തി യഥാവുത്തനാമവിസേസാക്ഖേപോ, തഥാ ഇത്ഥിണാദിപ്പച്ചയാദീനമ്പി പന പകതിവിസേസാനുപാദാനേപി യതോ ധാത്വാദി വാച്ചോത്ഥോ നത്ഥി, സാമത്ഥിയാ തതോ, ധാതുത്യാദ്യന്തേഹി [ത്യാദ്യന്ത വാച്ചേഹി (പോത്ഥകേ)] ന ഹോന്തേ വിത്തിപച്ചയാ, തഥാ ണാദിപച്ചയാപി… വിഭത്യന്താ വിധാനതോ, യദേതമ്പകതിവിസേസനം തദാപി സാമത്ഥിയേനേവ ഏകത്താദീസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ തജ്ജോതനായ ഭവന്താ സ്യാദയോ കഥമഞ്ഞത്ഥ ഹോന്തി അസമ്ഭവാതി ഏകാനേകേസു ദ്വേദ്വേതി ലബ്ഭതി, അഥവാ സരൂപേന അവുത്തമ്പി സാമത്ഥിയേനേകാനേകത്ഥേസൂതി ഗമ്മമാനം വുത്തമേവ ഹോതീതി കത്വാ‘തേചാ’തിആദികം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, ഏകാനേകേസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാതി കിമത്ഥം അസത്വഭൂതായ കിരിയായേകത്താദിസമ്ബന്ധാഭാവാ ക്രിയത്ഥാച ത്യാദീഹി യേവേകത്താദീനം വുത്തത്താ ത്യാദ്യന്തേഹി ച ന ഭവേയ്യുന്തി പയോജനന്തരമാഹ-‘യമ്പനാ’തിആദി, പഞ്ചകനാമത്ഥസ്സാധിപ്പേതഭാവോ ചേത്ഥ പക്ഖസ്സേതസ്സേവ യുത്തത്താ. തഥാഹി സങ്ഖ്യാകമ്മാദയോ നാമ വാച്ചസ്സ ദബ്ബസ്സ ധമ്മോ സകത്ഥോ-പസജ്ജനോ ച സദ്ദോ ദബ്ബേയേവ വത്തതേ… ദബ്ബേയേവാന്യനയാദിവോഹാരാ, തത്ഥ ദബ്ബവാചിനാ സദ്ദേന ദബ്ബധമ്മാനമബ്ഭന്തരീകരണന്തി നായുത്തമേതം നാമേന പഞ്ചന്നമഭിധാനം, വിഭത്തിയോ പന ജോതികാ, ഇത്ഥിപച്ചയാ ച ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ, തഥാ ചാമ്ഹേഹി വുത്തം സമ്ബന്ധചിന്തായം–

സദ്ദോ സകത്ഥം വത്വാന, പദത്ഥം ദബ്ബസഞ്ഞിതം;

സമവേതം വദേ ലിങ്ഗം, സങ്ഖ്യം കമ്മാദികമ്മി ചേതി.

ഏകാനേകേസു സ്യാദീനം യഥാക്കമം ദസ്സേതും ‘തേനാ’തിആദി വുത്തം, തേനാതി യേന പഞ്ചകോ നാമത്ഥോ അധിപ്പേതോ ഏകാദീസു ച അത്ഥേസു ജോ-തനീയേസു സ്യാദയോ വിധിയിസ്സന്തി തേന, സബ്ബത്ഥാതി ‘അംയോ’ആദീസു സബ്ബത്ഥ, സഭാവതോത്യാദികസ്സായമധിപ്പായോ ‘‘യദ്യപി സ്യാദയോ ഏകാനേകേസു ഹോന്തി തഥാപി ഏകാദയോ സങ്ഖ്യായ പരിച്ഛിന്നേ അത്ഥേ വത്തന്തി ന സങ്ഖ്യാമത്തേ, സങ്ഖ്യായ സമ്ഭവാഭാവാ സങ്ഖ്യേയേ ഭവതീതി ന സങ്ഖ്യാപി സ്യാദീനമത്ഥോ’’തി (ന) കേവലം സകത്ഥ ദബ്ബാദിയേവ സ്യാദീനമത്ഥോ ന ഭവതി, അപി തു സങ്ഖ്യാപീത്യപിസദ്ദത്ഥോ, അനേന സങ്ഖ്യാ വിഭത്യത്ഥോ ചതുക്കോ നാമത്ഥോത്യയമ്പക്ഖോ നിരാകതോ പഞ്ചകോ നാമത്ഥോതി ദസ്സനേ സങ്ഖ്യാകമ്മാദീനം വിഭത്തിയോ ജോതികാ ഹോന്തി, തികോ നാമത്ഥോതി ദസ്സനേ തു സങ്ഖ്യാകമ്മാദയോ വിഭത്തിവാച്ചാ ഹോന്തി, ഇദാനി അധിപ്പേതപഞ്ചകനാമത്ഥേ സകത്ഥാദികം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘തത്ഥാ’തിആദിമാഹ, തത്ഥ സകത്ഥോ വിസേസനന്തി സരൂപാദി യം കിഞ്ചി വിസേസനത്തേന വത്തുമിച്ഛിതം തം സകത്ഥോ നാമതി അത്ഥോ, തം ദസ്സേതി ‘സരൂപജാതിഗുണദബ്ബാനി’തി.

ബലേന യസ്സാ ഭിന്നേസു, പവത്തന്തേ ഗഗാദീസു;

സാ ജാത്യഭിന്നധീസദ്ദാ, സുത്തം പുപ്ഫേസ്വിവാന്വീതം.

ദബ്ബാധാരോ തതോ ഭിന്നോ, നിമിത്തം തപ്പതീതിയാ;

ഭാവാഭാവസഭാവോ യോ, സോ ഗുണോ നിഗ്ഗുണോ മതോ.

സരൂപം സദ്ദരൂപംവ, ജാതിയാ യം വിസേസനം;

വിസേസീയതി യംകിഞ്ചി, ദബ്ബം തം സമുദീരിതം.

ഇദാനി സരൂപാദിനോ വിസേസനസ്സ സകത്ഥഭാവം ജാത്യാദിവിസേസസ്സ ദബ്ബഭാവഞ്ച ദസ്സേതും ‘തത്ഥാ’തിആദിമാഹ, സരൂപേ വത്തതേ സദ്ദോതി വിയഭേദോപചാരേനാഹ-‘സദ്ദസ്സ സരൂപേനാ’തി, ഏത്ഥ പന ഗോതി ജാതിമത്തവാചിനി ഗോസദ്ദേ പയുത്തേ ഗോസദ്ദോ ജാതിമത്തമാഹേതി സോ ജാതിം വിസേസേതി നാമ. യട്ഠിആദിസദ്ദേഹി യട്ഠിആദിസഹചരിതാ ഉപചാരതോ ഗഹിതാതി യട്ഠിആദിദബ്ബേഹി യട്ഠിആദിസഹചരിതാ പുരിസാ വിസേസീയന്തീതി ആഹ-‘ദബ്ബമ്പി ദബ്ബന്തരസ്സ വിസേസനഭൂതമ്ഭവതീ’തി, യട്ഠിയോപവേസയാതി യട്ഠിസദ്ദവചനീയ യട്ഠിദബ്ബവിസിട്ഠേ പുരിസേ പവേസയാതി അത്ഥോ, കുന്തേപവേസയാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവനയോ, യഥാവുത്തചതുബ്ബിധസകത്ഥതോ പരോപി അത്ഥി സകത്ഥോതി ആഹ-‘കത്ഥചീ’തിആദി, സമ്ബന്ധനിമിത്തോതി സമ്ബന്ധോ നിമിത്തം കാരണം പച്ചയപ്പവത്തിയാ അസ്സ പച്ചയസ്സ സോതി സമാസോ, ഏത്ഥ ഹി ദണ്ഡോ അസ്സ അത്ഥീതി അസ്സാതി സാമിനോ പുരിസസ്സ സംസങ്ഖാതദണ്ഡാദിദബ്ബേന സഹയോ സസ്സാമിസമ്ബന്ധോ, സോപി പച്ചയസ്സ നിമിത്തം, തഥാ ച വക്ഖതി-‘ദണ്ഡപുരിസസമ്ബന്ധാ ദണ്ഡീതി പച്ചയോ’തി, (കിരി)യാ പദത്ഥസ്സാപി വിസേസനത്തേന സകത്ഥഭാവോ ജാതിപദത്ഥാദീനം വുത്ത ഠാനേയേവ വത്തബ്ബോതി പാചകോതി ഏത്ഥ കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധസങ്ഖാതം പരാഭിമതം സകത്ഥമ്പി പരോപദേസേനോപദിസിതുകാമോ ഇധ സമ്ബന്ധസകത്ഥസ്സ വുത്തട്ഠാനേയേവ കിരിയാസകത്ഥം ദസ്സേതും ‘കത്ഥചി കിരിയാപീ’തിആദിമാഹ. നാമസഭാവേന വിഞ്ഞായമാനം പഞ്ചമം നാമസങ്ഖാതമത്ഥം ദബ്ബപദത്ഥേന സങ്ഗഹേത്വാ ജാതിഗുണകിരിയാദബ്ബാനീതി ഹി ചതുബ്ബിധോ നാമത്ഥോ, നാമമ്പി അന്വത്ഥരുള്ഹിവസേന ദുവിധം പുമിത്ഥിനപുംസക ലിങ്ഗവസേന തിവിധമ്പി ചതുബ്ബിധം ഹോതി… യഥാവുത്തേ ചതുബ്ബിധേ അത്ഥേ നമതി, തേ വാ അത്തനി നാമേതീതി ഇമിനാ കാരണേന. സാമഞ്ഞഗുണ കിരിയായദിച്ഛാവസേനാഞ്ഞഥാപി ചതുബ്ബിധത്തം നാമസ്സ വദന്തി, തത്ഥാപി യദിച്ഛാനാമസ്സ ദബ്ബനാമേനേവ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ, ഇത്ഥത്തം ഏസാതി പസിദ്ധിമാ അത്ഥോ, യമ്പനാതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം സാധേതി ‘തത്ഥേ’ച്ചാദിനാ, അഭിധായകത്തേന ജോതകത്തേന, ഇകാരന്തതോതി മുനിസദ്ദതോ, അഞ്ഞഥാതി ഇകാരന്തതോ ന ഭവതി ചേ, അതോതി ആദേസ ഭവനതോ ഫലം ദസ്സിതം ന സിയാതി സമ്ബന്ധോ, വുത്തിയം ‘ഏവം കുമാരീ കുമാരിയോ’തിആദീസു ഏവന്തി യഥാ പുല്ലിങ്ഗേ ഇകാരന്തതോ സ്യാദീനമുദാഹരണമനാദേസത്ഥം വുത്തം ഏവമിത്ഥിയമ്പി അനാകാരന്തതോതി ദസ്സേതി, ഉപലക്ഖണം ചേതമിനീ-നീ-ഊ-തി-പച്ചയന്താദീനം, അസതി…പേ… വചനേതി ഇമിനാ പാണിനിയാനം വിഭത്തിസഞ്ഞാവിധായകസ്സ സുത്തന്തരസ്സ അത്ഥിഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘വിഭത്തിച’’ (൧-൪-൧൦൪) ഇതി ഹി തേസം സുത്തം, തസ്സത്ഥോ ‘സ്യാദീനം ത്യാദീനഞ്ച വിഭത്തിസഞ്ഞാ ഹോതീ’തി, ഭവന്തീതി അന്വത്ഥവസേന വിഭത്തിസദ്ദവചനീയാനി ഭവന്തി, സോ (യേവത്ഥോ) വിഭത്തിച്ചനേന വിഭജീയതീതി വിഭത്തി, കമ്മേ ക്തിപ്പച്ചയന്തോയം വിഭത്തി സദ്ദോതി ദസ്സേതി, കഥമ്പനേതേസു സ്യാദീസു വിഭജീയതിച്ചസ്സ വാക്യത്ഥാസ്സാനുഗമോ യേനേവം വുച്ചതിച്ചാസങ്കിയ യേന യഥാ ച വിഭജീയതി തമുപദസ്സേന്തോ ആഹ-‘തഥാ ഹി’ച്ചാദി.

൨. കമ്മേ

വുത്തിയം കത്തുകിരിയായാതി കത്തുസാദ്യതായ തം സമ്ബന്ധിനിയാ കത്തുകമ്മട്ഠായപി ദുവിധായ കിരിയായ, അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം കരോതി ഏത്ഥ സമ്ബന്ധനത്ഥോതി ആഹ-‘കരീയതി അഭിസമ്ബന്ധീയതീ’തി, യംകിഞ്ചി പദത്ഥരൂപം സമ്ബജ്ഝതീതി അത്ഥോ, ഇമിനാ ചാന്വത്ഥവസേനേവായം കമ്മവോഹാരോ സിദ്ധോതി ദസ്സേതി, സബ്ബകാരകാനമ്പി പന കിരിയാസമ്ബന്ധ സബ്ഭാവേപി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധീയമാനത്തേനേവ യം വത്തുമിച്ഛിതം തദേവ കമ്മം വിഞ്ഞേയ്യം, കത്താദി കത്തു കിരിയായാഭിസമ്ബന്ധീയമാനത്തേപി കത്താദിത്തവചനിച്ഛായേവ കമ്മം ന ഹോതി… യസ്മാ വചനിച്ഛായേവ കാരകാനി ഭവന്തി, ഏവം സബ്ബകാരകാനമ്പി കാരകന്തരപ്പത്തിയം തദഭാവോ യഥായോഗം വത്തബ്ബോ, വാക്യേകദേസേനേത്യനേന ‘‘ദ്വേദ്വേകാ’’ദിനോ വാക്യസ്സ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ഇച്ചാദിനോ ച ഏകവാക്യത്തം സൂചേതി, പകരണസ്സ മഹാവാക്യരൂപത്താ വിപ്പകട്ഠാനിപി വാക്യാനി ആകങ്ഖാദിസഭാവേ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാനുഭവനേനേകവാക്യഭാവമ്പടീപജ്ജന്തേ, വുത്തീ ഹി–

‘‘ആകങ്ഖായോഗ്ഗതാ സത്താ, ബീജം സന്നിധിനോ യതോ;

വിപ്പകട്ഠാനി വാക്യാനി, മഹാവാക്യം കരോന്ത്യതോതി.

സാമഞ്ഞേനാതി കമ്മാദ്യവിസേസേന, പുബ്ബാചരിയസമഞ്ഞാവസേനാഹ ‘ദുതിയാദികാ’തി, തേന യദ്യപി ത്യാദിനോപി ദ്വിന്നം പൂരണിയാ ദുതിയാതി സക്കാ വോഹരിതും, തഥാപി സ്യാദീനം ദുകേയേവ ദുതിയാതതിയാ രുള്ഹീതി നത്യാദീനം ദുകാനി ദുതിയാദിസദ്ദേന ഗയ്ഹന്തി, വിസിട്ഠേസൂതി കമ്മാദിനാ വിസേസിതേസു, തിവിധം കമ്മന്തി സകസമയപ്പസിദ്ധിയാ കമ്മസ്സ തിവിധത്തമാഹ, അഞ്ഞേ തു സത്തവിധമിച്ഛന്തി, കഥം–

നിബ്ബത്തിവികതിപ്പത്തി, ഭേദേന തിവിധം മതം,

തത്ഥേച്ഛിതതമം കമ്മം, കമ്മംത്വഞ്ഞം ചതുബ്ബിധം;

ഇച്ഛിതഞ്ചാനിച്ഛിതഞ്ച, നേവിച്ഛിതമനിച്ഛിതം,

തഥാഞ്ഞപുബ്ബം നാഞ്ഞപുബ്ബന്തി, ഏവമഞ്ഞം ചതുബ്ബിധന്തി.

തത്ഥ ഇച്ഛിതാദീനി ഉപരിയേവാപി ഭവിസ്സന്തി, തത്രേച്ചാദിനാ തിവിധം കമ്മം സരൂപതോ ദസ്സേതി, തത്ഥ നിബ്ബത്തികമ്മമേകേ-നേകധാ പരികപ്പേന്തി, തദിഹ പകാസയിസ്സാമ–

സതീ-സതീ വാ പകതി, ന യത്ഥ പരിണാമിനീ,

നിസ്സീയതേ തം നിബ്ബത്തി, കമ്മമഞ്ഞേസമഞ്ഞഥാ;

അസന്തം ജായതേ യം വാ, യം സന്തമപ്പകാസതി,

ഉപ്പത്യാ-ഭിബ്യത്തിയാ വാ, തന്നിബ്ബത്തീതി വുച്ചതീതി.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘കടവികാരസ്സ കാസസങ്ഖാതാ വിജ്ജമാനാ പകതി പരിണാമിനീ കടവികാരമ്പതി പരിണമന്തീ യത്ഥപ്പയോഗേ ന നിസ്സീയതേ… കടം കരോതീതേത്ഥ കേവലമത്ഥാവഗമമത്തസ്സ വത്തുമിച്ഛിതത്താ കാസേതി അസുയ്യമാനത്താ ച, പകതിയാ തു സുയ്യ മാനത്തേ വികാരിയം സിയാ, തേനേവ കാസേ കടം കരോതി, തണ്ഡുലേ ഓദനം പചതീതി ദ്വയത്ഥോ കരോതി പചതി ച, തസ്മാ കാസേ കരോതി തണ്ഡുലേ പചതീതി വികാരീയതി, കടം കരോതി ഓദനമ്പചതീതി നിബ്ബത്തീ യതീതി അത്ഥോ, അസതീ വാ പകതി അവിജ്ജമാനത്തായേവ യത്ഥ ന നിസ്സീയതേ… [(യഥാ) (പോത്ഥകേ)] ( ) സംയോഗം ജനയതി വിഭാഗമുപ്പാദയതീതി സംയോഗവിഭാഗാനം കസ്സാപി പകതിയാ അവികാരത്താ സംയോഗവിഭാഗവന്തേ ഹ്യവികതേഹേവ തേസം ജനനതോ, തമേവമ്ഭൂതമനിസ്സിതപകതികം അവിജ്ജമാന (പകതി) കം വാ കാരിയം നിബ്ബത്തികമ്മം നാമാതി ഏകോ, അഞ്ഞേസമഞ്ഞഥാതി വത്വാ തന്ദസ്സേതി ‘അസന്ത’മിച്ചാദിനാ, യം അസന്തമവിജ്ജമാനം ജായതേ, തന്നിബ്ബത്തികമ്മം, യഥാ സുഖം ജനയതി ബുദ്ധിമുപ്പാദയതീതി, സന്തം വിജ്ജമാനമേവ വാ കേവലമപ്പകാസിതപുബ്ബം യം ഉപ്പത്തിയാ അഭിബ്യത്തിയാ വാ പകാസതി, തമ്പി നിബ്ബത്തികമ്മം, യഥാ പുത്തം വിജായതിസാമഞ്ഞമഭിബ്യഞ്ജയതീ’’തി, തദേവം കേസഞ്ചി മതേന അനിസ്സിതപകതികം അവിജ്ജമാനപകതികന്തി ദുവിധം നിബ്ബത്തികമ്മമ്പി അഞ്ഞേസമ്മതേന അസന്തം ജായമാനം സന്തമപ്പകാസമാനന്തി ദുവിധം നിബ്ബത്തികമ്മമ്പീതിസബ്ബമ്പി അട്ഠിതപുബ്ബമേവ ജായതീത്യസതോ ജാനനാ ന ബ്യതിരിച്ചതിച്ചാഹ-‘അസതോ ജനനം കരീയതീ’തി, അവത്ഥന്തരന്തി ഓദനാദിനോ ക്ലേദനാദിലക്ഖണമഞ്ഞമവത്ഥം.

പകത്യുച്ഛേദസമ്ഭൂതം, വികാരിയം കിഞ്ചി കിഞ്ചി തു;

ഗുണന്തരസമുപ്പത്യാ, ഏവം സാ വികതി ദ്വിധാ.

കിഞ്ചി വികാരിയം കമ്മം പകതിയാ കാരണസ്സ ഉച്ഛേദേന സമ്ഭൂതം, യഥാ കട്ഠം ഭസ്മം കരോതീതി കട്ഠസ്സാച്ചന്തപരാവത്തി [പരാവത്തിയാ (പോത്ഥകേ)], കിഞ്ചി പന ഗുണന്തരാനമുപ്പത്തിയാ, യഥാ സുവണ്ണം കടകം കേയുരം വാ കരോതീതി ഏവം ദ്വീധാ സാ വികതി ഹോതീതി അത്ഥോ, ന വിഭാവീയന്തേതി ന ഗമ്യന്തേ, സാ പത്തി‘പാപീയതി വിസയീകരീയതീ’തി കത്വാ.

യത്ര ക്രിയാകതോ കോചി, വിസേസോ നാവഗമ്യതേ;

ദസ്സനാ വാനുമാനാ വാ, സാ പത്തീതി പകിത്തിതാ.

യത്ഥ കിരിയാകതോ കിരിയാസമ്പാദിതോ വിസേസോ അതിസയോ കോചി നാവഗമ്യതേ നപ്പതീയതേ ദസ്സനാ വാ പച്ചക്ഖപ്പമാണേന അനുമാനപ്പമാണേന വാ യഥാ നിബ്ബത്തിവികതീനമതിസയോ പച്ചക്ഖാനുമാനാ വഗമനീയോ, തത്ര ഹി നിബ്ബത്തിയം വിസേസസിദ്ധിരതിപസിദ്ധാ… അത്ഥലാഭാഖ്യസ്സ വിസേസസ്സാവിജ്ജമാനസ്സ കിരിയാകത്താ, വികാരിയേ ( ) [(ഏവ) (പോത്ഥകേ)] തു ക്വചി പച്ചക്ഖവിസയോ… കട്ഠം ഡഹതീതി കണ്ഹത്താദിഭാവസ്സ പച്ചക്ഖേനേവോപലബ്ഭനതോ, ക്വചിദനുമാനഗമ്മോ… ദേവദത്തം രോസേതി പസാദയതി വേതി വിസിട്ഠമുഖവണ്ണാദികാരിയാനുമേയ്യത്താ രോസാദിനോ, ഏവം യത്ഥ ന വിസേസസിദ്ധി അപി തു പത്തിമത്തം, സാ പത്തീതി പകിത്തിതാ കഥിതാ, ആദിച്ചമ്പസ്സതി ധമ്മമജ്ഝേതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ, കഥഞ്ചരഹി അസന്തസ്സ [സന്തസ്സ (പോത്ഥകേ)] പത്തികമ്മസ്സ കിഞ്ചി (അകരോന്ത)സ്സ കാരകത്തം, ന ഹി കിഞ്ചി അകരോന്തം കാരകമ്ഭവിതുമരഹതീതി ഉച്ചതേ-

ദസ്സനക്ഖമതാഭാസോ, പഗമബ്യത്തിആദയോ;

വിസേസാ പത്തികമ്മസ്സ, ക്രിയാസിദ്ധിയമിച്ഛിതാ.

അത്ര ദട്ഠും സക്കാ ഇതി ദസ്സനേ ഖമതാ ആഭാസോപഗമോ വിസയത്തോപഗമോ വിസയത്തോപഗമനം ബ്യത്തി ചേതി ഏവമാദയോ വിസേസാ യഥായോഗം പത്തികമ്മസ്സ കിരിയാനിപ്ഫത്തിയം ഇച്ഛിതാ, തതോ തസ്സ കാരകത്തന്തി അത്ഥോ, ആദിച്ചം പസ്സതീതി ഏത്ഥ ഹി ആദിച്ചോ ദട്ഠും സക്കാ, തതോവ സോ ദിസ്സതി അഭിബ്യത്തിഞ്ചോപയാതീതി ദസ്സനകിരിയാനിപ്ഫാദകത്ഥേനാസ്സ കാരകത്തമുപപജ്ജതേ, തഥാ ഞ്ഞത്രാപ്യാദിസദ്ദഗഹിതവിസേസവസേന കിരിയാസിദ്ധിതോ കാരകത്തം വേദിതബ്ബം, നനു വികാരിയമ്പി നിബ്ബത്തികമ്മമേവ… തേന രൂപേനാസതോയേവ ജനനതോ, പത്തികമ്മമ്പി കിരിയാസമ്ബന്ധരൂപേനാസന്തമേവ പച്ഛാ തഥാ ഭവതീതി നിബ്ബത്തിയേവാതി സച്ചം-

അത്ഥേസാ വത്ഥുട്ഠിതി, സുഖുമബുദ്ധിഗോചരപതീത്യനുരോധേന,

തത്ര യമ്പേതം ഘടതേ, യഥാ പതീതി സദ്ദത്ഥാവത്താനതോ.

വിസേസാനുപാദാനതോതി ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ വുത്തം. കരീയതി കടോ, കതോ കടോ ച്ചേവമാദീസു ത്യാദിപ്പഭുതീഹി അതിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയേസുപി ഏകത്താദീസു ദുതിയാദയോ പപ്പോന്തി നിയമാഭാവാ, തഥാഹി പഞ്ചകേ നാമത്ഥേ കടാദിവചനീയസ്സ സമ്ബന്ധീ കമ്മാദ്യത്ഥോ, ത്യാദിപ്പഭുതീതി അനഭി ഹിതസ്സ സങ്ഖ്യാഖ്യസ്സാപരസ്സ വിഭത്യത്ഥസ്സാഭിധാനായ അഭിഹിതേസുപി കടാദീസു കമ്മാദീസു ദുതിയാദയോ സിയുന്തി പാണിനിയാ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ച്ചാദീസു (൨-൩-൨) ‘‘അനഭിഹിതേ’’തി (൨-൩-൧) വചനമധികരോന്തി, വേയ്യത്തിയായേവ ദുതിയാദീനപ്പസങ്ഗേപി തന്നിസ്സയഭൂതേ-കത്താദ്യത്ഥേ ജോതനായാഭിഹിതേസു ദുതിയാദയോ സിയും, തികേ പന സങ്ഖ്യാകമ്മാദയോ വിഭത്തി വചനീയാ, തത്ഥ യജ്ജപി കമ്മാദിനോ പച്ചയേനാഭിധാനം, തഥാപ്യേകത്താദയോ നാഭിഹിതാതി തസ്സ സങ്ഖ്യാഖ്യസ്സാപരസ്സ വിഭത്യത്ഥസ്സാതി ധാനായ അഭിഹിതേസുപി കമ്മാദീസു ദുതിയാദയോ സിയുന്തി പാണിനിയാ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി ‘‘അനഭിഹിതേ’’തി വചനമധികരോന്തി, തമുപദസ്സേന്തോ ആഹ-‘തത്രിദം സിയാ’തിആദി, തത്ര തസ്മിം ദുതിയാദി വിഭത്തിവിധാനേ ഇദം ചോദ്യം സിയാ, കിന്തി ആഹ-‘പഞ്ചകേ’ഇച്ചാദി, അനഭിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയേസുതി അനഭിഹിതാ കമ്മാദയോ നിസ്സയാ യേസമേകത്താദീനം, തേസൂത്യത്ഥോ, ദുതിയാദയോ വിഭത്തിയോ യഥാ സിയുന്തി ജോതനായാഭിധാനായ ചാതി യുജ്ജമാനവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, അഭിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയേസുപീതി അപിസദ്ദേന അനഭിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയമേകത്താദിം സമുച്ചിനോതി, ആസങ്കിയാതി പുബ്ബകിരിയായ വുത്തന്തി അപരകിരിയാ വേദിതബ്ബാ, പഞ്ചകേ തികേ ചാ ഭിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയേ സേകത്താദീസു ദുതിയാദിപ്പത്തിമാസങ്കാവസേന ദസ്സേത്വാ ചതുക്കവാദീനമ്പി പക്ഖമുബ്ഭാവിയ പരിഹരിതും ‘യദിച്ചാ’ദിമാഹ, അയന്തേസമധിപ്പായോ ‘‘യദേസാ സങ്ഖ്യാ പാടിപദികത്ഥോ തപ്പടിപജ്ജനേ കമ്മാദയോ വിഭത്തിവചനീയാ, തദാ ‘അനഭിഹിതേ കമ്മേ’തിആദിനാ അനഭിഹിതഗ്ഗഹണം കമ്മാദിവിസേസാനമനുഭവന്തമനത്ഥകം… അഭിഹിതേ വിഭത്തിവാച്ചാഭാവതോ, യദാ പനായം പക്ഖോ ‘സങ്ഖ്യാ വിഭത്തിവചനീയാ’തി തദാ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ ത്യേവമാദയോ നിദ്ദേസാ വിസയസന്ദസ്സനമത്തായേവ വേദിതബ്ബാ’’തി, സബ്ബഥാതി പഞ്ചകതികവാദീനം ചതുക്കവാദീനഞ്ച മതവസേന സബ്ബപ്പകാരേന, സദ്ദത്ഥാബ്യതിരിത്തത്ഥമത്തോയേവാതി ബ്യതിരേകോ ബ്യതിരിത്തം, നപുംസകേ ഭാവേ ക്തോ, ന വിജ്ജതേ ബ്യതിരിത്തം ബ്യതിരേകോ ഭേദോ യസ്സ തം അബ്യതിരിത്തം, അബ്യതിഭിന്നന്തി അത്ഥോ, സദ്ദത്ഥതോ സകത്ഥതോ അബ്യതിരിത്തം അത്ഥമത്തം അത്ഥസാമഞ്ഞം യസ്സ ഓദനാദിസദ്ദസ്സ സോ തഥാ വുത്തോ.

കിഞ്ചാപി വുത്തിയം തബ്ബാദിണാദിസമാസേഹി അഭിഹിതമവുത്തം, തഥാപി തേഹി അഭിഹിതേപ്യേവമേവ ദട്ഠബ്ബന്തി നിദസ്സേന്തോ ആഹ-‘ഏവ’മിച്ചാദി, കര-കരണേ കരീയിത്ഥാതി കതോ‘ക്തോ ഭാവകമ്മേസു’തി (൫-൫൬) കമ്മേ ക്തോ, സതികോതി ഏത്ഥ കീതോതി കമ്മത്ഥേ ‘‘ദിസ്സന്തഞ്ഞേപി പച്ചയാ’’തി (൪-൧൨൦) ഇകോ, കമ്മതാഗമ്യതേ കിതപ്പച്ചയാദീനം കമ്മേ വിഹിതത്താ, ഏവഞ്ച ധുഹി കിമേകമുദാഹരണം ദത്തമാചരിയേനേ ത്യതോ ആഹ- ‘ഉദാഹരണ’ഇച്ചാദി, അനഭിഹിതേതി വചനം വിനാപീതി വചനം വിനാ ഏവാതി അവധാരണേ-അപിസദ്ദോ, സമ്ഭാവനേവാ, യദ്യഭിഹിതേഹി വചനം വിനാപി ദുതിയാദീനമപ്പവത്തി ഭവേയ്യ, വചനസബ്ഭാവേ തു കഥായേവ നത്ഥീതി അത്ഥോ, ഏവഞ്ച പനേത്ഥ ദുതിയാദീനമഭിഹിതേ പസങ്ഗാഭാവോ ജാനിതബ്ബോ ‘‘പച്ചതേ ഓദനോ, കതോ കടോച്ചാദോപി യദി ദുതിയാദയോ സിയും പഠമാവിധാനസ്സാവകാസോ ന ഭവേയ്യ തതോ സാമത്ഥിയാനഭിഹിതേയേവ കമ്മാദോ ദുതിയാദയോ സകിരിയാ (യം തദ)ഭിബ്യത്തിയാ ഭവിസ്സന്തി, പഠമേവത്വഭിഹിതേ’’തി, ന നുച പഠമായാകാരകമവകാസോ രുക്ഖോ പിലക്ഖോതി [രുക്ഖോ പിലക്ഖോതി ക്രിയാപദം ന സൂയതേതി വിഭത്യന്തരസ്സപ്പത്തി മഞ്ഞതേഭസ്സാപദീപ] കിമിദമുച്ചതേ അകാരകന്തി യദ്യ കാരകം നേദമ്പയോഗമരഹതി തതോ യത്ഥ വിസേസകിരിയാന മസ്സവനം തത്ഥ പദത്ഥസഹചരിതായ സത്തായ പതീതിയാ ‘രുക്ഖോ അത്ഥി പിലക്ഖോ അത്ഥീ’തി അപേക്ഖീയതീതി കാരകത്തം രുക്ഖാദീന മത്ഥേവേതി [അത്ഥേവേതി ഞ്ഞതം വത്ഥും പരം പതിപാദയിതും സദ്ദോ പയുജ്ജതേ ഞ്ഞണഞ്ച സതോഇതി യത്ര ക്രിയാപദന്തരസ്സ അപ്പയോഗോ തത്ര ഉസ്സഗ്ഗതോ സത്താ പതീതിതുത്ഥീതി ക്രിയാപദാനുസങ്ഗര കത്തരി തതിയപ്പസങ്ഗരനവകാസാ പഠമാ ത്യത്ഥോ-ഭസ്സപദീപ], ന ച ഉച്ചം നീചംത്യധികരണവാചിത്തേ [വാചികാ] നിപാതസ്സ അത്ഥീത്യനേന നത്ഥി സമ്ബന്ധോതി ഉച്ചമത്ഥീത്യാധേയ്യസ്സേവ കത്തുത്തം നാധാരസ്സാത്യ കാരകത്തമാധാരസ്സാത്യവകാസോ-ത്ഥി പഠമായാതി ‘‘പഠമാവിധാ നസ്സാവകാസോ ന ഭവേയ്യാ’’തി യഥാവുത്തോ-യം ഹേതു അസിദ്ധോതി ച സക്കാ വത്തും, അസങ്ഖ്യതോ പഠമാത്യവത്വാ ‘‘പഠമാത്ഥ മത്തേ’’തി (൨.൩൯) സാമഞ്ഞവിധാനതോ സിദ്ധോയേവ, യം ഹേതുത്താനഭിഹിതവചനമനത്ഥകമിച്ചേവ ഠിതം.

യഞ്ചാതി ചസദ്ദോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ അപരമ്പി കിഞ്ചി വത്തബ്ബമത്ഥീതി അത്ഥോ, യഞ്ച ഫലം മഞ്ഞതേതി സമ്ബന്ധോ, യദേത്ഥാന ഭിഹിതാധികാരോ നത്ഥി തദാ യഥാ ‘കതോ കടോ’ച്ചത്രത്തേന കമ്മസ്സാഭിഹിതത്താ ദുതിയാ ന ഹോതി തഥാ ‘കടം കരോതി വിപുലം ദസ്സനീയ’ന്തി കടസദ്ദതോ ഉപ്പന്നായ ദുതിയായ (വിപുലാദിഗതസ്സ) കമ്മസ്സാ ഭിഹിതത്താ വിപുലാദീഹി വിസേസനേഹി ദുതിയാ ന സിയാ, തതോ ത്യാദി തബ്ബാദിണാദിസമാസേഹി കമ്മസ്സാന ഭിഹിതത്തമത്തേവാതി വിപുലാദീഹിപി ദുതിയാവിധാനസങ്ഖാതം അനഭിഹിതേ’’തി (൨-൩-൧) അനഭിഹിത വചനസ്സ അധികാരേ യഞ്ച ഫലം ചിന്തയതീതി അത്ഥോ, യുത്തസ്സാതിമസ്സ അത്ഥോ സമ്ബന്ധസ്സാതി, പച്ചേകം കരോത്യഭിസമ്ബന്ധതായാതി ‘കടം കരോതി വിപുലം കരോതി ദസ്സനീയം കരോതി’ച്ചേവം പച്ചേകം പച്ചേകം കരോതിസ്സാഭിസമ്ബന്ധതായാതി അത്ഥോ, കമ്മതാ അത്ഥീതി സേസോ, ഏവം മഞ്ഞതേ-‘‘കടം കരോമീതി പവത്തോ വിപുലം കരോമീ ദസ്സനിയം കരോമീതി ച പവത്തോവാതി വിപുലാദീനമ്പി പച്ചേകം കമ്മതാ അത്ഥേവ, തത്ഥേകസ്സാഭിധാനേ പരേകസ്സ സുഖമവലോകയന്തീതി തദഭിധാനായപി ദുതിയാ ഭവിസ്സതീ’’തി, പകാരന്തരാവതാരോ നാചരിയേ നോപരോധിതോതി തമ്പി പനേത്ഥ ദസ്സയിസ്സാമ-‘‘കടസദ്ദാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ദുതിയാ കടജാതി കമ്മമഭിഹിതവതീ, ന വിപുലാദിഗുണകമ്മം, തതോ തദഭിധാനായ ച ദുതിയായേവ ഭവതി, അഥവാ കടോവ കമ്മം, തം സാമാനാധികരണ്യേന വിപുലാദീഹിപി ദുതിയാ ഭവിസ്സതി, കടം കരോതി വിപുലോ ദസ്സനീയോതി ഹി വുച്ചമാനേ വിപുലാദയോ കത്തുസമാനാധികരണതായേവ പതീയേയ്യും തസ്മാ കടസദ്ദസാമാനാധികരണ്യമ്പടിപാദയതാ വസ്സമേത്ഥ ദുതിയാ കരണീയാ’’തി. നന്വേമിച്ചാദിചോദ്യം, ഏവന്തി ഏവം ഗുണയുത്തസ്സ കമ്മതായ സതി, പപ്പോതീതി കട കമ്മേ-ഭിധാനിയേ (കതോ) തി ക്തപ്പച്ചയസ്സ കതത്താ ഉദാരാദിതോ കരോത്യഭിസമ്ബന്ധാ ദുതിയാ പപ്പോതീതി അത്ഥോ, ഏവം മഞ്ഞതേച്ചാദി പരിഹാരോ, അവയവേന കമ്മം ന വദതീതി സമ്ബന്ധോ, അവയവേനാതി വിസുംവിസും, കിഞ്ചരഹീതി ആഹ-‘സഭാവതോ സബ്ബം കമ്മം വദതീ’തി. ഹോതു കാമം ഉദാരാദിതോപി വുത്തേന വിധിനാ പഠമാ, കതസദ്ദതോ കാ പവത്തതീതി ആഹ-‘കതസദ്ദതോ പി’ച്ചാദി, അന്തോഭൂതോ അന്തോഗധോ നാമസ്സ സദ്ദസ്സ അത്ഥോ യസ്മിം കമ്മലക്ഖണത്ഥേസോ അത്ഥോ കമ്മലക്ഖണോ അഭിഹിതോ കഥിതോ സമ്പന്നോ സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ, നനു ‘കതോ കടോ’ച്ചാദോ സഭാവതോ സബ്ബകമ്മവുത്തിയാ അന്തോഭൂതനാമത്ഥവുത്തിയാ ചാത്ഥമത്തേ ഹോതി സബ്ബത്ഥ പഠമാതി ‘കടം കരോതി ഉളാരം സോഭനം ദസ്സനീയ’ന്തി കടാദിതോപി ഉപ്പന്നായ ദുതിയായ കമ്മസ്സാഭിഹിതത്താ ഉളാരാദീഹി പഠമാപ്പസങ്ഗോ സിയാതി അഭിഹിതാഭിധാനപ്പസങ്ഗോപഗതം ചോദനം മനസി നിധായാഹ-‘കടാദിസദ്ദോ ത്വി’ച്ചാദി, സാമഞ്ഞേനാതി വിസും വിസും കടാദിസാമഞ്ഞേന.

‘‘കത്തുരിച്ഛിതതമ’’ന്ത്യനേന (൧-൪-൪൯) കത്തുനോ കിരിയായ സമ്ബന്ധി തുമിട്ഠതമം തസ്മിം ഇച്ഛിതതമേ കമ്മസഞ്ഞം വിധായ നിബ്ബത്യാദികേസുതീസു കമ്മേസു ദുതിയാ വിധീയതേ പാണിനീയേഹി, ഇച്ഛിതതമത്തഞ്ച തദത്ഥത്താ കിരിയായ, ഓദനം പചതി ഗാവുമ്പയോ ദോഹതിത്യാദോ(ഹി) ഓദനാദ്യത്ഥാ പചനാദികിരിയാരബ്ഭതേതി ഓദനപയാദീനമിച്ഛിതതമത്തം, തദുപദസ്സേന്തോ ആഹ-‘യം കത്തു’ച്ചാദി, വിഭത്തിം വിധായ ദുതിയാഭിമതാതി സമ്ബന്ധോ, പുന പയാദിനിപ്ഫത്തിനിമിത്തം യംകിഞ്ചി ദോഹനാദികിരിയാ യുത്തം കരണാദിരൂപേന അകഥിതം ഗവാദികമിച്ഛിതം കാരകം, തത്ഥാപി ‘‘അകഥിതഞ്ചാ’’തി (൧-൪-൫൧) കമ്മസഞ്ഞം വിധായ തേനേവ ദുതിയാ വിധീയതേ, തദുപദസ്സേതുമാഹ-‘ഉപയുജ്ജമാനേ’ച്ചാദി, അത്ര ചേവമകഥിതനിയമോ കതോ വാത്തികകാരേന-

പുച്ഛിചിഭിക്ഖീനം ദുഹി,യാചീനം നിമിത്തമുപയോഗേ;

പുബ്ബവിധിമ്ഹി-കഥിതം, ബ്രൂസാസീനഞ്ച ഗുണാസത്തന്തി.

ഉപയുജ്ജതേ ഇട്ഠത്ഥസിദ്ധിയം ബ്യാപാരീയതീത്യുപയോഗോ-പയോപ്പഭുതി, തസ്മിം, നിമിത്തം ഗവാദി, അപുബ്ബവിധിമ്ഹി അപാദാനാധികരണാദി പുബ്ബസഞ്ഞാ വിധാനാഭാവേ, വിധാനേ ഹി മാണവകാ മഗ്ഗം പുച്ഛതി, രുക്ഖാ ഫലാന്യവചിനാത്യാദി യഥാരഹം ഭവതി, ഗുണാസത്തന്തി ഗുണേന സത്തം സമ്ബന്ധീ, ഗുണസദ്ദേനേത്ഥ പധാനസാധനം ധമ്മാദികം വത്തുമിച്ഛിതം പധാനസാധനഞ്ഹി കിരിയായോപകാരകമുപകാരിയം പധാനഭൂതം കിരിയമപേക്ഖിയ ഗുണോ ഭവതി, ചോ-നുത്തസമുച്ചയേ, പധാനന്തു ധമ്മാദിനോ പവത്തിയാ തദത്ഥത്താ, ഉപയുജ്ജമാനഞ്ച തം പയോപഭുതിചേതി വിസേസനസമാസം കത്വാ ഉപയുജ്ജമാനപയോപ്പഭുതിനോ നിമിത്തന്തി ഛട്ഠീസമാസോ, പഭുതി സദ്ദേന ഗവാദിനോ ഗഹണം, ആദിസദ്ദേന ഗോമന്താദിനോ, ദുതിയേനാദി സദ്ദേന അധികരണാദിനോ, ചതുത്ഥേന വിനയാദിനോ, വിധാനന്തി ദുതിയാ വിധാനം, ദുതിയാവിധാനമഭിമതന്തി യോജനീയം. പാണിനിയേഹി ‘‘തഥാ യുത്തഞ്ചാനിച്ഛിതം’’ (൧-൪-൫൦) ഇച്ചനേന കമ്മസഞ്ഞം വിധായ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ (൨-൩-൨) ത്യനേനേവ ദുതിയാ വിധീയതേ, തന്ദസ്സേതുമാഹ-‘യേനേ’ച്ചാദി, ‘‘തഥാ യുത്തഞ്ചാനിച്ഛിത’’ന്തീമസ്സ അത്ഥോ യേനേവേച്ചാദിപഞ്ചികാപാഠാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ, യുജ്ജതേതി കിരിയാഭിസമ്ബജ്ഝതേ, യുത്തന്തി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധം, അത്ര തു–

യദ്യബുദ്ധ്യാഹിലങ്ഘാദി, തദാഹ്യാദിമനിച്ഛിതം;

യദാ ലജ്ജാഭയാദീഹി, തദേച്ഛി തതമം മതം.

‘‘തഥാ യുത്തഞ്ചാനിച്ഛിത’’ന്തി സുത്തേനസ്സ പരിയുദാസവുത്തിതോ ഇച്ഛിതാ അഞ്ഞമനിച്ഛിതമനഭിമതമിതരഞ്ച, തതോയേവ‘ഗാമം ഗച്ഛന്തോ രുക്ഖമൂലമുപസപ്പതീ’ത്യത്ര നേവിച്ഛിതനാനിച്ഛിതസ്സപി രുക്ഖമൂലസ്സ കമ്മ സഞ്ഞാ സിദ്ധാതി തത്ഥ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി ദുതിയാ വിധീയതേ, തന്ദസ്സേതി’നേവിച്ഛിതനാനിച്ഛിതസ്മാ’ഇച്ചാദി, രുക്ഖമൂലം നേവിച്ഛിതം പുബ്ബമനഭിമതത്താ, നാപ്യനിച്ഛിതം അപ്പടികൂലത്താ, ഗാമഗമേന ഹ്യസ്സ തപ്പരതാ, രുക്ഖമൂലോപസപ്പനന്തു പസങ്ഗാഗതന്തി രുക്ഖമൂലാനമ്പി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധോ അത്ഥേവ, അത്രാപി-

നേവിച്ഛിതാനിച്ഛിതന്തു, മബുദ്ധിയുപസപ്പനേ;

മൂലം വിസ്സമനത്ഥന്തു, തമിച്ഛിതതമം സിയാ.

ബ്രൂസാസിനഞ്ചാതി ചസദ്ദോപസങ്ഗഹിതേ ദസ്സേതുമാഹ-‘ഏവ’മിച്ചാദി, ഏത്ഥ ഗാമദേവദത്തഗഗ്ഗാനമകഥിതസഞ്ഞാ, അജാദയോ ത്വിച്ഛിതതമാ, ആദിസദ്ദേന ‘പത്ഥേതി ഗാവും പുരിസം ദ്വിജോ’ത്യാദയോ സങ്ഗഹിതാ, നയതിനീ=പാപുണനേ, വഹതി വഹ=പാപുണനേ, ഹരതി ഹര=ഹരണേ, ജയതിജി=ജയേ, സബ്ബത്ഥലേച ഏത്തേ അയാദേസേ ച രൂപം, ദണ്ഡ=ദണ്ഡനേ ചുരാദിത്താ ണിമ്ഹി രൂപം, അഥ ‘‘അധിസീട്ഠാസാനം കമ്മം’’ത്യാദിനാ (൧-൪-൪൬) തേന തേന കമ്മസഞ്ഞം വിധായ ‘പഠവിം അധിസേസ്സതീ’തി ആദോ (തത്ഥ) തത്ഥ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി (൨-൩-൨) ദുതിയാ വിധീയതേ തേഹി തേഹി സത്ഥ കാരേഹി, സബ്ബത്ഥേവേത്ഥ ലോകസ്സ കമ്മവചനിച്ഛാതി കമേനേതംഞ്ഞസഞ്ഞാപുബ്ബകം കമ്മമുപദസ്സേന്തോ ആഹ-‘അധിപുബ്ബ’ഇച്ചാദി, യായ വത്തിച്ഛായ ദുതിയാ സിയാ തായ വത്തിച്ഛായ കമ്മതാ കഥംഹിനാമാതി സമ്ബന്ധോ, നേവ ഉപലബ്ഭന്തീതി കദാചികസ്സചി സിയാതി സമ്ബന്ധോ, പയതിതബ്ബന്തി സുത്തന്തരമാരബ്ഭനീയം, തത്ഥേവം കിം ഭവതോ മനസി ദോസധിജമ്ഭനേനാതി അത്ഥോ, ധമ്മേതി ഏത്ഥാപി ഏവം സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, യഥാ ആധാരേ കമ്മവചനിച്ഛാ, തഥേഹാപി ആധാരവചനിച്ഛാതി അത്ഥോ, തേനേവാഹ-‘ധമ്മേതി ആധാരവചനിച്ഛാ’തി, ധമ്മേ അഭിനിവിസതേതി സമ്ബന്ധോ, ഏവംസദ്ദസമാനത്ഥത്താ തഥാ സദ്ദസ്സ തദത്ഥാനുസാരേനേവ വിഞ്ഞായതീതി തഥാസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വിസും ന വുത്തോ, പാനഞ്ച ആചാരോച പാനാചാരം, തംപാനാചാരമസ്സ ആധാരസ്സ തസ്മിം തപ്പാനാചാരേ, പാനത്ഥാചാരത്ഥധാതുസമ്ബന്ധീ യോ നദ്യാദി കോ ആധാരോ സോ പാനാചാരവായേവാതി ആഹ- ‘പാനത്ഥാചാരത്ഥാനം ധാതൂനമാധാരേ’തി, കേസഞ്ചീതി അനിയമേന കേസഞ്ചി സദ്ദസത്ഥകാരാനം, ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ആധാരവചനിച്ഛാപക്ഖേ, പതിപരീഹി ഭാഗേചേത്യവസിദ്ധാതി ഇമിനാ പതിസദ്ദസ്സ ധാതുനാ അയുത്തതം ദസ്സേതി… യദി യുജ്ജേയ്യ ഛട്ഠിയാഭാവാ, തേനാഹ-‘യദാത്വി’ച്ചാദി, വുത്തിയം തേനാതി തസദ്ദേന, അപിസദ്ദോപസങ്ഗഹിതം തതിയമ്പി ഗഹേത്വാ വാചാതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ.

൩. കാല

യദാ കാലദ്ധാനമിച്ചാദിനാ‘മാസമാസതേ കോസം സയതി’ച്ചാദോ അകമ്മകേഹിപി യോഗേ കാലഭാവദ്ധദേസാനം പരേഹി കമ്മത്തമനുഞ്ഞാതന്തി ച, യദാത്വിച്ചാദിനാ തു കിരിയാവ സബ്ബേനസബ്ബം ന സൂയതി, തഥാ സതി കുതോ ച കമ്മത്തന്തി തേഹേവ വുത്തന്തീ ച ദസ്സേതി, ഗമ്മ മാനകിരിയായോഗോപി ന നിസ്സിതോ… മാസമാസതേച്ചാദീസു ആസനാദി [ആസനാദീസു (പോത്ഥകേ)] കിരിയാനം മാസാദിയോഗോ വിയ കല്യാണിത്തഗുണാദിയോഗോ ച ലോകസ്സ പതീതിപഥമുപയാതീതി, ന സിജ്ഝതീതി കിരിയാ ന ഹോന്തി ഗുണദബ്ബാനീതി കിരിയാസമ്ബന്ധാഭാവാ കമ്മത്താഭാവോതി ന സിജ്ഝതി, ഗുളേന മിസ്സാ ധാനാ ഭജ്ജിതയവാ ഗുളധാനാ. അജ്ഝയനകിരിയായ പബ്ബതേന ച മാസകോസാനം സാകല്ലേന സമ്ബന്ധാഭാവാ അച്ചന്തസംയോഗാഭാവോതി മാസസ്സാതിആദീസു ന ദുതിയാ. പുബ്ബണ്ഹേ സമയന്തി ഇമിനാ പുബ്ബണ്ഹേ സമയോതി സത്തമീആമാദിസമാസം ദസ്സേതി, അച്ചന്ത മേവാതി ഇമിനാ സമയസ്സ സാകല്ലേന വിഹരണകിരിയായ സമ്ബന്ധമാഹ, യംസമയം കരുണാവിഹാരേന വിഹാസി, തം ഏകംസമയന്തി സമ്ബന്ധോ, ഉപസങ്കമനകിരിയായച്ചന്തമേവ യുത്തോതി ഇമിനാ നിവാസനവിഹരണ കിരിയാഹിപി പുബ്ബണ്ഹസമയാദീനമച്ചന്തമേവ യുത്തതം ഉപലക്ഖേതി, പകാരന്തരേനാപി സിദ്ധിയമാസങ്കമുബ്ഭാവയതി ‘യദാ ത്വി’ച്ചാദിനാ, വിഭത്തിയാ വിപല്ലാസോ യഥാപകതമതിക്കമ്മ അഞ്ഞഥാ ഭവനം, ഇധ പന സത്തമി യമ്പത്തായം സത്തമ്യത്ഥേ ബാഹുലകേന ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ച്ചേവ ദുതിയാപ്പത്തി.

തതിയാഭിമതാതി ‘‘അപവഗ്ഗേ തതിയാ’’തി (൨-൩-൬) വചനേന പാണിനിയാനംപപഞ്ചത്തമഭിമതാ, കഥമ്പന കാലദ്ധാനം കരണത്തമിച്ചാസങ്കിയ കരണത്തമേസമ്പടിപാദേന്തോ ആഹ-‘തഥാപി’ച്ചാദി, തഥാപീതി വുത്തക്കമേന കരണത്തസമ്ഭവാ തതിയായ വിജ്ജമാനായപി, സിയാതി തതിയാ സിയാ, തഞ്ചാതി തം കരണഞ്ച. കാരകമജ്ഝേതി ഏത്ഥ ഛട്ഠീ സമാസോ കാരകസദ്ദേന ച സത്തികാരകം ഗഹിതന്തി (ആഹ) ‘ദ്വിന്നം കത്തുസത്തീനം മജ്ഝേ’തി, അഭിന്നസ്സാപി ഹി ഏകസ്സ ദേവദത്താദികത്തുനോ ഭിന്നാനം തംസമവേതാനം കത്തുസത്തീനം മജ്ഝേ കാലദ്ധാനാനി, സത്തിഭേദമേവ ബ്യഞ്ജയമാഹ-‘തഥാഹി’ച്ചാദി, ഏകത്ഥാതി ഏകസ്മിം ദേവദത്തേ, ദ്വീഹേതീതേ (ഭുഞ്ജിക്രിയാ) സാധനന്തി സമ്ബന്ധോ, ദ്വിന്നം അഹാനം സമാഹാരോ ദ്വീഹം തസ്മിം. ഇസുമസതീതി വാ, ഇസുമ്ഹി ആസോ അസ്സേതി വാ നിപ്ഫന്നേന ഇസ്സാസസദ്ദേന ഗമ്മമാനം കിരിയം ദസ്സേതി ‘ഇസ്വസനേ’തി, നന്വിച്ചാദി ചോദ്യം, ധനുപഞ്ചസതം കോസോ, ഏവമഞ്ഞതേച്ചാദി പരിഹാരോ, ഛട്ഠിയാസമ്പത്തായന്തി കോസസ്സേകദേസേതി ഏവം ഛട്ഠിയാ സമ്പത്തായം, മുത്തസംസയേനേദം സമാനന്തി മുത്തോ സംസയോ യസ്മിം അവധ്യാദോ തേനേതം തുല്യന്തി അത്ഥോ. വുത്തിയം അഭിമതാതി ‘‘സത്തമീ പഞ്ചമിയോ കാരകമജ്ഝേ’’തി (൨-൩-൭) വചനേന സത്തമീപഞ്ചമിയോ പപഞ്ചത്തമഭിമതാ, ദ്വീഹേ ഭുഞ്ജിസ്സതീതി ദ്വീസു ദിവസേസു ഗതേസു ഭുഞ്ജിസ്സതീതി അത്ഥോ, ‘‘യബ്ഭാവോ ഭാവലക്ഖണ’’ന്തി (൨-൩൬) സത്തമീ, സകസകകാരകവചനിച്ഛായേവാതി ഹി ഇദം ബാഹുല്ലം നിസ്സായ വുത്തം, ദ്വീഹാ ഭുഞ്ജിസ്സതി കോസാ വിജ്ഝതീതി ദ്വീഹാ നിക്ഖമ്മ ഭുഞ്ജിസ്സതി, കോസാ നിക്ഖമ്മ ഠിതം ലക്ഖം വിജ്ഝതി ഉപാത്തവിസയോ-യമവധി, കോസേ വിജ്ഝതീതി കോസേ ഠിതം ലക്ഖം വിജ്ഝതീതി അത്ഥോ.

൪. ഗതി

കതചത്ഥസമാസാതി കതോ ചത്ഥസമാസോ യേസു തേ തഥാ വുത്താ, അഞ്ഞപദത്ഥവുത്തയോതി അഞ്ഞപദത്ഥേ വുത്തി യേസന്തി ബ്യധികരണഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ, ചത്തസമാസേ ഗത്യാദീനം വിസുംവിസും പധാനത്താ തേഹി പരം പയുജ്ജമാനോ അത്ഥസദ്ദോ ഗത്യാദീഹി പച്ചേകമഭിസമ്ബജ്ഝതീതി മഞ്ഞതേ, അഥ സുത്തേ ‘പയോജ്ജേ’ഇച്ചേതാവത്യുച്ചമാനേ പയോജ്ജോ സയം കത്താതി കഥം വിഞ്ഞായതി യേന ‘പയോജ്ജേ കത്തരീ’തി വിവരണം കതമിച്ചാസങ്കിയാഹ-‘ഗത്യാദ്യത്ഥ’മിച്ചാദി, ആദിസദ്ദേന ബോധാ ദീനം ഗഹണം, തക്കിരിയാസമത്ഥോവാതി തസ്സാ ഗത്യാദികായ കിരിയായ സമത്ഥോ ഏവ നിയുജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, കിരിയാകരണേ സമത്ഥോ നാമ കത്താവാതി ആഹ-‘സോച കത്താ’തി. ദുതിയായ സിദ്ധായാതി വക്ഖമാനനയേന പയോജ്ജസ്സ കത്തുനോ കമ്മത്തസിദ്ധിയാ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി സുത്തേനേവ കമ്മേ ദുതിയായ സിദ്ധായ. കിം ലക്ഖണോ-യം നിയമോ യദത്ഥമി ദമാരഭീയതിച്ചാഹ-‘ഗത്യാദ്യത്ഥാന’മിച്ചാദി, പച്ചുദാഹരീയിസ്സതേ ‘ഏതേസമേവേ’ച്ചാദിനാ, തഥാചാബ്ഭുപഗമേ, പയോജ്ജോ കത്താ ന കമ്മം ത്യബ്ഭുപഗമ്മ പയോജ്ജേ കത്തരീ’തി വിവരിതന്തി അത്ഥോ, സാമത്ഥിയമ്പനഇച്ചാദിനാ സാമത്ഥിയസരൂപമാഹ, ഗതി ആദ്യത്ഥാനന്തി പദച്ഛേദോ, നിയുജ്ജമാനോ പയോജകബ്യാപാരസങ്ഖാതായ കിരിയായ സമ്ബന്ധീയമാനത്താ കമ്മഭൂതോവ ഭവതീതി അത്ഥോ, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘ഗമനാദികിരിയായ സാധനത്താ യദിപി പയോജ്ജോ കത്താ, തഥാപി സോ പയോജകേന ഗമനാദീസു ബ്യാപാരിയമാനോ പയോജകസ്സ ബ്യാപാരലക്ഖണായ കിരിയായ സമ്ബന്ധീയമാനോ യദി കമ്മം ന ഹോതി അഞ്ഞഥാ കിം ഹോതീതി അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണേന സാമത്ഥിയേന കമ്മഭൂതോവ ഹോതീ’’തി [(അത്ഥോ) (പോത്ഥകേ)] ( ), പതീയതേതി ഇമിനാ പതീതിവസേനേവാസ്സ കമ്മതാ, സഭാവതോ തു പയോജ്ജോ കത്താവാതിപി ഞാപേതി, പയോജകോതി സബ്ബത്ഥ ദേവദത്താദികോ വിഞ്ഞേയ്യോ, അത്ഥഗഹണസ്സാതി ‘‘സദ്ദാകമ്മകഭജ്ജാദീന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘സദ്ദത്ഥാകമ്മകഭജ്ജാദീന’’ന്തി അത്ഥഗ്ഗഹണസ്സ, ബോധത്ഥസ്സ ഉദാഹരണന്തി സേസോ, നനു വചനപ്പയോജനം ദസ്സയതാ വചനമേവോപദസ്സിയ പഞ്ഹോ കാതബ്ബോ, അഥ ‘ഏതേസമേവാ’ത്യവിജ്ജമാനേനേവ കഥം ത്യാസങ്കിയാഹ ‘ഏതേസമേവേ’ച്ചാദി, ഹേട്ഠാ വുത്തക്കമേന നിയമത്ഥത്താ വചനസ്സ ഏവകാരോ ലബ്ഭതി, സമ്ബന്ധിവചനത്താ ഏതസദ്ദസ്സ തേന യഥാപഠിതാ ഗത്യാദയോവ വിസേസ്സഭൂതാ സങ്ഖേപേന പരാമസീയന്തീതി ഏതേ സമേവാതി കതന്തി മഞ്ഞതേ [ഏവോസഞ്ചാതി മഞ്ഞതേ (പോത്ഥകേ)], (ഗച്ഛതി ദേവദത്തോതി…പേ… നഹോതീതി) ഇമിനാ ഇമമത്ഥഞ്ച ജോതേതി ‘‘യദിപി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധാ പയോജ്ജസ്സ വിയ കത്തുനോപി കമ്മത്തമ്പസജ്ജതി, തഥാപി പയോജ്ജേതി വുത്തത്താ കത്തരി ദേവദത്തേ ദുതിയാ നപ്പസജ്ജതീ’’തി, അഭിമതാതി ‘‘ഗതിബുദ്ധ്യാ’’ദി (൧-൪-൫൨) സുത്തേന പയോജ്ജസ്സ കത്തുനോ കമ്മസഞ്ഞം വിധായ തസ്മിം പയോജ്ജേദുതിയാഭിമതാ, ചരഹിസദ്ദോ പുച്ഛായം, പയോജേതീതി അസ്മിം ഉദ്ദേസേ തദാ കഥം ഭവിതബ്ബന്തി സേസോതി യദാചരഹിച്ചാദിവാക്യസ്സാവസാനേ പയോജേതീതി അസ്മിം ഉദ്ദേസേ വചനസമീപേ’തദാ കഥമ്ഭവിതബ്ബ’ന്തി പാഠസേസോ ഹോതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, യാവതാതി തതിയന്തപടീരൂപകോ നിപാതോ, യസ്മാ ദത്ഥോ വത്തതേ, യസ്മാ ദുതിയാ പപ്പോതി തസ്മാ ‘യഞ്ഞദത്തേനേ’തി ഭവിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

൫. ഹരാ

നിയമേനേച്ചാദിനാ വചനാരമ്ഭസ്സ പയോജനമാഹ, സാപി തതിയാപി [ദുതിയാപിതി വത്തബ്ബ] യദാത്വിച്ചാദിനാ ഹരതി നാഹാരത്ഥേ [നഹരത്യത്ഥേ (പോത്ഥകേ)] തിപി വിഞ്ഞാപേതി, ഉഭയത്ഥാതി ദുതിയായ പത്തായ അപ്പത്തായ ച, വിഭാസാ വികപ്പോതി അത്ഥോ, കാരേതികര-കരണേ, ലേത്തായാദേസാതിലത്ത ഏത്തഅയാദേസ്സ, വദ-വചനേ, അഭിവദനമഭിവാദോ തം കരോതീതി ‘‘ധാത്വത്ഥേനാമസ്മീ’’തി (൫-൧൨) ഇമ്ഹി നാമധാതു ‘അഭിവാദി’തിസുത്തേ നിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ-‘അഭിവാദിസ്മാ’ഇച്ചാദി.

൬. നഖാ

ഖാദയതി ആദയതി ഖാദ, അദ=ഭക്ഖണേ, അവ്ഹാപയതി വ്ഹേ=അവ്ഹാനേ ആപുബ്ബോ, ‘‘പയോജകബ്യാപാരേ ണാപിചേ’’തി (൫-൧൬) ണാപിമ്ഹി പുബ്ബസരലോപോ, കന്ദയതി കന്ദ=അവ്ഹാനരോദനേസു.

‘‘വഹിസ്സാനിയന്തുകേ’’തി ഗണസുത്തേ അയമേത്ഥോ ‘‘വഹിസ്സധാതുസ്സ പയോജ്ജേ കത്തരി നിയന്തുരഹിതേ ദുതിയാ ന ഭവതീ’’തി, നിയന്താ സാരഥി കിരിയാസിദ്ധിം നിയാമകോതി വത്വാ തമേവ പകാസേതുമാഹ-‘കിരിയങ്ഗ’മിച്ചാദി, കിരിയങ്ഗ കിരിയോപകരണഭൂതം ബലീ ബദ്ദാദിം കിരിയാകാരണം, നിയമേത്വാതി ഏകസ്മിം കരണീയേ കിരിയാ വിസയേ പതിട്ഠപേത്വാ, വാഹയതി ഭാരം ദേവദത്തേനേത്യത്ര ഹി ദേവദത്തോ പഞ്ഞവാ പുരിസോ നിയന്താരമന്തരേനേവ ഭാരം വഹതീത്യനിയന്തുകോ കത്താ, വാഹയതി ഭാരം ബലീബദ്ദേ ഇച്ചത്ര തു ബലീബദ്ദാ നിയന്താ രമന്തരേന ന വഹന്തീതി സനിയന്തുകാ.

‘‘ഭിക്ഖിസ്സാഹിംസായ’’ന്തി ഗണസുത്തസ്സായമത്ഥോ ‘‘ഭക്ഖിസ്സാഹിംസത്ഥസ്സ പയോജ്ജേ കത്തരി ദുതിയാ ന ഭവതീ’’തി, അഥ കഥമേത്ഥ ഹിംസത്ഥതാ ഭക്ഖിസ്സ ഹിംസാ ഹി ചേതനാവതി സമ്ഭവതി, ന ചേത്ഥസസ്സം ചേതനാവന്തന്തി ആഹ-‘സബ്ബേ’ഇച്ചാദി, സബ്ബേതി രുക്ഖാദയോ, ഭാവാ പദത്ഥാ, ഇദാനി സബ്ബദസ്സനാനുകൂലഹിംസത്ഥതമുപദസ്സേതുമാഹ-‘യദിവേ’ച്ചാദി, നനു ബുദ്ധവചന നിസ്സിതമിദം ബ്യാകരണം, തഥാ സതി സമ്മതമേവേ-ത്ഥോ-പദസ്സേത്വാ ഗന്തബ്ബം കിന്നാമാഞ്ഞദസ്സനോപഗാതാധിരേനാതി തുണ്ഹീ ഹോതി നിക്കാരണിസ്സാ [നിക്കമ്മിസ്സാ (പോത്ഥകേ)] ഭവതോ-പായോതി വിഞ്ഞായതി, പരത്ഥാനുബദ്ധകിച്ഛം പന മഹാപുഞ്ഞപഞ്ഞാ ന കിഞ്ചി വിയ മഞ്ഞന്തി, ഹോതി (ഹി) ഏതേന പരത്ഥോ ‘‘മതന്തരേപി സിദ്ധി സിസ്സാനം, തംതം മതഞ്ഞുനോ വാ കദാചി കരഹചി യദിദമവലോകേയ്യും തേ ചേത്ഥാവതാരം [ചേത്ഥകാരം (പോത്ഥകേ)] ലഭേയ്യും ഏതാദിസോ ച പഞ്ഞവാ പടിലദ്ധബുദ്ധവചനപ്പസാദോ’തി തദവതാരേന ച ബുദ്ധേ ഭഗവതി കമേന ദള്ഹം പസാദം പടിലഭേയ്യു’’ന്തി, ഏവമേവം തത്ഥ തത്ഥ തംതംബ്യാകരണോദാഹരണപ്പസങ്ഗേപി തദനുസാരേനേവ തന്തംപയോജനം വേദിതബ്ബം, ന നിരത്ഥകകഥാപസുതോ-യമാചരിയോതി.

ദുഹാദീനം ത്യേവമാദോ അമ്ഹാകമ്പരമഗുരുനാ രതനമതിപഞ്ചികാലങ്കാരാദികാരേന നാനാകാരസാരത്ഥവേദവേദിതു [വേദാവേദിത (പോത്ഥകേ)] മഹാപഞ്ഞാപാടവാനം പഞ്ഞവന്താനം സാമിനാ മഹാസാമിനാ സമ്ബുദ്ധസാസനരതനവരോപകാരകേന ‘ഇദമേത്ഥ വിചാരണീയം’ത്യഭിധായ നാനാമതന്തരമാകഡ്ഢിയ ബഹും സമ്പവേദിതമത്ഥി, മയമ്പനേത്ഥ ആചരിയേനാധിപ്പേതമത്തമേവാലമ്ബ അത്ഥമ്പ കാസയിസ്സാമ. സത്യപ്യനേകദസ്സനഭേദേ സിട്ഠപ്പയോഗാനുസാരേന യത്ഥ പധാനേകമ്മനിത്യാദിപ്പഭുതയോദിസ്സന്തി, യത്ര ത്വപ്പധാനേത്യാദീ, യത്രോഭയത്രപി, തംസബ്ബമിഹ ഭസ്സകാരാദ്യനുമതക്കമേന പടിപാദയമാഹ-ദുഹാദീന’മിച്ചാദി, ഏത്ഥാദിസദ്ദോ പകാരവാചീ, തേന യാചിപ്പഭുതയോ ഗയ്ഹന്തി, കമ്മദ്വയയുത്താനന്തി നിദ്ധാരണേ ഛട്ഠീ, തേന കമ്മദ്വയയുത്താനം മജ്ഝേ ദുഹാദീനമപ്പധാനേപി ഗവാദോ കമ്മേ ത്യാദിപ്പഭുതയോതി യോജനാ. ഇച്ചാദിതിആദിസദ്ദേന ‘അവരുന്ധതി വജം ഗാവം അവരുന്ധീയതേ വജം ഗോ’ഇച്ചാദീനം പരിഗ്ഗഹോ, ഗമനാദ്യത്ഥാന മിത്യാദിസദ്ദേന ബോധത്ഥാദീനം ഗഹണം. ഗമീയതേ ഗാമോ ദേവദത്തന്തി ഏത്ഥ കഥം പയോജ്ജത്തസമ്ഭവോതി ആഹ-‘പുരിസേ’ച്ചാദി, യജ്ജപി ഗാമോ തുണ്ഹീ ഹോതി നിബ്യാപാരത്താ പുരിസോവ തു ഗമനകിരിയം നിപ്ഫാദേതി, തഥാപി പുരിസസ്സ ഗമനകിരിയായ യംഫലപ്പത്തിലക്ഖണം, തമുഭിന്നമ്പി ഗാമപുരിസാനം സമാനന്തി പുരിസ കിരിയാതുല്യഫലത്താ ഗാമോപി ഗമനകിരിയായ കത്തുബ്യപദേസേ കാരണം ഭവതീതി അധിപ്പായോ, തഥാഹി ഗാമം ഗച്ഛന്തോ കോചി ഗാമേ ആസന്നേ സതി വദതി ‘ആഗതോ ഗാമോ പത്തോ ഗാമോ’തി, അതോഞ്ഞേസന്തി യേ കമ്മദ്വയയുത്താ ദുഹാദയോ ഗമനാദ്യത്ഥാചോദാഹടാ, ഏതേഹി അഞ്ഞേസം, പധാനേ കമ്മേഭി അജാദിമ്ഹി പധാനേ കമ്മേ, പധാനത്തമ്പന അജാദീനം കിരിയായ പയോജനത്താ, അജാദ്യത്ഥാ ഹ്യാനയനകിരിയാരഭ്യതേ. അയമ്പനേത്ഥ സങ്ഗഹോ-

‘‘ദുഹി യാചി രുധി പുച്ഛി, ഭിക്ഖി ചി ബ്രുവി സാസി ച;

ജി ദണ്ഡി പത്ഥി മന്ഥീ ച, ധാതൂ ഹോന്തി ദുഹാദയോ.

ഗത്യാദിസുത്തപട്ഠിതാ, ഗത്യാദ്യത്ഥാ ഭവന്തി തേ;

നീവഹഹരകസാച, നീവഹാദീ ഭവന്തി തേ.

ദ്വികമ്മകേസു ചേതേസു, അപ്പധാനേ ദുഹാദിനം;

ത്യാദിപ്പഭുതയോ ഹോന്തി, പധാനേ നീവഹാദിനം;

ഉഭയത്ഥ പയോഗാനു, സാരാ ഗത്യത്ഥആദിനം’’തി.

പയോഗോ പന സമ്ബന്ധചിന്തായമിഹ ച വുത്താനുസാരേന സബ്ബഥാ വിഞ്ഞേയ്യാ.

൭. ധ്യാദി

പുബ്ബേ കിരിയാനിസ്സയേന [കാരകനിസ്സയേന (പോത്ഥകേ)] ദുതിയായ വിഹിതത്താ ആഹ ‘ഇദാനി’ച്ചാദി, ധിസദ്ദസ്സ അത്ഥപ്പധാന നിദ്ദേസേന വാ ആദിസദ്ദേന വാ ‘ഹാ ദേവദത്ത’ന്തിപി ഹോതി, ഹാ ദേവദത്തദുക്ഖന്തി തു ദുക്ഖേന യോഗാ ദേവദത്തേന ന യുത്തോ ഹോതീതി പഠമാവാമന്തണേ. നനുച അന്തരാസദ്ദേന യോഗേ യഥാരാജഗഹനാലന്ദാഹി ദുതിയാ [(തഥാ)] അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാ ലന്ദ(ന്തി തഥാ) അന്തരാമഗ്ഗേതി ഏത്ഥ മഗ്ഗതോപി [അന്തരാമഗ്ഗതോപി] കസ്മാ ന ദുതിയാതി തേനായോഗാ, യേസഞ്ഹി തംമജ്ഝം തേ തേന യുജ്ജന്തീതി തേഹിയേവ ദുതിയാ, അഥവാബ്ഭുപഗതേപി തംയോഗേ തംസമ്ബന്ധീയേവ മഗ്ഗോതി മുഖ്യത്താ തതോ [സബ്ബസ്സ (പോത്ഥകേ)] ന ദുതിയാ, അത്രാപി ഛട്ഠീയേവ പപ്പോതി അന്തരാ തഞ്ച മഞ്ച കമണ്ഡലുഇതി, തവ മമ മജ്ഝേ കമണ്ഡലുത്യത്ഥോ, അഥ കമണ്ഡലുസദ്ദതോ ദുതിയാ കസ്മാ ന ഭവതി സതീപ്യന്തരേന യോഗേ തസ്സ പധാനത്താ, തഥാഹി കമണ്ഡലുനോ സകത്ഥാ പവത്തി, തുമ്ഹമ്ഹാനന്തു പരത്ഥാ-കമണ്ഡലുവിസേസനത്തേന തേസം പവത്തത്താ, തത്ര കമണ്ഡലുനോ സകത്ഥേ വത്തമാനത്താ പധാനത്തേനാവതത്താ പാടിപദികതോ അച്ചുതത്താ പരത്താ പഠമേവ ഭവതീതി ജീനിന്ദബുദ്ധിന്യാസ. നിന്ദാദി ലക്ഖണസ്സ സമ്ബന്ധസ്സ സബ്ഭാവാ സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധഛട്ഠിയാ സമ്പത്തായം വചനം, ആകതിഗണോ-യം.

൮. ലക്ഖണി

ലക്ഖണാദീസ്വത്ഥേസുതി നാമസ്സാ [കസ്സാ (പോത്ഥകേ)] യമത്ഥനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘അഭിനായോ യുത്തോ’ച്ചാദി, തേനാതി അഭിനാ യുത്തസ്സാത്ഥനിദ്ദേസ കാരണേന, ലക്ഖണസദ്ദേന ഹേതു വത്തുമിച്ഛിതോതി ആഹ-‘തത്ഥേ’ച്ചാദി, ദുവിധോ ഹേതു, വുത്തഞ്ഹി സുബോധാലങ്കാരേ ‘‘ജനകോ ഞാപകോ ചേതി, ദുവിധാ ഹേതവോ സിയു’’ന്തി (൨൫൨), സമുപലക്ഖയതീതി സമുപലക്ഖണം, സങ്കേതമത്തം ഞാപകം, ന തു ജനകം, സങ്കേതോപി ലക്ഖണമുച്ചതേ ലക്ഖീയതേ കാരിയമാനേനാതി കത്വാ, ജനകസ്സാപ്യത്ര ലക്ഖണത്തേന ഗഹണേ പയോജനം ‘‘അനുനാ’’ (൨-൧൦) ഇച്ചത്ര ദട്ഠബ്ബം. കഞ്ചിപകാരന്തി ഇമിനാ ഇത്ഥംസദ്ദസ്സ അത്ഥം വദതി. പത്തോതി ഇമിനാ ഭൂതസദ്ദസ്സ, ഏത്ഥ ഹി ഭൂധാതു പത്തിയം വത്തതേ, രുക്ഖോലക്ഖണന്തി രുക്ഖോ ഞാപകഹേതൂതി അത്ഥോ… രുക്ഖേന വിജ്ജുയാ ഞാപീയമാനത്താ, ആചരിയജിനിന്ദബുദ്ധി പന അഞ്ഞഥാ വണ്ണയതി, തസ്സേദം മതം-

ക്രിയായ ജോതകോ നായം, സമ്ബന്ധസ്സ ന വാചകോ;

നാപി ക്രിയന്തരാപേക്ഖീ, സമ്ബന്ധസ്സ തു ഭേദകോതി.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘അയമഭി അഭിനന്ദതിത്യാദീസു വിയ കിരിയായ ജോതകോ ന ഹോതി, ഛട്ഠീ വിയ സമ്ബന്ധസ്സ വാചകോ ന ഹോതി, നിക്കോസമ്ബീത്യത്ര ഗമനകിരിയാപേക്ഖീ നിസദ്ദോ വിയ നാപി കിരിയന്തരാ പേക്ഖീ, കിഞ്ചരഹി സമ്ബന്ധസ്സ തു ഭേദകോ വിസേസകോ ഭവതീ’’തി തമുപദസ്സേതുമാഹ-‘അഞ്ഞേ ത്വി’ച്ചാദി, ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ നിദസ്സനേ, രുക്ഖമ്പത്വാ വിജ്ജോതതേ ഇതിഏവം പത്തികിരിയായ പത്വാതിവുത്തരുക്ഖപാപനകിരിയായ ജനിതോതി അത്ഥോ, തഥാഹി രുക്ഖസ്സ വിജ്ജുയാ പാപനാഭാവേ വിജ്ജുയാ ലക്ഖിയായ തല്ലണസ്സ ച രുക്ഖസ്സ യോ ലക്ഖിയലക്ഖണഭാവോ സമ്ബന്ധോ, സോ കേന സമ്പാദിതോ ഭവേയ്യ, നനു സമ്ബന്ധേ അഭിനാ ജോതീയമാനേ രുക്ഖസ്സ ലക്ഖണവുത്തിതാ കഥം ജോതീയതീതി ആഹ-‘ലക്ഖണത്ഥോച വിസയഭാവേനാ’തി, തഥാചേത്യാദിനാ തസ്മിം പക്ഖേ സമ്ഭാവിതം ദോസമുബ്ഭാവയതി, തത്രായ മിച്ചാദിനാ യഥാവുത്തദോസപരിഹാരായ പരേഹേവാഭിധീയമാനമ്പരിഹാരമാഹ, പരിഹാരോപദസ്സനേനാസ്സാപി പക്ഖസ്സാദുട്ഠതാഖ്യാപനേനേസോപി പക്ഖോ-ബ്ഭുപഗതോത്യവസേയോ, അതോയേവുപരി യഥാവുത്ത പക്ഖനിസ്സയേനേവ ബ്യാഖ്യായതേ, ദേവദത്തസ്സ സാധുത്തസങ്ഖാതഇത്ഥമ്പകാരപ്പത്തിയാ വിസയഭാവേനാവട്ഠിതാ മാതാ തത്ഥ വത്തതി നാമാതി ആഹ-‘മാതുയാ’തിആദി, മാതാ ച ഇത്ഥമ്ഭൂതേ പവത്താ വിസയ ഭാവേന ദേവദത്തോ ച തത്ഥ വിസയീഭാവേന, തേസഞ്ച വിസയവിസയീഭാവലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോ ഇത്ഥമ്പത്തിലക്ഖണായ കിരിയായ ജാതോ, സോ മാതുസമ്ബന്ധോ ഹോതി കാരണവസേന, സോചാതിനാ ജോതീയതീതി മാതു തേനാഭിനാ യോഗോതി ആഹ-‘യ്വായ’ച്ചാദി, മാതുസമ്ബന്ധോഇതി യോജനാ, ഇത്ഥമ്പത്തിയാതി ഇത്ഥമ്പത്തിലക്ഖണായ കിരിയായ കരണഭൂതായ, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘കിഞ്ചാപി സോ സമ്ബന്ധോ ദേവദത്തേനാപ്യവിനാഭാവീതി തസ്സ സോഭിനാ ജോതീയതേ, തഥാപി മാതുസമ്ബന്ധോഭിനാ ജോതീയതീതി ‘മാതു തേന യോഗോ’തി ച (വുച്ചതി)… സദ്ദസത്തിയാ തഗ്ഗതായേവ ദുതിയായ ഉഭയഗതസ്സാപി സമ്ബന്ധസ്സ ജോതനതോ’’തി രുക്ഖോ രുക്ഖോ തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ, ഠിതിമ്പടിച്ചാതി ഠിതിന്നിസ്സായ ഏസം രുക്ഖാനം യോ ച സമ്ബന്ധോതി യോജനാ, രുക്ഖാനന്തി ഇമിനാ രുക്ഖാ കിരിയായ പരേ സമ്ബന്ധിനോതി ഞാപേതി, ഠിതിമ്പടിച്ചാതി ഇമിനാ പന തിട്ഠതിസദ്ദവചനീയാ സാധ്യരൂപാ ഠിതികിരിയാ രുക്ഖതോ പരേ സമ്ബന്ധീതി, അചേതനാനം രുക്ഖാനമപേക്ഖാവിരഹേപി ലോകമ്പതീതിവസേന ‘പിപതീസാ’ദീനം വിഞ്ഞായമാനത്താ വിഞ്ഞായമാനഠാനാപേക്ഖണകിരിയായസാധ്യസാധനലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോ ജാതോതി വിഞ്ഞേയ്യം, സോ ച രുക്ഖസമ്ബന്ധോ-ഭിനാ ജോതീയതീതി ആഹ-‘സോ’തിആദി, ദ്വിബ്ബചനേനേവ ജോതനീയാതി വിച്ഛാത്ഥേ വുത്തിമത്തേ സതീപി വിഭത്തിയാ [വിച്ഛത്ഥേ വുത്കിമത്തേത്യാദിവചനം വിചാരേരേതബ്ബംവിതത്തിയാ അബിസദ്ദസ്സച വിച്ഛത്ഥേ വുത്തിയാ അഭാവാ, ലക്ഖണിത്ഥമ്ഭൂതി ഹി പകതിവിസേസനം] ജോതേതുമസമത്ഥത്താ വിച്ഛായ ജോതനായ ദ്വിബ്ബവചനം കത്തബ്ബമേവാതി അധിപ്പായോ.

൯. പതി

ഉപാദിയമാനോതി അബ്ഭുപഗമ്മമാനോ, യദി പന ഉപാദിയമാനോ ഭാഗോ, അനുപാദിയമാനോ കഥന്തി ആഹ-‘യോ പനാ’തിആദി, തഗരകുട്ഠാ ഗന്ധബ്ബവിസേസാ, മമാഭജതീതി മം ആഭജതി, മമ കോട്ഠാസോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

൧൦. അനു

നതുലക്ഖണന്തി സച്ചകിരിയാ വുട്ഠിയാ ഹേതു ഹോതി, ന തു സങ്കേതോതി അത്ഥോ, ഹേതുത്താ ലക്ഖണത്താഭാവേ സച്ചകിരിയായ കഥം ലക്ഖണേ ദുതിയാതി ഹേതുത്തേപി ലക്ഖണത്തമസ്സ സാധേന്തോ സാധമ്മപയോഗേനാന്വയമാഹ-‘യം സകിമ്പി’ച്ചാദി, ഏത്ഥ ഹി ലക്ഖണം സച്ച കിരിയാതി പടിഞ്ഞാ, [പക്ഖോ (പോത്ഥകേ)] സകിമ്പി നിമിത്തതായ കപ്പനത്താതി ഹേതു, യം സകിമ്പി നിമിത്തതായ കപ്പതേ തമ്പി ലക്ഖണം ഭവതി, യഥാ’അപി ഭവം കമണ്ഡലുപാണിം സിസ്സമദ്ദക്ഖീ’തി സാധമ്മപയോഗേനാന്വയോ ദട്ഠബ്ബോ, കപ്പതേതി സമത്ഥോതി അത്ഥോ, കമണ്ഡലു പാണിമ്ഹി അസ്സേതി കമണ്ഡലുപാണീ, അപീതി പഞ്ഹേ, കദാചി കേനചി കമണ്ഡലുപാണീസിസ്സോ ദിട്ഠോ സോ തമേവ ദസ്സനം ലക്ഖണം കത്വാ പുച്ഛതി ‘അപി’ത്യാദിനാ, അഥ യഥാ വുത്തേന ഹേതുനോപി ലക്ഖണത്തമത്തു തഥാപി പരവിപ്പടിസേധേന ഹേതുമ്ഹി തതിയാ കസ്മാ ന സിയാതി ചോദയമാഹ ‘ന ന്വേവമ്പി’ച്ചാദി, പുബ്ബവിപ്പടിസേധേനാതി അപവാദപുബ്ബവിപ്പടിസേധേന, തഥാഹി ഛട്ഠിയാ പവാദോ ഹോതി ഹേതുമ്ഹി തതിയാവിധി… സമ്ബന്ധഛട്ഠിയാ പത്തായ ഹേതുതതിയാവിധാനതോ ഉപപദവിഭത്തിവിധിപി ഛട്ഠിയാപവാദോ… സമ്ബന്ധവിസേസാഭിബ്യത്തിഹേതുനോപപദേന യോഗേ തസ്മിംയേവ സമ്ബന്ധേ വിധാനതോ, തത്ഥ ഹേതുതതിയാവകാസോ ‘ധനേന കുല’ന്തി, ഉപപദവിഭത്തിയാവകാസോ ‘രുക്ഖമനുവിജ്ജോതതേ’തി, സച്ചകിരിയമനു പാവസ്സീതി തു ഹേതുമ്ഹി ലക്ഖണേ-പവാദവിപ്പടിസേധേ സതി പുബ്ബവിപ്പടിസേധേന ദുതിയാ ഭവതി.

൧൧. സഹ

സഹത്ഥേ-നുനോ വത്തനേ പബ്ബതേന യോഗോ കഥന്തി ആഹ‘പബ്ബതേനേ’ച്ചാദി.

൧൨. ഹീനേ

വിസയഭാവേനാതിആദിനാ ഹീനത്ഥേതി വിസയസത്തമിത്തമാഹ, വിജാനനപ്പകാരമാഹ-‘ഹീനേ’ച്ചാദി, തേനാതി അനുനാ, കഥം തേന യുത്തത്തം ഉക്കട്ഠസ്സാതി ഹീനുക്കട്ഠസമ്ബന്ധമുഖേന വിഭാവേന്തോ’തത്ഥാ’തിആദിമാഹ, തത്ഥാതി ഹീനേച്ചാദിനാ വുത്തേ തസ്മിം, യതോതി ഉക്കട്ഠസാരിപുത്താദികോ, ഹീനോതി പഞ്ഞവത്താദി(തോ നിക്കട്ഠോ, സോ സാരിപുത്താദികോ ഉക്കട്ഠോ) ഹീനത്ഥവിസയോ ജായതേ… തബ്ബിസയേ തസ്സ ഉക്കട്ഠതാ പത്തിതോ, ഹീനുക്കട്ഠസമ്ബന്ധോ പന അതിസായനാദികായ കായചി കിരിയായ കതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൪. സത്ത

കിന്തം ആധിക്യമിച്ചാഹ- ‘അധികാധികീസമ്ബന്ധോ’തി, അധികോ അസ്സ അത്ഥീതി അധികീ=ഖാരീ, അഥാധികീവിനിമുത്തേ അധികാധികിസമ്ബന്ധോ കഥമവസീയതേ നഹ്യത്രാധികീ കോചി സൂയതിച്ചാഹ-‘നവിനേ’ച്ചാദി, ഇതി സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി യഥാവുത്തസമ്ബന്ധസാധനോ, തദോപസദ്ദേനയോഗോതി തദാ ഉപസദ്ദേനാധികിനോയോഗോതി അത്ഥോ. ദ്വിട്ഠത്താ സമ്ബന്ധസ്സ അധികസ്സാപ്യുപസദ്ദേന യോഗാ തതോപി കസ്മാ ന സത്തമീത്യാഹ-‘അധികമ്ഹാത്വി’ച്ചാദി, യഥാ ഏകായേവ വിഭത്തിയാ ഉഭയഗതസ്സാപി സമ്ബന്ധസ്സ ജോതിതത്താ വിജ്ജുസങ്ഖാതലക്ഖിയാ സത്തമ്യഭാവോ, ഏവമിധാ പീതി പുബ്ബേ വുത്തസമാധിമതിദിസന്തോ ആഹ-‘ലക്ഖിതാ വിയ സത്തമ്യ ഭാവോ’തി, ‘‘മാണികാ ചതുരോദോണാ, ഖാരിത്ഥീ ചതുമാണികാ’’.

൧൫. സാമി

കിന്തം സാമിത്തമിച്ചാഹ-‘സസ്സാമിസമ്ബന്ധോ’തി, കായ കിരിയായ ജനിതോതി ആഹ-‘പരിപാലനാദികിരിയായ ജനിതോ’തി, തഞ്ചാതി സാമിത്താപേക്ഖോ നപുംസകനിദ്ദേസോ, സമ്ബന്ധസ്സാനേകവിധത്താ ആഹ‘സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധേ’തി, ആഖ്യായതേതീമസ്സ അത്ഥോ വിധീയതേ ഞാപീയതേതി, ദിട്ഠന്തോ-പനീതോത്ഥോ സുഖേന പടിപത്തും സക്കാതി പസിദ്ധമനുവദിയമാനമപ്പസിദ്ധഞ്ച വിധീയമാനം ദിട്ഠന്തമാഹ-‘യഥാ യോ കുണ്ഡലീ സോ ദേവദത്തോ’തി, കുണ്ഡലിത്തമ്പസിദ്ധം, ദേവദത്തത്തമപ്പസിദ്ധമിച്ചാഹ-‘കുണ്ഡലിത്താനുവാദേനേ’ച്ചാദി. യഥേവോഭയാധിട്ഠാനത്തേപ്യുപസജ്ജനതോവ ഛട്ഠീ ‘രഞ്ഞോ പുരിസോ’തി, ന വിസേസ്സതോ ‘പുരിസസ്സ രാജാ’തി, തഥാ സമ്ബന്ധാഭിബ്യഞ്ജനകേനാധിനാ യോഗേപി വിസേസനതോവ ഭവതി, നാഞ്ഞതോതി ആഹ-‘തത്ഥാ’തിആദി. ബ്യതിരേകമാപാദീയതീതി കാരകഛക്കതോ ബ്യതിരിത്തത്താ സമ്ബന്ധോ ബ്യതിരേകോ തം ആപാദീയതി പാപീയതീതി അത്ഥോ, ഉഭയതോതി സംതോ സാമിതോ ച, അധിബ്രഹ്മദത്തേ പഞ്ചാലാതി ബ്രഹ്മദത്തസ്സ പഞ്ചാലാ സന്തകാ [സാമിനോ (പോത്ഥകേ)] തി അത്ഥോ, സന്തകാ [സാമിനോ (പോത്ഥകേ)] ഹി പഞ്ചാലാ, ന സാമി [നസം (പോത്ഥകേ)], അധിപഞ്ചാലേസു ബ്രഹ്മദത്തോതി പഞ്ചാലാനം ബ്രഹ്മദത്തോ സാമീത്യത്ഥോ.

൧൬. കത്തു

കിം ലക്ഖണോ-യം കത്താഇച്ചാഹ-‘കത്തരി’ച്ചാദി, ഗച്ഛതി ദേവദത്തോച്ചാദോ കത്തരി പതിട്ഠിതം, പചത്യോദനം ദേവദത്തോച്ചാദോ കമ്മേ പതിട്ഠിതം കിരിയം കരോതീതി സമ്ബന്ധോ, കരോതീതി ച ഇമിനാ അന്വത്ഥ ബ്യപദേസോവ സിദ്ധോ-യം കത്തു വോഹാരോതി ഞാപേതി, കേനചി പയുജ്ജമാനോപി സകേ കമ്മേ സയമേവ പധാനത്തമനുഭവതീതി‘പയുത്തോ വാ പധാനഭാവേനാ’തി വുത്തം ഹോതി ചേത്ഥ-

പധാനതായ യോ കത്തു, കമ്മട്ഠം കുരുതേ ക്രിയം;

സാ കത്താ നാമപ്പയുത്തോ, പയുത്തോ വാത്യയം ദ്വിധാതി.

തത്ഥ പുരിസേന കതന്തി അപ്പയുത്തോ, പുരിസേന കരോതി ദേവദത്തോതി പയുത്തോ, നനു കിരിയാ-യമബ്യവധാനേന കരണാധികരണേ ഹേവ സാധ്യതേ കത്താരാ തു ദൂരട്ഠേന, തഥാസതി കഥമനേകസാധനസാധനീയം കിരിയം കത്താവ കരോതി മുഖ്യഭാവേനാപരേത്വമുഖ്യഭാവേനാതി വുച്ചതേ-

കത്തുതോഞ്ഞേസമുബ്ഭൂത്യാ, വിവിത്താലോചനാദിനാ [വവിവേകേച ദസ്സനാതി വാക്യപദീയേ, പവിവേകേച കാരകന്ഥരാമഭാവേദിസ്സഭേ കത്തരിക്രിയാ അത്ഥി ഭവതി വിജ്ജതിച്ചാദോ തിതടീകാ, തതിയപാഥാനംപാത ൧൦൦, നംപാത ൨൪൩];

ദൂരാദപ്യുപകാരിത്തേ, കത്തു വാത്തപ്പധാനതാ.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘കത്തുനോ സകാസാ അഞ്ഞേസം കരണാദീനം ഉബ്ഭൂത്യാ സമ്ഭവേനച, തഥാഹി പസിദ്ധകരണസഭാവോപി ഫരസു കത്തായത്തവുത്തിതായാധികരണമ്ഭ വതി‘ഫരസുമ്ഹി ഠപേത്വാ ഛിന്ദതീ’തി, വിവിത്തസ്സ കരണാദീഹി പുഥബ്ഭൂതസ്സ, കത്തുനോ കിരിയായ ആലോചനേന ദസ്സനേന ച ‘ദേവദത്തോ അത്ഥി ഭവതി വിജ്ജതീ’തി [വുഥബ്ഭൂതസ്സാനേന ആലോചനേന ദസ്സനേനച കത്തുനോദേവദത്തേനദേവദത്തം ഭവതി വിജ്ജതീതി (പോത്ഥകേ)], ആദിസദ്ദേന കരണാദിനോ (തദധീന) പവത്തിആദീനം ഗഹണം, ഇമിനാ കാരണേന ദൂരതോ ഉപകാരിത്തേപി കത്തുയേവ സപ്പധാനതാ സിയാ’’തി, പുനപി-

ഥാല്യാദീനന്തു കത്തുത്തം, ഹോതേവാചേതനാനപി;

യതോ സദ്ദസ്സ വുത്യത്ഥേ, മിച്ഛാത്യാസേന-നാദിനാ.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘അചേതനാനമ്പി ഥാലീഅസിആദീനം കത്തുത്തമ്ഭവതി യഥാവണ്ണിതസപ്പധാനത്തനിമിത്താഭാവേപി, കസ്മാതി ചേ യതോ കാരണാ അത്ഥേ അത്തനോ അഭിധേയ്യേസദ്ദസ്സ വുത്തി പടിപത്തി അനാദിനാ മിച്ഛാഭ്യാസേനഭവതി തസ്മാ ഥാല്യാദീനന്തിആദി പകതം, കിം വുത്തം ഹോതി ‘‘അഞ്ഞഥാ സദ്ദത്ഥോ, അഞ്ഞഥാ സഭാവത്ഥോ, ന ഹി സദ്ദോ ബാഹ്യേ വത്ഥുമ്ഹി ബ്യാപാരമാപജ്ജതി, തഥാഹി–

അഞ്ഞഥേ വാഗ്ഗി സംസഗ്ഗാ, ദാഹം ദഡ്ഢോതി മഞ്ഞതി;

അഞ്ഞഥാ ദാഹസദ്ദേന, ദാഹത്ഥോ സമ്പതീയതേ.

ബാഹ്യപദത്ഥസ്സ സഭാവോ വിയ ഹുത്വാ മിച്ഛാഭ്യാസേന അനാദിനാ പന പവത്തേന ബാഹ്യേ വത്ഥൂനി അവിജ്ജമാനേന കരണഭൂതേന ഥാല്യാദീനം കത്തുത്തം ഹോതീ’’തി. അഥ ച പന–

വത്തിച്ഛാദോ പവത്തേഹി, സപ്പധാനത്ത ഹേതുഹി;

കത്തുധമ്മേഹി വുത്തേഹി, കത്താ സദ്ദാവ ഞായതേ.

ഏകസ്സാമുഖ്യവത്ഥാഹി, ഭേദേന പരികപ്പനേ;

കമ്മത്തം കരണത്തഞ്ച, കത്തുത്തം ചോപജായതേ.

വുത്തേഹീതി ‘കത്തുതോഞ്ഞേസമുബ്ഭൂത്യാ’ച്ചാദിനാ, സദ്ദാവാതി സദ്ദേ തേധമ്മാ ഹോന്തു വാ മാ വാ കത്തുസമ്ബന്ധിയഥാവുത്തധമ്മവചനിച്ഛായ സദ്ദതോവ കത്താ പതീയതേ, നിയമേന ന വത്ഥുതോതി അത്ഥോ, അമുഖ്യാ വത്ഥാഹീതി ബുദ്ധിയാ തദാകാരതായ പരിണാമാവത്ഥാഹി, ഹന്ത്യത്ത നാവത്താനന്തി ഏകസ്സേവാത്തനോ കമ്മത്താദി ജായതേ, അതോയേവാച്ചന്തമസന്തോപി അങ്കുരോ ജനനകിരിയായ കത്താ ഭവതി ‘അങ്കുരോ ജായതേ’തി, വുത്തം ഹി–

പുരാസഞ്ജനിതോ [പുരാസഞ്ജാതിതോ] ഭാവാ, ബുദ്ധയവത്ഥാനി ബന്ധനോ;

അവസിട്ഠോ സതാഞ്ഞേന, കത്താ ഭവതി ജാതിയാഇതി.

സതാ അഞ്ഞേന ദേവദത്താദിനാ.

കിന്തം കരണം നാമാതി ആഹ-‘യോ പനാ’തിആദി, യോതി യോ പദത്ഥോ, ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘കരണബ്യപദേസായ സുത്തന്തരാഭാവേപി കരോത്യനേനേതി കരണന്ത്യന്വത്ഥതോ പസിദ്ധോ-യം കരണവോഹാരോ’’തി, അത്രേദം പടിഭാനം–

യം വത്തുമിച്ഛിതം കത്തു, ക്രിയായച്ചന്തസാധനം;

കരണന്തം ദ്വിധാ ഹോതി, ബാഹ്യബ്ഭന്തരഭേദതോതി.

തത്ഥ യംവത്തുമിച്ഛിതംത്യാദിനാ ഇദം ദസ്സേതി-‘‘ന വത്ഥുതോ കിഞ്ചി കരണം നാമ അത്ഥി, വചനിച്ഛാവസേന പന പസിദ്ധകരണാനമ്പി ഫരസുആദീനം ‘ഫരസു ഛിന്ദതി, ഫരസുമ്ഹി ഛിന്ദതീ’തി കത്തുഅധികരണത്തസ്സപി, പസിദ്ധാധികരണാനമ്പി തദനുത്താദിവിസേസസമ്ഭവേ ഥാല്യാ പചതീ’തി കരണത്തസ്സപി ദസ്സനതോ വചനിച്ഛാതോയേവ കരണം കാരകം വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി, തഞ്ച ദുവിധന്തി ആഹ-‘ദ്വിധാ ഹോതീ’തിആദി, തത്ഥ അസിനാ ഛിന്ദതീതി ബാഹ്യം, ചക്ഖുനാ പസ്സതീത്യബ്ഭന്തരം. കിരിയാനിമിത്തത്താ കാരകന്തി ഇമിനാ കാരകസദ്ദസ്സ നിമിത്തപരിയായത്തമാഹ. പകതി യാഭിരൂപോച്ചാദോ കിരിയായാവിജ്ജമാനത്താ സമ്ബന്ധമത്തം വിഞ്ഞായതീതി സമ്ബന്ധലക്ഖണാ ഛട്ഠീ സിയാ, സമേന ധാവതീത്യാദോ തു കിരിയായ വിജ്ജമാനത്തേപി കമ്മത്തം വത്തുമിച്ഛിതന്തി ദുതിയാ സിയാ, സമം ധാവതി വിസമം ധാവതീത്യത്ഥോ, തഥാ ദ്വിദോണേനാതി ദ്വേദോണേ കിണാതീത്യത്ഥോ, പഞ്ചകേനാതി പഞ്ച പരിമാണസ്സ പഞ്ചകോ പഞ്ചകം വഗ്ഗം കത്വാ പസവോ കിണാതി പഞ്ചപഞ്ച കത്വാ കിണാതീത്യത്ഥോതി വാത്തികകാരേന ‘തതിയാ വിധാനായോപസങ്ഖ്യാനം’കതം, തം ദസ്സേതുമാഹ- ‘പകതിആദീഹീ’തിആദി, യത്ഥേസംകരണഭാവോതി യസ്സം കിരിയായമേ സമ്പകത്യാദീനം കരണത്തം, തം കിരിയം കഥയതീതി സമ്ബന്ധോ, സബ്ബസ്സേവ പദത്ഥസ്സ സത്താബ്യഭിചാരതോ ആഹ-‘ഭൂ’ഇച്ചാദി, പകതിയാഭിരൂപോതി സഭാവേനായമഭിരൂപോ ഭവതി, ന തു വത്ഥാലങ്കാരാദിനേത്യത്ഥോ, കരോതിസ്സ ഗമ്മമാനത്തേ പന പകതിയാഭിരൂപോ കതോതിആദി, തദാ കത്തരിയേവ തതിയാ, യം യസ്മാ അഞ്ഞഗോത്തോ ഗോതമോ ന ഹോതി അതോച ഗോതമോ ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ, നനുച ദ്വിദോണ പഞ്ചകാ കയമ്പടിച്ച കമ്മഭൂതാ ഹോന്തി ദ്വിദോണാദിനാ കേയത്താ തതോ കിമുച്ചതേ‘കയമ്പടിച്ച ദ്വിദോണപഞ്ചകാ കരണാനി ഭവന്തീ’ത്യാ സങ്കീയാഹ-‘തഥാഹി’ച്ചാദി, ഇദം വുത്തം ഹോതി-‘‘ദ്വിദോണാദിസദ്ദേന ഹി ന ഗയ്ഹുപഗം വത്ഥുമുച്ചതി, തേഹി പന ദ്വിദോണാദ്യത്ഥം മൂലം താദത്ഥിയാ ഭിഹിതന്തി ന വുത്തദോസാവസരോ’’തി.

൧൭. സഹ

യഥാക്കമമാഗമനകിരിയായ ഥൂലത്തഗുണേന ഗോമന്തദബ്ബേന ച സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും ‘തം യഥേ’ച്ചാദിമാഹ, ഉദാഹരണമത്തം ദസ്സേന്തോപി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാപി ദസ്സേതീതി വുത്തം ‘സബ്ബത്ഥേവ വാ’തിആദി, പുത്തേന സഹാഗതോതിആദീസു ആഗമനാദികിരിയമ്പടിച്ച ദ്വേ കത്താരോ പധാനാപ്പധാനവസേന, തേസു പധാനേ കാരിയസമ്പച്ചയഞായേന വാ ബഹുലംവചനേന വാ പധാനേ കത്തരി പച്ചയോ, ഇതരേ’കത്തരി തതിയാ’ത്യേവ തതിയാ സിദ്ധാ, തതോ-യം വചനാരമ്ഭോ-നത്ഥകോതി മഞ്ഞമാനോചോ ദേതി ‘നന്വി’ച്ചാദിനാ, ത്തേനാഭിധീയതേ പിതേതി പധാനകത്താ, തുല്യോപി കിരിയാസമ്ബന്ധേ പിതാപുത്താനം പിതാത്ര പധാനം സദ്ദചോദിതത്താ, പുത്തോ-പ്പധാനമസദ്ദചോദിതത്താ, സദ്ദബ്യാപാരാപേക്ഖായ ഹി പധാനാപ്പധാനായ വവത്ഥാനം, പിതുരേവാത്രാഗതാദിസദ്ദസാമാനാധികരണ്യാ ആഗമനകിരിയാ സമ്ബന്ധോ സദ്ദേനോച്ചതേ, നേതരസ്സ സദ്ദസത്തിസഭാവതോ, തഥാ വിധാ ഹി സദ്ദസ്സ സത്തി യതോ പിതുരേവാത്ര കിരിയാ സമ്ബന്ധം സക്കോതി പടിപാദേതും, ന പുത്തസ്സ, ഏവഞ്ചാഗതോച്ചാദോ ഏകവചനമുപജ്ജതേ, അഞ്ഞഥാ ഹി ബഹുവചനം സിയാ, ‘പിതാ പുത്താ ആഗതാ’തി. (യദി) വുത്തനയേന തതിയാ സിദ്ധാ ‘സിദ്ധേ സത്യാരമ്ഭോ നിയമായ വാ വികപ്പായ വാ’ ന ചേത്ഥ നിയമോ, നാപി വികപ്പോ, തതോ കിമനേന യോഗേനാ ത്യാസയേനാഹ-‘അപ്പധാനേയേവ’ച്ചാദി. നയിദമേവമിച്ചാദി പരിഹാരോ. സഹഭാവമത്തം വത്തുമിട്ഠം വാതി യോജനാ, സാമത്ഥിയാതി ഭേദാധിട്ഠാനത്താ സഹത്ഥയോഗസ്സ പുത്തസ്സാപി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധോ വിഞ്ഞായതി കഥമഞ്ഞഥാ സഹത്ഥയോഗോ സിയാതി ഇമിനാ അത്ഥ ബലേന. അത്ഥഗ്ഗഹണന്തി സുത്തേ ‘‘സഹത്ഥേനേ’’തി അത്ഥഗ്ഗഹണം. പരിയായത്ഥന്തി പരിതോ അയന്തി അവഗച്ഛന്തി അത്ഥമനേനേതി പരിയായോ അത്ഥോ പയോജനം യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ, ഏത്ഥ ച പരിയായത്ഥമേവാതി നാവധാരണം, അതോയേവ വിനാപി സഹസദ്ദപ്പയോഗം തപ്പരിയായപ്പയോഗം വാ സഹത്ഥേന യോഗേ വിധാനതോ അസത്യപി സഹാദിസദ്ദപ്പയോഗേ യത്ഥ തദത്ഥോ ഗമ്യതേ തത്ഥാപി ഭവത്യേവ തതിയാ… ഗമ്യമാനേന സഹത്ഥേന യോഗാ, യഥാ‘‘സ്യാദി സ്യാനേ’’തി. (൩-൧) സഹ പരിയായേനാതി സഹസദ്ദസ്സ പരിയായതോ. വിസേസാനുപാദാനതോതി ‘‘സഹയുത്തേ-പ്പധാനേ’’തി (൨-൩-൧൯) പാണിനീയ സുത്തേ വിയ അപ്പധാനേതി വിസേസസ്സാനുപാദാനതോ.

൧൮. ലക്ഖണേ

ലക്ഖീയത്യനേനാതി ലക്ഖണം സങ്കേതോ, കിന്തം കമണ്ഡലുപ്പഭുതി, അത്ഥേ കാരിയസ്സാസമ്ഭവാ തംവാചീഹി വിഭത്തീതി മഞ്ഞമാനേന യംവിവരണം കതം ‘ലക്ഖണേ വത്തമാനതോ’തി, തമുല്ലങ്ഗിയാത്ഥം വദതി ‘യോ അത്ഥോ’ഇച്ചാദി, വത്തമാനതോതി വിഞ്ഞായതി… നാമസ്മാ പച്ചയവിധാനപ്പ സങ്ഗതോ, ഉപാത്തോതി ഗഹിതോ. കഞ്ചിപ്പണരമാപന്നസ്സ ലക്ഖണേ തതിയാ യഥാ സിയാ ‘രുക്ഖമ്പതി വിജ്ജോതന’മിച്ചത്ര ലക്ഖണമത്തേ മാ ഭവീതി പാണിനീയേഹി ‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ’’തി (൨-൩-൨൧) ഇത്ഥമ്ഭൂതഗ്ഗഹണം കതം, തമ്മനസി നിധായ ചോദയമാഹ–‘നന്വി’ച്ചാദി, ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ലക്ഖണന്തി ഛട്ഠീസമാസോ, ആപന്നസ്സാതി ഭൂതസ്സ, സാമഞ്ഞസ്സ ഭേദകോ വിസേസോ പകാരോ വുച്ചതേ, തഥാഹി ‘തിദണ്ഡകേന പരിബ്ബാജകമദ്ദക്ഖീ’തി മനുസ്സത്തസാമഞ്ഞസ്സ പരിബ്ബാജകത്തമ്പകാരോ, തമ്പരിബ്ബാജകോ പത്തോ, തസ്സ തിദണ്ഡകം ലക്ഖണം. ഉപലക്ഖണത്തേതി ഇമിനാ ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ലക്ഖണത്താഭാവമാഹ, ഉപലക്ഖണന്തി സങ്കേതോ. നയിദമത്ഥിച്ചാദി പരിഹാരോ, രുക്ഖമ്പതി വിജ്ജോതനന്തി ഏത്ഥ കസ്സചി ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സാഭാവാ ഇത്ഥമ്ഭൂതഗ്ഗഹണേ പയോജനം ന ദിസ്സതി തന്നിവത്തനതോ, രുക്ഖമ്പതി വിജ്ജോതതേതി ഏത്ഥതു ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ വിജ്ജുസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ സബ്ഭാവാ തതിയാപ്പത്തിയം തംനിവത്തിയാ യഥാവുത്തം ഞായമന്തരേന നാഞ്ഞം കിഞ്ചി പടിസരണമത്ഥീതി സഞ്ഞാപയമാഹ-‘അവസ്സ’മിച്ചാദി, അഞ്ഞഥാതി ഏവമനബ്ഭുപഗമ്മ ‘ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ’തി വചനേ കരീയമാനേ സതി, ഇത്ഥമ്ഭൂതവാദിനോ ഉത്തരമാസങ്കിയാഹ-‘നചാ’തിആദി, വത്തുന്തി വചനസേസോ, ചോ-വധാരണേ, നേവ സക്കാതി വുത്തം ഹോതി, ദുതിയാവിധാനസാമത്ഥിയാതി ‘‘പതിപരീഹി ഭാഗേ ചാ’’തി (൨-൯) കസ്മാ ന സക്കാതി ആഹ-‘അത്ഥി’ച്ചാദി, അസതി ഹി പയോജനേ സാമത്ഥിയന്തി ഭാവോ. അഥ കമണ്ഡലു പാണിമ്ഹി അസ്സാതി ആദോ തതിയാ കസ്മാ ന സിയാ ത്യാഹ-‘കമണ്ഡലു’ഇച്ചാദി, കമണ്ഡലുസ്സ സേതസ്സ ച ഉപലക്ഖണ ഭാവേനാനുപാദാനതോതി സമ്ബന്ധോ, ഇമിനാ ഉപാദാതുനോ സവചസി സതന്തതമാഹ, വിസിട്ഠാവയവാധേയ്യേനാതി പാണി കമണ്ഡലുനാ വിസിട്ഠോവയവോ, തസ്സാധേയ്യോ കമണ്ഡലു തേനാതി അത്ഥോ. യേനാങ്ഗേന വികതേന അങ്ഗിനോ വികാരോ ലക്ഖീയതേ തതോ തതിയാ യഥാസിയാതി പരേഹി ‘‘യേനാങ്ഗവികാരോ’’തി (൨-൩-൨൦) ആരദ്ധം, തദാഹ-‘യേനേ’ച്ചാദി, തത്ഥ യസദ്ദേന വികതാവയവോ ഹേതുത്തേന നിദ്ദിട്ഠോ അങ്ഗസദ്ദോ ച സമുദായവചനോ ഉപാത്തോ തേനാഹ-‘യേനേച്ചാദി, നനുച കാണാദീനം നിയതഗുണീനമഭിധായിത്താ അക്ഖിസദ്ദസ്സ പയോഗോ ന യുത്തോ ബ്യാവത്തിയാഭാവാതി, നേസ ദോസോ, ലോകിയോ-യം സദ്ദസ്സ വോഹാരോ, ലോകസ്സ ച സദ്ദപ്പയോഗേ ഗുരുലഘുമ്പത്യദയോ നത്ഥി, തഥാഹി ലോകേന ‘സീസപാതി’പി വുച്ചതേ, രുക്ഖോ സീസപാതിപി, യസ്സ തു തത്ഥാദരോ, സോ-ക്ഖിസദ്ദം പയുജ്ജതേവ, അഥവാ സാമഞ്ഞുപക്കമേ വിസേസോ പയോഗമരഹതി, അക്ഖി(നാതി) ഹി വുത്തേ സന്ദേഹോ സിയാ ‘കിമസ്സ വത്തുമിച്ഛിത’ന്തി തതോ കാണോതി വുച്ചതേ, നാക്ഖിനാ നിരൂപയതി സോഭനോതി, കിഞ്ചരഹി കാണോതി, അക്ഖികാണമസ്സേത്യാദോ കസ്മാ ന സിയാതി ആസങ്കിയ‘കമണ്ഡലു പാണിമ്ഹി അസ്സാ’ത്യത്ര യോ വുത്തോ പരിഹാരോ, ത മേത്ഥോപദിസന്തോ ആഹ-‘ഹേട്ഠാ വിയ അപ്പസങ്ഗോ’തി.

൧൯. ഹേതു

കിസ്മിഞ്ചി ഫലേ ദിട്ഠസാമത്ഥിയേത്ഥേ ഹേതു നിരുള്ഹോ. ഏകത്ര ഹി ദിട്ഠസാമത്ഥിയോത്ഥോ തംയോഗ്ഗതായ കാരിയ (മ)കരോന്തോപി ഹേതു വുച്ചതേ സതി സഹ കാരിന്യസതി ച വിധുരപ്പച്ചയോ പപാ(ത) തോ, തേന കാരിയസ്സ ബ്യഭിചാരോ, തേനേവാഹ- ‘അനിപ്ഫാദയന്തോപീ’തി, കാരണേ തതിയായാഭാവേ കാരണമാഹ- ‘തക്കിരിയായോഗ്ഗതാമത്തേ’ച്ചാദി.

൨൧. ഗുണേ

ഉപാധി വിസേസനം, പരാങ്ഗഭൂതേതി പരസ്സ ബന്ധത്താ(ദിനോ) വിധാനാ യാങ്ഗഭൂതേ ജളത്താദിഹേതുമ്ഹീതി അത്ഥോ, ഇമിനാ ഗുണസദ്ദോ യമപ്പധാനവചനോതി വദതി, യഞ്ചാപ്പധാനം തമ്പരാങ്ഗഭൂതന്തി ഗുണേതീമസ്സ ‘പരാങ്ഗഭൂതേ’തി അത്ഥമാഹ, യഞ്ഹി പരത്ഥമുപാദീയതേ തദപ്പധാനമനു വാദരൂപേനോപാദീയമാനത്താ, യഥാ ‘ജളത്താ ബദ്ധോ, രുക്ഖോ യം സീസ പത്താ, അഗ്ഗി ഏത്ഥ ധുമത്തേ’ച്ചാദി, തേനേവാഹ-‘പരത്ഥരൂപാപന്ന’ന്തി, വാവിധാനന്തി ‘‘വിഭാസാ ഗുണേ-ഥിയം’’ന്തി (൨-൩-൨൫) ഏവം വിധാനം, ഇത്ഥിയന്തിആദിനാ പഞ്ചമീരൂപസ്സപി അഭിമതഭാവം ദസ്സേതി, തേനേവാഹ-‘ഉഭയത്ഥാ’തിആദി, നനു ‘തോ പഞ്ചമ്യാ’’തി (൪-൯൫) സുത്തേന തദ്ധിതപച്ചയന്തസ്സ കഥം പഞ്ചമ്യന്തതാ ത്യാസങ്കിയാഹ-‘പഞ്ചമിനിദ്ദേസേ’ ഇച്ചാദി, ഇമിനാ സുത്തേന പഞ്ചമിയാ വിനാതി യോജനാ, വാ പഞ്ചമിയാ വിധാനതോ തതിയാരൂപേനപി ഭവിതബ്ബന്തി ചോദനമനസി നിധായ പഞ്ചമ്യു ദാഹരണേയേവ കാരണം തതിയോദാഹരണസ്സ ച പഠമോദാഹരണാനുസാരേനാനു മന്തബ്ബതഞ്ചദസ്സേന്തോ ആഹ ‘പഞ്ചമ്യായേവി’ച്ചാദി, അഭാവേന സങ്ഖാരനിരോധേനാതി തതിയന്തരൂപാനി.

൨൨. ഛട്ഠീ

സമ്ബന്ധവചനിച്ഛായേവേത്ഥ ഛട്ഠീ സിദ്ധാതി ആസങ്കിയാഹ-‘ഹേതുമ്ഹി’ച്ചാദി, ഹേതുമാഹ-‘തം യോഗ്ഗതാ’ ഇച്ചാദി, സദ്ദസത്തിസാമത്ഥിയാതി സദ്ദസത്തിസങ്ഖാതായ സാമത്ഥിയാ, തമേവ ഫുടയതി ‘യത്ഥ’ഇച്ചാദിനാ, ഹേത്വത്ഥവാചകേഹി അന്തരേനാതി സമ്ബന്ധോ, സമാനാധികരണേഹീതി ഹേത്വത്ഥസമാനാധികരണേഹി ഉദരാദീഹി, തജ്ജോതനായാതി ഹേത്വത്ഥജോതനായാലന്തി സമ്ബന്ധോ, ബ്യതിരേകേന തു ഹേത്വത്ഥതോ തപ്പവത്തിമാഹ-‘യത്ഥ പനി’ച്ചാദി, ഹേത്വത്ഥേഹിപിച്ചാദിനാ സാമത്ഥിയമുപദസ്സിതം ‘വസേ ധമ്മസ്സ ഹേതുനോ’തി തത്ഥോദാഹരണം.

൨൩. സബ്ബാ

നാമഭൂതേഹീതി സബ്ബാദീസു കേചി കേസഞ്ചി യദി നാമാനി സിയും തേഹി, അപ്പധാനഭൂതേഹീതി പിയസബ്ബാദീഹി, കിമ്പയോജനന്തിആദോ പയോജനസദ്ദോ ‘‘പയോജനം കാരിയഹേതൂസു’’തി നിഘണ്ഡുതോ ഹേതുവചനോ.

൨൪. ചതു

യസ്സ സചേതനായാചേതനായ വാ കസ്സചി, പൂജാനുഗ്ഗഹകാമത്ത മന്തരേന സമ്മാപദാനം ന സമ്ഭവതീതി ആഹ-‘പൂജാ’ ഇച്ചാദി, തേനാതി യഥാവുത്തേനത്ഥേന, ചാഗങ്ഗന്തി ദദാതിനോ ദാനകിരിയായ കമ്മേന സമ്ബജ്ഝമാനഞ്ചാഗകാരണം, ഇദാനി സമ്പദാനലക്ഖണം സപ്പഭേദമാവികാതുകാമോ ആഹ-‘തദിദ’മിച്ചാദി, നനിരാകരോതീത്യ നിരാകരണം, ആരാധയതീത്യാരാധനം, അബ്ഭനുജാനാതീത്യബ്ഭനുഞ്ഞം, തേസം വസേന, ഇധ സമ്പദാനന്തിധാ വുത്തം കഥിതം, കേതേതി ആഹ-‘രുക്ഖയാചകഭിക്ഖവോ’തി, രുക്ഖാദികം തം സമ്പദാനം വിഭാഗേന ദസ്സേതുമാഹ-‘തത്ഥ ഹി’ച്ചാദി, അജ്ഝേസനേനാരാധനേന സമ്പദാനം ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ, അനുമതിയാ അബ്ഭനുജാനേന, വിജ്ജമാനേപ്യനിരാകരണേ ഭിക്ഖുനോ-ധികമനുമതന്ത്യധിപ്പായേനാഹ-‘സോ’ ഇച്ചാദി.

൨൫. താദ

പയോജനപരിയായേ അത്ഥസദ്ദേ സതി ഇദന്തി പയോജനം പരാമട്ഠും സക്കാതി ‘തസ്സേദ’ന്തിആദി വുത്തം, തസദ്ദേനേത്ഥ വികതിയാതിസമ്ബന്ധോ, അത്ഥസദ്ദേന തു പകതിയാ, അത്ഥ കഥനമേതന്തി ഇമിനാ വചനിച്ഛായ മേതിസ്സം നത്ഥി സമാസോതി ദീപേതി, വിഗ്ഗഹേ വാസ്മിമിമസ്മായേവ നിപാതനാ സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ,സോ വികതിസങ്ഖാതോ അത്ഥോ, പകതിത്വഞ്ഞപദത്ഥേനാക്ഖിപീയതേ, തതോ തദത്ഥസദ്ദതോ, കോയം തദത്ഥ ഭാവോ ച്ചാഹ-‘തദത്ഥഭാവോ നാമാ’തിആദി, നിമിത്തം യൂപാദിവികതി, നിമിത്തീദാരുആദിപകതി തസദ്ദേനാത്ഥസദ്ദേന ച ഗഹിതാ, തേസം സമ്ബന്ധോ തദത്ഥസദ്ദസ്സ പവത്തിനിമിത്തം തദത്ഥഭാവോ നാമാതി അത്ഥോ, ഹേതു ഹേതുമന്തഭാവലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോ നാമാതി വുത്തം ഹോതി, പധാനാവച്ഛേദഗുണസ്മാതി വിധീയമാനത്തേന പധാനസ്സ പുരിസസ്സ ആച്ഛേദകാ വിസേസകാ ഗുണാ, യഞ്ഹി വിധീയതേ ഞാപീയതേ തമ്പധാന, മിതരമപ്പധാനമനുവജ്ജമാനത്താ, യദാ ഉപാദീയതേതി വത്വാ ഉപാദീയമാനപ്പകാരം ദിട്ഠന്തേന ഫുടയിതുമാഹ-‘യഥാ’ഇച്ചാദി, യൂപോ നിമിത്തം യസ്സ ദാരുനോ തം തഥാ വുത്തം നാഞ്ഞനിമിത്തന്തി യദാ നിമിത്യവച്ഛേദകത്തേനുപാദീയതേ തദാ നിമിത്തസദ്ദതോവ ചതുത്ഥീ സമ്ബന്ധോ, തതോ അഞ്ഞനിമിത്തതോ, നിമിത്തനിമിത്തീനം സമ്ബന്ധസ്സ അഭിമുഖഭാവേന തത്ഥേവ നിമിത്തേ പവത്തീതി സമ്ബന്ധോ, നിമിത്തസദ്ദതോ ഹേതുതതിയാപി നാസങ്കനീയാതി സമ്ബന്ധോ, കാരണമാഹ-‘നിമിത്ത’ [ഹേതു] ഇച്ചാദി. ഉഭയത്ഥാതി യൂപായ പാകായാതി ഉഭയത്ഥ.

പിണിയമാനാ കിം സദ്ദാദിവചനീയാ പരോ സാദുആദികോ യോ-ത്ഥോ സോ അഞ്ഞോ കത്താ യസ്സ സോ അഞ്ഞകത്തുകോ-ഭിലാസോ, അഭിലാസോ രുചീതി ഇമിനാ ദിത്യാദ്യനേകത്ഥന്തോപി രുചിസദ്ദോ-ഭിലാസേ രുള്ഹോവ ഗയ്ഹതീതി വദതി, സാ രുചി അത്ഥോ-ഭിധേയ്യോ യേസം ഭേ തദത്ഥാ, തേസം സമ്ബന്ധിനോ പിണിയമാനസ്സ, ഇമിനാ ച കിഞ്ചാപി രുചിരയം യസ്സുപ്പജ്ജതേയോ വാ തസ്സാ ജനകോ, തേസമുഭിന്നമ്പി അത്ഥി, തഥാപി യസ്സുപ്പജ്ജതേ സോവ തസ്സാധികരണം, അജനകോപി സോ തായ സംസത്തോതി തസ്സേവ പിണിയമാനസ്സ സമ്പദാനസഞ്ഞാ, നതുജനകസ്സ തായാസംസത്തസ്സാതി ദീപേതി, ഇധാതി ഇമിനാ സക്കതേ ഉദാഹരണാനമസമാനരൂപകം ദസ്സേതി, ഇമിനാ ച ഉദാഹരണാനമസമാന രൂപത്തമേവ ചതുത്ഥീവിധാനേ കാരണം, അഞ്ഞഥാ ഛട്ഠീയേവ തേഹിപി വിധീയേയ്യ കാരണാസമ്ഭവാ [കാരണസബ്ഭാവാ] ഹി ദീപേതി, ഈദിസസ്സ പച്ചുദാഹരണ(സ്സ) ഭാവേ കാരണമാഹ-‘അനഞ്ഞകത്തു കത്താ-ഭിലാസസ്സാ’തി, പരേസമിദമ്പച്ചുദാഹരണമ്ഭവതു ഇധ കഥന്തി ആഹ-‘ഇഹത്വി’ച്ചാദി, ത്വന്തി അത്തമത്തേ പഠമായേവ, സമ്ഭവേ കാരണന്തരമാഹ-‘അഥവാ’തിആദി, നത്ഥി അഞ്ഞോ കത്താ യസ്സാ സാ അനഞ്ഞകത്തുകാ രുചി, ഭായ രുചിയാ സമ്ബന്ധിനോ പിണിയമാനസ്സ സമ്പദാനസഞ്ഞം യേ പന ഇച്ഛന്തീതി സമ്ബന്ധോ, യേ പന ആഹു ചാതിസമ്ബന്ധോ, ഉപ്പജ്ജനമുപ്പത്തി, കസ്സ ഉപ്പത്തി, രുചിയാ, ഉപ്പത്തിയാ ആധാരോ ഉപ്പത്യാധാരോ‘ദേവദത്തായ രോചതേ’ച്ചാദോ ദേവദത്താദിം ഉപലക്ഖേതീതി ഉപ്പത്യാധാരോപലക്ഖണം വചനം, ഏത്ഥ രുചിയാ ഉപ്പത്യാധാരോപലക്ഖണമേവ വചനന്തി സാവധാരണ മത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ… സബ്ബേസം വാക്യാനമവധാരണഫലത്താ, തേന പിണിയ മാനവചനമഭിലാസസ്സ അഞ്ഞകത്തുകതാസന്ദസ്സനപരം ന ഹോതീതി ബ്യവച്ഛിന്നമ്ഭവതി, തേസം കച്ചായനസ്സ ചേഹാപി പസജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ, ഇഹാപീതി ത്വമിതി ഏത്ഥാപി, അഞ്ഞഥാസിദ്ധത്താതി അത്ഥമത്തേ പഠമായ ഏവ സിദ്ധത്താ, വചനസ്സാതി ഉഭിന്നമ്പി ചതുത്ഥീവിധാനവചനസ്സ, അതിപ്പസങ്ഗോചാതി ‘‘കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീ’’തിആദോ തവാതി അനഭിമതട്ഠാനപ്പത്തിച.

ധാരിപ്പയോഗേതി ധാരിധാതുനോ പയോഗേ, ഉത്തമീണോ അധമീണോതി ധനികഗഹേതൂനം രുള്ഹീത്യാഹ-‘ഉത്തമീണോ ധനസാമീ’തി, ഉത്തമീണമസ്സാതി ഉത്തമീണോ, ധാരയതീതിമസ്സത്ഥമാഹ-‘വഹതീ’തി, ധാരിതോതി ധാരംധാതുതോ. സുത്തന്തരേന (തം തം) നിയമേന നിയമിതാനം തേസംതേസം സമ്പദാനസഞ്ഞം വിധായ ചതുത്ഥീ വിഹിതാ പരേഹി, തദാഹ ‘സിലാഘ ഹനുട്ഠാസപാന’മിച്ചാദി, സബ്ബത്ഥ യോഗസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, ഞാപേതുന്തി സിലാഘാദികേ ബോധേതും, ഇച്ഛിതോതി അതിമതോ. തദത്ഥവാചീനഞ്ച ധാതൂനം സങ്ഗഹണത്ഥം ‘കുധദുഹിസ്സോസൂയത്ഥാന’ന്തി വുത്തം, യമ്പതി കോപോതി ഇമിനാ കോപസ്സ വിസയമാഹ, യസ്സാതി ഇമിനാ യംകാരകന്തി വുത്തമേവ പരാമസതി, യസ്സാതി രാജാദിനോ, പുച്ഛതീതി പുച്ഛിയതേ, തേനേവ വക്ഖതി-‘യസ്സ സമ്ബന്ധിം സുഭാസുഭം പുച്ഛതി നേമിത്തികോ’തി, യോചാനുകൂലത്തമ്ഭ ജതീതി ഇമിനാ ഇദം ദസ്സേതി ‘‘പതിപുബ്ബകോ ആപുബ്ബകോച സുണോതി അബ്ഭുപഗമേ പടിജാനനേച വത്തതേ, യദായമബ്ഭുപഗമോ പത്ഥനാ പുബ്ബതോ ഭവതി തദാ പത്ഥനായ കത്തു പത്ഥയിതുനോ ചതുത്ഥീ രൂപമ്ഭവതി, യദാത്വപത്ഥതമ്പി കേവലമാനുകൂല്യേന വത്തമാനംദിസ്വാ ദേയ്യമബ്ഭുപഗച്ഛന്തി ഇദമിദം വോദസ്സാമാതി [കോപിസ്സസാമാതി (പോത്ഥകേ)] തദാനുകൂല്യേന പവത്തനസങ്ഖാതായ കിരിയായ കത്തുനോ ചതുത്ഥീരൂപമ്ഭവതീ’’തി, ഇമിനാ ച പാണിനിയവുത്തികാരസ്സ ജയാദിച്ചസ്സമതേ ബ്യഭിചാരമാഹ, സോ ഹി ‘‘അബ്ഭുപഗമോ നാമ പരേന പത്ഥിതസ്സ ഭവതി തത്ഥ പത്ഥയിതുയേവ ചതുത്ഥീരൂപമ്ഭവതീ’’തി വദതി, പുബ്ബസ്സാകിരിയായ യോ കത്താതി വേദവാക്യേന വിഹിതഥുതികകരണ സങ്ഖാതായ ഉസ്സാഹാനുജാനനതോ പുബ്ബഭൂതായ കിരിയായ യോ കത്താ ഹോതാ പോതാ ച, സബ്ബത്ഥാപി‘തസ്സാ’തി ഇദം ‘ചതുത്ഥീയായദഭിമതം രൂപ’ന്തിഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ഛട്ഠിയാ സബ്ബബ്യാപിഭാവമാലമ്ബ ഏവന്തി അതിദേസോതി ആഹ ‘ഏവന്തീ’തിആദി, രൂപസാമ്യതോ പന താദത്ഥിയത്ഥസബ്ഭാവാച യഥായോഗം താദത്ഥ്ഹ ചതുത്ഥീപി ന വിരുജ്ഝതി, വക്ഖതി ഹി‘താദത്ഥ്ഹ വചനിച്ഛായന്തു ‘ഇച്ചാദിനാ, ഇച്ഛിതോ രാജാ, കമ്മ വചനിച്ഛാതി ഇമിനാ വചനിച്ഛായ പധാനത്തമാഹ… വചനിച്ഛാഭിമുഖത്താ സബ്ബേസം കാരകാനം, അപ്പചുരപ്പയോഗത്താതി അബഹുപ്പയോഗത്താ, ഹനുതേ അപനയതി, ഉപതിട്ഠതേ ഉപട്ഠാനം ഉപഗമനം കരോതി, പിഹയന്തി പത്ഥേന്തി, കുജ്ഝ അമരിസം കരോതി, ദുഹനാദയോ കോപപ്പഭവാ നാനന്തരേന തേ സമ്ഭവന്തീതി ദൂഭാദയോപ്യുദാഹടാ ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) രസ്സേ അപരജ്ഝാമി, ഇസ്സയന്തി നസഹന്തി, ആരജ്ഝതി പുച്ഛിതോ നേമിത്തികോ ഉപപരിക്ഖതി, ഭാദത്ഥ്ഹം വിഭാവേതി ‘യസ്സേ’ച്ചാദിനാ, പരിയാ ലോചേതി ഉപപരിക്ഖതി, കിം ലക്ഖണോ-യമനിയമോച്ചാഹ-‘നാവസ്സ’മിച്ചാദി, യാചിതുസ്മായേവ [യാചിതുയേവ (പോത്ഥകേ)] ഛട്ഠീതി നാവസ്സമയന്നിയമോതി അത്ഥോ, കുതോച്ചാഹ-‘സമ്ബന്ധേ’ച്ചാദി, അഞ്ഞസ്മാപീതി അയാചിതുതോഅപി, ഥുതികരണസ്സ കത്തുഭൂതാ ഹോതാപോതാരോ ഉസ്സാഹനാനുജാനനാനം കമ്മം ഹോതീതി ആഹ-‘പച്ചനുപുബ്ബസ്സ ഗിണാതിസ്സ കമ്മേ’തി. ഹോതുപോതുസദ്ദേഹിച്ചാദിനാ പോതുസദ്ദസ്സപി ഛട്ഠിരൂപം ദസ്സിതം, വുത്തിയന്തു ‘ഹോതു പതിഗിണാതി’ച്ചേവ പാഠോ ദിസ്സതി, ഹോത്വേവമ്പിത്യമ്ഹാകമത്രോപേക്ഖാ, ഉസ്സാഹയതീത്യത്ഥേ ഗിണാതി അന്തോഗതണ്യത്ഥോ. അനാവാദോതി നാവാഅന്നാദിവജ്ജിതേ. ഏത്ഥ പന തഥാ പടിസേധാഭാവേപി ബഹുലാധികാരതോ ‘ന തം നാവമ്മഞ്ഞേ നതം അന്നമ്മഞ്ഞേ’ച്ചാദി ഭവതി, അത്ഥേവ ഹി ബഹുലാധികാരതോവാ തിപ്പസങ്ഗാഭാവോ, പഠമന്തം രൂപന്തി മഞ്ഞമാനോതി പഠമന്തം രൂപം, ഏത്ഥച യദാ തിണാദിതോപി ഖികംസീയതേ തദാ നിന്ദാവഗമോ, തത്ഥ ച നിയോഗതോവ നഞ്പയോഗോ ഞാഥാനുപ പത്തിയാതി സപ്പടിസേധമുദാഹടം ‘ന മഞ്ഞമാനോ’തി, അവധിമ്ഹിയേവ പഞ്ചമീതിണാതി, നഞ്പയോഗേവ നിയോഗതോ നിന്ദാവഗമാ തിണന്തി കമ്മേയേവ ദുതിയാ, അഥവാ സതീപി നിന്ദാവഗമേ വചനിച്ഛാതോ സവിസയേയേവ ദുതിയാ, സമ്മുതിപ്പയോഗേതി സമ്മുതിസദ്ദസ്സ പയോഗേ, ചതുത്ഥിം ഇച്ഛന്തീതി മത്തായാതി ഏത്ഥ ചതുത്ഥിം ഇച്ഛന്തി, പുന രുത്തത്തേ കാരണമാഹ-‘അഥ സോതിവിജ്ജമാനത്താ’തി, ചണ്ഡസ്സ കുക്കുരസ്സാതിആദിസുത്തേ ‘‘അഥ സോ’’തി പാഠസ്സ വിജ്ജമാനത്താ ‘ഭിയ്യോസോ മത്തായാ’തി ഏത്ഥ സോകാരോ പുനരുത്തോതി അധിപ്പായോ, ചഗ്ഗഹണേനാതി ‘‘സിലാഘഹനു…പേ… സത്തമ്യത്ഥേസുചാ’’തി സുത്തേ ചഗ്ഗഹണേന, ചതുത്ഥീഭിമതാതി ‘‘നമോ യോഗാദിസ്വപിചാ’’തി സുത്തേന.

൨൬. പഞ്ച

അവധീയതേ വിസിലിസ്സതേ ഏതസ്മാത്യവധി, അവപുബ്ബായ ധാധാതുതോ അവധിമ്ഹി‘‘ദാധാത്വീ’’തി (൫-൪൫) ഇ.

യതോ-വധീയതേ കിഞ്ചി, ക്രിയാപുബ്ബം കുതോചിപി;

ചലഞ്ചാചലമഞ്ഞഞ്ച, തം വദന്ത്യ വധിമ്ബുധാ.

ഏത്ഥായമത്ഥോ ‘‘യതോകുതോചിപി അത്ഥോ കിഞ്ചി വത്ഥുഅവധീയതേ സംയോഗസ്സ വാ കിരിയാനിമിത്തം ഗമനദാനാദികിരിയാപുബ്ബം വിസിലിസ്സതേ സയം വാ അപേതി അഞ്ഞേന വാ വിസും കരീയതേ, തമേവംവിധം ചലഞ്ചാ ചലഞ്ച വിസിലേസപരിച്ഛേദഭൂതം പദത്ഥമവധിം വദന്തി ബുധാ തബ്ബിദുനോ’’തി, തം യഥാ ധാവതാസ്സാ പുരിസോ പതതി, പുരിസം പാതേതി വാ, രുക്ഖാ പണ്ണം പതതി, പണ്ണം പാതേതി വാതി, സോച തിധാപ്യുച്ചതേ വിസയഭേദേന, യഥാ–

നിദ്ദിട്ഠവിസയോ കോചി, ഉപാത്തവിസയോ തഥാ;

അനുമേയ്യവിസയോ ചാതി, തിധാവധി സമീരിതോതി.

തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠാ വചനോപനീതാ കിരിയാ വിസയോ യത്ഥ സോ നിദ്ദിട്ഠ വിസയോ വധി, യഥാ-‘ഗാമസ്മാ ആഗതോ’തി, ഉപാത്താജ്ഝാഹടാ കിരിയാ വിസയോ യത്ഥ സോ ഉപാത്തവിസയോ, യഥാ-‘വലാഹകാ വിജ്ജോതതേ’തി, വലാഹകാ നിക്ഖമ്മ വിജ്ജോഭതേതി അത്ഥോ, അനുമേയ്യാ കിരിയാ വിസയോ യത്ഥ സോ അനുമേയ്യവിസയോ, യഥാ‘മാഥുരാ പാടലിപുത്തകേഹി അഭിരൂപതരാ’തി, ഏത്ഥ അഭിരൂപഗുണേന ഉക്കംസനമനുമേയ്യം, അതോയേവേത്ഥായമേവ സഞ്ഞാ പരിപ്ഫുടാ വിഞ്ഞായതീതി ന കാചിദിഹ സഞ്ഞാ പരിഭാസീയതേ ബ്യാമോഹകാരിണീ, അഥാവധിസ്മാതി വുച്ചമാനേ ‘പദത്ഥാവധിസ്മാ’തി കുതോ-വസീയതേ യേനേവം വിവരണം കതന്ത്യാസങ്കിയാഹ-പദാന’മിച്ചാദി. യഥാ ഗാമസ്മാതിആദിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘ന കേവലം കായസംസഗ്ഗപുബ്ബകോവ വിസിലേസോ, കിഞ്ചരഹി ബുദ്ധിസംസഗ്ഗപുബ്ബകോപി, അത്ഥി ചേഹ ബുദ്ധിസംസഗ്ഗ പുബ്ബകോ, തഥാഹി ചോരേഹി ഭായതിത്യാദോ യോ (ഭയ)പേക്ഖണ സീലോ ഭവതി, സോ യദി മം ചോരാ പസ്സേയ്യും, ധുവം മേ മരണന്തി വിചാരേന്തോ തേ ബുദ്ധിയാ പപ്പോതി പപ്പുയ്യ ച തതോ നിവത്തതേ, തഥാ ചോരേഹി തായതിത്യാദോ യോ ഏകസ്സ മിത്തോ ഭവതി സോ യദ്യേതം ചോരാ പസ്സേയ്യും ധുവമസ്സ മരണന്തി പസ്സന്തോ തേ ബുദ്ധിയാ പത്വാ തതോ നിവത്തയതീത്യവധിത്താ അവധിസ്മാവ സബ്ബത്ഥ പഞ്ചമീ’’തി, പരേഹി പന ഏതാദിസേസു സബ്ബത്ഥ പടിപത്തുവിസേസാനുഗ്ഗഹായ സുത്തേഹേവ പപഞ്ചോ കതോ, ഇധ പന സാമഞ്ഞവചനേനേവ സിദ്ധത്താ തദനുഗ്ഗഹായ ഉദാഹരണേഹേവ പപഞ്ചിതം, ഭീതിഭായനത്ഥാനന്തി ഭീതി തായനാനം അത്ഥോ യേസം തേ ഭീതിതായനത്ഥാ തേസന്തി അത്ഥോ, നനു ഭീത്യത്ഥാനം പയോഗേ ഭയഹേതു സമ്ഭവതി നതു തായനത്ഥാനന്തി, നേസ ദോസോ, തായനഞ്ഹി രക്ഖനമുച്ചതേ [സായനാഹി രക്ഖനമുപ്പജ്ജഭേ (പോത്ഥകേ)] തഞ്ച ഭയഹേതുതോ വേത്യാഹ-‘യോ ഭയഹേതു’തിആദി, ഇമിനാ ച ‘‘ഭീത്യത്ഥാനം ഭയഹേതു’’തി (൧-൪-൨൫) പാണിനിയാനമപാദാനസഞ്ഞാ സുത്തമ്പടിക്ഖിപതി, തതോതി ഭയഹേതുതോ, തേസന്തി ഭയതായനാനം, ഭയമനിട്ഠപാതസങ്കാ, ഉത്താസോത്യത്ഥോ, തായന മനിട്ഠപാതതോ പരിരക്ഖനം, യഥാ ദസ്സനം ഹോന്തേവാതീമിനാ വചനിച്ഛായേവ പധാനത്തമാഹ, കോ ഹി ലോകിയം വചനിച്ഛമതിവത്തിതും സക്കോതി, തഥാഹി സബ്ബേവ ദബ്ബാദയോ സബ്ബകാരകസത്തിയുത്താവ, തത്ഥായം കാരകവിഭാഗോ വചനിച്ഛാവസേനേവ, തം യഥാ ‘വലാഹകോ വിജ്ജോതതേ, വലാഹകേന വിജ്ജോതതേ, വലാഹകേ വിജ്ജോതതേ’തി. പരാപുബ്ബസ്സാതിആദിനാ ‘‘പരാജിസ്സാസയ്ഹോ’’തി (൧-൪-൨൬) സഞ്ഞാസുത്തം പച്ചക്ഖാതി, അസയ്ഹോ അത്ഥോതി സഹിതും അഭിഭവിതുമസമത്ഥോ അത്ഥോ, അജ്ഝേനസകാസാഇച്ചാദിനാ ഉദാഹരണത്ഥമാചിക്ഖതി, നനുചേവമത്ഥം വദതാ യഞ്ഞദത്തസ്സാസയ്ഹത്തം വുത്തം, തം കഥം അജ്ഝയനസ്സാസയ്ഹത്തം, യേനാസയ്ഹത്തസ്സാവധിത്തം പടിപാദയതി ത്യാസങ്കിയാഹ-‘യഞ്ഞദത്താനഭിഭവോ’ച്ചാദി, അസയ്ഹോതീമസ്സ പച്ചുദാഹരണം പടിപാദയതി ‘യോ പനി’ച്ചാദി. ‘‘വാരണത്ഥാനമിച്ഛിതോ’’തി (൧-൪-൨൭) സുത്തിതം, തദാഹ ‘വാരണത്ഥാന’മിച്ചാദി, വാരണമത്ഥോ യേസം തേ വാരണത്ഥാ, അവധിമത്തവചനിച്ഛായന്തി വിസേസതോ വിധാനമന്തരേനാ വധിമത്ത വചനിച്ഛായം, വിസേസവിധാനേതി ഇച്ഛിതോതി വിസേസവിധാനേ, ചിത്തസ്സാവധിവചനിച്ഛായമ്പന ചിത്തതോ പാപം നിവാരയേതി ഭവതി. ‘‘രക്ഖനത്ഥാനമിച്ഛിത’’ന്തി (൨-൬-൩) സുത്തിതം, തദാഹ-‘രക്ഖനത്ഥാന’മിച്ചാദി, കേസഞ്ചീതി കച്ചായനാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘അന്തരധാനേ യേനാദസ്സനമിച്ഛതീ’’തി (൧-൪-൨൮) സഞ്ഞാസുത്തമാരദ്ധം, തദാഹ-‘അന്തരധാനേ’ച്ചാദി, അയമുപജ്ഝായോ യദി മം പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ, ദസ്സനേ ദോസം തക്കേതി ‘നുന’മിച്ചാദിനാ, പേസനമസക്കാരപുബ്ബകോ നിയോഗോ, അജ്ഝേസനം സക്കാരപുബ്ബകോ, മഞ്ഞമാനോ സിസ്സാ അഹം കഥന്നാമ ബ്യവഹിതോ ഭവാമീതി അന്തരധാനേ ബ്യവധാന നിമിത്തം, യേന അത്തനോ അദസ്സനമിച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ, അന്തരധാനേതി നിമിത്തസത്തമീചായം, അതോ ആഹ-‘ബ്യവധാനനിമിത്ത’ന്തി, ബ്യവഹിതോതി അന്തരഹിതോ, മാമം ഉപജ്ഝായോത്യാദിനാ ഉദാഹരണത്ഥമാഹ, ബ്യവധാനത്ഥം ബ്യവഹിതത്ഥം, ‘‘അന്തരധാനേതി കിം ചോരേ ന ദിദിക്ഖതീ’’തി പച്ചുദാഹടം പരേഹി, തമ്പടിപാദയമാഹ-‘യത്ഥാദസ്സന’മിച്ചാദി, ചോരേ ന ദിദിക്ഖതീ (ത്യ), ത്ര ഹി യോ ചോരേ ന ദിദിക്ഖതി തേഹി അത്തനോ അദസ്സനമിച്ഛതീതി ന അന്തരധാനനിമിത്തം, കിന്തുപഘാതനിവത്യത്ഥം, കിന്തുപഘാതനിവത്തിയാതി ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘നാത്രാന്തരധാനമേ (വാവസേയം), കിന്തു തന്നിമിത്തോ പഘാതനിവത്തിപി, ‘ഉപജ്ഝായാ അന്തരധായതീ’ത്യത്ര വിനാപ്യുപഘാതസമ്ഭവമന്തരധാനസമ്പാദനമേവ സമ്ഭവതീ’’തി. ഇച്ഛതിഗ്ഗഹണം കിമത്ഥം അദസ്സനിച്ഛായം സതി സത്യപി ദസ്സനേ യഥാസിയാ’’തി വുത്തം, (തം) പടിപാദയമാഹ-‘അദസ്സനിച്ഛായമ്പനി’ച്ചാദി, സതീപി ദസ്സനേതി ഉപജ്ഝായേന ദസ്സനേ സതീപി, തതോതി ഉപജ്ഝായതോ, അവധിരൂപതാ ഏവാതി ഉപജ്ഝായസ്സാവധിരൂപതാ ഏവ. ‘‘ആഖ്യാതോ പയോഗേ’’തി (൧-൪-൨൯) പരവചനം, തദാഹ ‘ഉപയോഗേ’ച്ചാദി, നിയമപുബ്ബകം വിജ്ജാഗഹണമുപയോഗോ ത്രാധിപ്പേതോ, ഉപയോഗവചനസാമത്ഥിയാ വിജ്ജാഗഹണത്ഥം സിസ്സവത്തം നിയമോ, തതോതി ആഖ്യാതുതോ. ‘‘ജനികത്തുനോ പകതീ’’തി (൧-൪-൩൦) സഞ്ഞാസുത്തം കതം, തദാഹ-‘ജന്യത്ഥസ്സാ’തിആദി, ജനിനോ അത്ഥോ ജന്യത്ഥോ, കിന്തം ജനനം, തതോതി ജനികത്തുഹേതുതോ, പകതിസദ്ദേന കാരണമത്തം ഗഹിതംപരേഹി ‘പുത്താ പമോദാ ജായതേ’ച്ചാദോ പുത്താദിതോപി യഥാ സിയാ’തി, ദുവിധം (ഹി) കാരണം ഉപാദാനകാരണം സഹകാരികാരണഞ്ച, തത്ഥ കാരിയേനാഭിന്നദേസോ ഘടസ്സ മത്തികാപിണ്ഡോ ഉപാദാനകാരണം, തസ്സേവ പന ദണ്ഡചക്കാദി (കാരിയേന ഭിന്നദേസോ) സഹകാരികാരണം, തേസൂപാദാനകാരണസ്സേഹ ഗഹണേ’സിങ്ഗാ സരോ ജായതേ’ച്ചത്രേവ സിയാ, ന തു ‘പുത്താ പമോദാ ജായതേ’ച്ചാദോ, കാരകന്തരവചനിച്ഛായന്തി ഏത്ഥ കാരകന്തരാദിവചനിച്ഛായന്തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം… ഏത്ഥന്തരേ സമ്ബന്ധ വചനിച്ഛായപി സമ്ഭവതോ, തത്ര തിട്ഠന്തീതി തത്രട്ഠാ, തേസം, ലോകോ-നഞ്ഞഥാവാദീ വോഹാരികജനോ, തത്ഥ ഭവാ ലോകിയാ, നവത്തു പടിബദ്ധാതി ലോകവചനിച്ഛമുല്ലങ്ഗിയ അഹമേവ വദാമീതി സകജ്ഝാസയേന വദന്തോ വത്താ, തപ്പടിബദ്ധാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘പഭവോ ഭവതിസ്സാ’’തി (൧-൪-൩൧) സുത്തിതം, തദാഹ-‘ഭവതിസ്സാ’തിആദി, പഠമതോ ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥകഥനേന ജന്യത്ഥോ-ത്ര ന സമ്ഭവതീതി വദതി, നഹി ഹിമവാ ഗങ്ഗായ കാരണം, സാ ഹി അഞ്ഞേഹി ഏവകാരണേഹി ഉപ്പന്നാ, ഹിമവതി തു കേവലം പഠമതോ ഉപലബ്ഭതി. ‘‘ജിഗുച്ഛാവിരാമപമാദത്ഥാനുമുപസങ്ഖ്യാനം’’തി (൧-൪-൨൪വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘വിരമണത്ഥേ’ത്യാദി, ജിഗുച്ഛാപമാദത്ഥധാതുയോഗേ പന കമ്മാധികരണവചനിച്ഛാ ദിസ്സതീതി വുത്തം, അവധിവചനിച്ഛാപി പന ദിസ്സകേ ‘ജിഗുച്ഛതി നാഹിരികോ പാപാ’തി, ധമ്മാ പമജ്ജതീതിപി ഹോതേവ പടിസേധാഭാവാ. ‘‘അഞ്ഞാരാദിതരരിതേ ദിസാസദ്ദാഞ്ചുത്തരപദാചാഹി യുത്തേ’’തി (൨-൩-൨൯) സുത്തിതം, തദാഹ-‘അഞ്ഞസദ്ദയോഗേ’ച്ചാദി, യതോതി ദേവദത്താദിതോ, ‘‘അഞ്ഞഇത്യത്ഥഗ്ഗഹണം, തേന പരിയായപ്പയോഗേപി ഭവതീ’’തി അഞ്ഞേഹി ബ്യാഖ്യാതത്താ ആഹ-‘ഭിന്നോ ദേവദത്താ’തി, ആരാസദ്ദസ്സ ദൂരത്ഥത്താ ആസവക്ഖയതോ ആരാ ദൂരോ ഭവതീ(ത്യത്ഥോ ഉ) പാദീയതേത്യാഹ‘ആരാസദ്ദോ ദൂരത്ഥോ’തി, നിദ്ദിസ്സമാനപടിയോഗീതി ‘ദേവദത്തോ സൂരോ’തി നിദ്ദിസ്സമാനസ്സ കസ്സചി യോ സോ ദുതിയോ, സോ പടിയോഗീ. ദിസാദേസകാലവുത്തീനം ദിസാസദ്ദത്തേന പരിഗ്ഗഹതോ ആഹ‘ദിസാ ദേസകാലവാചീനം യോഗേ’തി, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാതിആദീനി കാലവാചീയോഗേ ഉദാഹരണാനി, അഞ്ചുത്തരപദആചആഹിപച്ചയയോ ഗേത്വിഹ നോദാഹടം. ‘‘പഞ്ചമീവിധാനേ ല്യപ്ലോപേ കമ്മന്യുപസങ്ഖ്യാനം ‘‘അധികരണേ ചോപസങ്ഖ്യാന’’മിതി (൨-൩-൨൮-വാ) വാത്തികം, തദാഹ‘യത്ഥ’ച്ചാദി, ല്യപ്പച്ചയസ്സ യത്രാപ്പയോഗോ, തസ്സത്ഥോ ചേ ഗമ്യതേ, സോ ല്യപ്ലോപോ, ത്വാലോപോ ല്യപലോപോത്യവിസേസോ, പാസാദ മാരുയ്ഹ പേക്ഖതി ആസനേ ഉപവിസിത്വാ പേക്ഖതീതി ഇദം വിസയോ പദസ്സനം പുബ്ബം യസ്സാതി കിരിയാവിസേസനേ സമാസോ, വക്ഖമാനസബ്ബദസ്സനേസുപി പാസാദതോ-പക്കമനലേസസബ്ഭാവാ പാസാദോ (യേവാ) വധിരൂപേന വത്തുമിട്ഠോതി ദസ്സേതുമാഹ-‘തഥാഹി’ച്ചാദി, അപക്കമതി തതോ തം ദസ്സനന്തി തതോ പാസാദതോ തസ്സ ദട്ഠുനോ ദസ്സനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അപക്കമത്യപയാതീത്യത്ഥോ, അവധിഭാവോ പാസാദസ്സാതി വിഞ്ഞായതി, യേസന്തി വേസേസികാനം, തേ ഹ്യേവമാചിക്ഖന്തി ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുഗോളകതോ-ച്ചന്തസുഖുമഭാവേന നിക്ഖമ്മ വിസാലീഭവന്തം വിസയദേസമുപഗമ്മ സകലമത്തനാ ദിട്ഠം പസ്സതി രംസിരൂപേന, യഥാ കാഹലാ മൂലേ കിസാ അഗ്ഗേമഹതീ, തഥാ ഞാണിന്ദ്രിയാനീ’’തി, അധിട്ഠാനദേസന്തി ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനഭൂതം ചക്ഖുഗോളകദേസം, വിസയപ്പവത്തീതി ഗോചരേ പവത്തി, സന്തതിയാതി ഇന്ദ്രിയപബന്ധസ്സ, അധിട്ഠാന മനിന്ദ്രിയം നാപജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, തതോതി പാസാദതോ, അപക്കന്ത്യാതി അപഗമനേന, യജ്ജപി ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുഗോളകതോ ബഹി നിഗ്ഗച്ഛതി, തഥാപിപാസാദട്ഠസ്സചക്ഖുഗോളകാ നിഗ്ഗച്ഛതീതി പാസാദസ്സാപ്യവധിഭാവോ, യേസന്തൂതി ഖണികവാദീനന്തു, ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനമ്പത്തേ വിസയേ വിഞ്ഞാണലക്ഖണം കാരിയം കരോന്തി സീലേനാതി പത്തകാരീനി, അനിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനദോസോ നേതി സമ്ബന്ധോ, തതോതി പാസാദതോ, യേസമ്പനാതി ഖണികവാദിനോവ ദസ്സേതി, അത്ര ഹി ചത്താരോ പക്ഖാ പത്തകാരീനിന്ദ്രിയാനി, അപ്പത്തകാരീനി, ചക്ഖുസോതാനി അപ്പത്തകാരീനി സേസാനി വുത്തവിപരിതാനി, ചക്ഖുയേവ പത്തകാരീ സേസമഞ്ഞഥേതി, ചതുസ്വേവ തേസു പഠമപക്ഖദ്വയമുപന്യസ്യ പടിപാദിതം… തപ്പടിപാദനേനേതരേസമ്പി പടിപാദിതത്താ, സബ്ബസാമയികസാധാരണത്താസദ്ദസത്ഥസ്സാതി ഇദം അയുത്തമിവ ദിസ്സതി… സദ്ദസത്ഥസ്സിമസ്സ ബുദ്ധവചനോപയോഗിത്തേന സോഗതസമയാനുഗുണപ്പവത്തിതോ, ഖണികവാദിനോ പന നിസ്സായേദം സുന്ദരമേവ, മനസികാരാദീതിആദിസദ്ദേന ചക്ഖുതോ [ചക്ഖുനാ (പോത്ഥകേ)] അഭേദോ രൂപാപാഥഗമോ ച ദസ്സിതോ, യോഗ്ഗദേസേതി ദസ്സനയോഗ്ഗേ പദേസേ. ‘‘പുച്ഛനാഖ്യാനേസു ച പഞ്ചമീ വത്തബ്ബാ’’തി (൨-൩-൨൮വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘പുച്ഛനസദ്ദതോ’ച്ചാദി, പുച്ഛനാഖ്യാനേസു സാമഞ്ഞേന പഞ്ചമീവിധാനേ-തിപ്പസങ്ഗം ദസ്സേതുമാഹ-‘അവസ്സ’മിച്ചാദി, കസ്സാതി പഞ്ഹോ, ദേവദത്തസ്സേത്യാഖ്യാനം, കോസോ യഞ്ഞ ദത്തോതി പഞ്ഹോ വിധിരൂപോവായം, യോ-ങ്ഗദീത്യാദ്യനുവാദരൂപമാഖ്യാനം, അങ്ഗദീകേയൂരീ. ‘‘യതോചാദ്ധകാലനിമ്മാനം തതോ പഞ്ചമീ വത്തബ്ബാ’’തി (൨-൩-൨൮വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘അദ്ധ’ച്ചാദി, നിമീയതേ പരിച്ഛിജ്ജതേ യേന തം നിമാനം, തദേവ നിമ്മാനം. ‘‘അദ്ധസ്സ പഠമാ സത്തമീ ച വത്തബ്ബാ’’തി (൨-൩-൨൮) വുത്തം, തത്ഥായമത്ഥോ ‘‘തം യുത്താതി വത്തതേ, തം യുത്താ പഞ്ചമിയുത്ഥാ പരസ്സാദ്ധസ്സ പഠമാ ച സത്തമീ ച വത്തബ്ബാ’’തി, പാടലിപുത്തസ്മാതി പഞ്ചമി യുത്തം, ഏതാപി ന വത്തബ്ബാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘സത്തയോജനാനീ’തിആദി, അത്ര ഹി യദാ രാജഗഹസ്സ യോജനഞ്ചാഭേദോ വത്തുമിച്ഛീയതേ, തദാ പാടലിപുത്തസ്മാ രാജഗഹം സത്തയോജനാനീതി, ഭേദവചനിച്ഛായന്തു ‘‘സബ്ഭാവോ’’ത്യാദിനാ (൨-൩൪) സത്തമീ സിദ്ധാ‘സത്തസു യോജനേസു’തി. തഥാഹി പാടലിപുത്തസ്മാ സത്തസു യോജനേസു സതി രാജഗഹംഭവതീത്യയമത്ഥോ പതീയതേ, സത്തയോജനസമ്ബന്ധിഭവനം രാജഗഹ (ഭവന)സ്സ ലക്ഖണമ്ഭവതി. സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീതി ഇമിനാ ‘‘തം യുത്താ കാലേ സത്തമീ വത്തബ്ബാ’’തി (൨-൩-൨൮വാ) വചനമ്പടിക്ഖിപതി. ‘‘കരണേച ഥോകപ്പകിച്ഛകതിപയസ്സാ സത്തവചനസ്സേ’’തി (൨-൩-൩൩) സുത്തിതം, തദാഹ-‘യദാ ഇച്ചാദി, കിച്ഛാദയോതിആദിസദ്ദേന ഥോകഅപ്പകതിപയേ സങ്ഗണ്ഹാതി, അസത്തരൂപന്തി അദ്ദബ്ബരൂപം, ഗുണേ ഹേതുമ്ഹീതി ഗുണപദത്ഥേ ഹേതുഭൂതേ ‘‘ഗുണേ’’തി (൨-൨൧) പഞ്ചമീതി അത്ഥോ, യഥാവുത്തവിധാനേനേതി ‘‘ഗുണേ’’തി സുത്തേ വുത്തവിധാനേന, ‘‘ഗുണേ’’തി സുത്തേ വുത്തവിധാനേന, യദാത്വിച്ചാദിനാ പരേസം വിയ കരണേ വിസും വിധാനേ പയോജനം നത്ഥീതി ദസ്സേതി. കത്തബ്ബരൂപസ്സ ചലനസ്സാതി സമ്ബന്ധോ, സമാനാധികരണത്തേന വിസേസനന്തി യോജനാ, സമാനാധികരണത്തേനാതി ച ‘രഞ്ഞോ പുരിസോ’ത്യാദോ അസമാനാധികരണസ്സാപി വിസേസനത്തദസ്സനതോ വുത്തം, സമാനാധികരണത്തേന വിസേസനഭാവോ ചാസ്സ ഥോകഗുണാന്വിതേ ചലനേ വത്തമാനോ ഥോകസദ്ദോ അസത്തവചനോവ വിസേസനന്തി, തേനേവാഖ്യായതേ ‘ഥോകസ്സ കമ്മത്താ കമ്മേ ദുതിയാ’തി. പഞ്ചമീത്യനുവത്തമാനേ ‘‘ദൂരന്തികത്ഥേഹി ഛട്ഠീ വാ’’തി (൨-൩-൩൪) വുത്തം, തദാഹ‘ദൂരന്തി കത്ഥേഹി’ച്ചാദി, അവധിസമ്ബന്ധലക്ഖണാതി അവധിസമ്ബന്ധാവ ലക്ഖണം നിമിത്തമാസം പഞ്ചമീഛട്ഠീനം താ തഥാ വുത്താ, വത്തുമിട്ഠോതി ഇമിനാ വചനിച്ഛായേവ പധാനത്തമാഹ, ഏവം ചരഹി തംതം കാരകവചനിച്ഛായമഞ്ഞാപി വിഭത്തിയോ കസ്മാ നപ്പയുജ്ജേയ്യുന്തി ആഹ-‘ലോകിയാ ചേത്ഥാ’തിആദി, ഏത്ഥ വിഭത്തീനം നിയമേ ലോകിയാ ഏവ വചനിച്ഛാ നിബന്ധനം കാരണന്തി അത്ഥോ, പഞ്ചമീചാത്യനുവത്തമാനേ ‘‘ദൂരന്തി കത്ഥേഹി ദുതിയാ ചേ’’തി (൨-൩-൩൫) വുത്തം, ‘‘പഞ്ചമ്യധികരണേച’’ (൨-൩-൩൬) ഇച്ചത്ര ച കാരേന ദൂരന്തി കത്ഥേഹി സത്തമീ ച വുത്താ പാടി പദികത്ഥേ സാരസങ്ഗഹകാരാദീഹി, തദക്ഖിപ്പ അഞ്ഞാപദേസേന പടിക്ഖിപിതും കേചിത്യാദി യം വുത്തം വുത്തിയം, തം ദസ്സേതുമാഹ’കേചീതി സാരസങ്ഗഹാദയോ’തിആദി. ദൂരാപാദാവസേചനന്തി അയം തേസമ്പടിക്ഖേപന യോതി സമ്ബന്ധോ, ഇതിസദ്ദോ പനേത്ഥ പരിഹീനോ, നഹിതന്തിആദീസു തസദ്ദേനാസത്തരൂപം ദൂരാദി വത്തുമിച്ഛിതന്ത്യവസേയം, ന ഹി തം ഗമ്യതേ, ന ഹി തതോ ഗമ്യതേ, ന ഹി തേന ഗമ്യതേ, ന ഹി തസ്മിം ഠീയതേ’തി വിസും സമ്ബന്ധോ വസേയോ. പതീയന്തേചാതി ചോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ, അതോചേതി വക്ഖമാനഹേതുപരാമാസോ, യന്തി യസ്മാ അത്ഥേ നിപാതോ, വാക്യകാരോ വരരുചി, തംസാമാനാധികരണ്യതോതി ദൂരാദിസാ മാനാധികരണ്യതോ, തംയുത്തതോപീതി ദൂരാദിയുത്താ ഗാമാദിസദ്ദതോപി, പച്ചക്ഖന്തോതി വാക്യകാരവചനം പച്ചാചിക്ഖന്തോ, തഥാഹ്യത്രായം മഹാഭാസ്സ പാഠോ ‘‘ദൂരന്തികത്ഥേഹി പഞ്ചമീവിധാനേ തംയുത്താ പഞ്ചമീപടിസേധോ വത്തബ്ബോ ദൂരാ ഗാമസ്സ, തത്രാപി ദസ്സനാ അനത്ഥകോ-യമ്പടിസേധോ, തത്രാപി ഹി പഞ്ചമീ ദിസ്സതി–

ദൂരസ്മാവസഥാ മുത്തം, ദൂരാപാദാവസേചനം;

ഗുരുതോ കുപിതാ ദൂരാ,ഭാബ്യം ദൂരാ ച ദസ്സുഹിതി.

അത്ര ദൂരന്തികേത്യാദി വത്തബ്ബം വാക്യകാരവചനം, ദൂരാ ഗാമസ്സാതി തസ്സോദാഹരണം, തത്രാപിച്ചാദി പച്ചക്ഖാനഭാസ്സം, ദൂരസ്മാവസഥാതി ആവസഥസ്സ ദൂരേതി അത്ഥോഹി ഭാസ്സപദീപേ കേയ്യടോ, പഠമോ പുരിസോ യസ്സ സോ പഠമപുരിസോ ഭവതി ‘‘ദൂരന്തികാ’’ദി (൨-൬-൫) കച്ചായനസുത്തേ സുദ്ധാദിയോഗോപി സങ്ഗഹിതോ, തേനാഹ–‘സുദ്ധപ്പ മോചനവിവിത്തപ്പമാണയോഗേ’തി, ‘‘ധാതുനാമാനമുപസഗ്ഗയോഗാദീസ്വപിച’’ ഇതി (൨-൬-൨) സുത്തേ ചഗ്ഗഹണതോ പഭുതിയോഗോ ച ഗഹിതോ, തേനാഹ–‘പഭുതി യോഗേചാ’തി, പഭുതിയോഗേചാതി ഇമിനാ പഭുത്യത്ഥയോഗോപി സങ്ഗഹിതോ, തേനേവ ‘യതോസരാമി അത്താന’ന്തി ഉദാഹടം.

൨൭. അപ

നനു ഫുടോവ തേസം സാലാദീനം യോഗോതി കിമേത്ഥ പഞ്ഹേന കസ്സ പനേതേഹി യോഗോ’ത്യാസങ്കിയാഹ-‘വജ്ജനം ഹിച്ചാദി, വജ്ജനാനന്തി കത്തരി അനോ, വജ്ജനേ സമ്ബന്ധേ വത്തമാനേഹീതി വജ്ജനസങ്ഖാതേ സമ്ബന്ധേ വത്ത മാനേഹി അപപരീഹി, യുത്തസ്മാതി യുത്തതോവ ഏകസ്മാ, നാഞ്ഞതോ, കിമേത്ഥ വത്തബ്ബന്തി ഇമിനാ അപപരീഹി യുത്തസ്മാവ പഞ്ചമീഭവനേ പസിദ്ധത്തമാഹ, പസിദ്ധമ്പേതമാഹരിത്വാ പകാസേതുമാഹ-‘കത്തുനോ’ച്ചാദി, യദത്ഥോതി യോസാലാദി അത്ഥോ പയോജനം യസ്സ വജ്ജനകിരിയാ രമ്ഭസ്സ സോ യദത്ഥോ. ‘‘പഞ്ചമ്യപാപരീഹീ’’തി (൨-൩-൧൦) ആയുത്തേപി പഞ്ചമീ വിധീയതേ പരേഹി, തദാഹ-‘മരിയാദായ’മിച്ചാദി, അവധിമാ ഏത്ഥ വസ്സനം.

൨൮. പടി