൪. ഗതി

കതചത്ഥസമാസാതി കതോ ചത്ഥസമാസോ യേസു തേ തഥാ വുത്താ, അഞ്ഞപദത്ഥവുത്തയോതി അഞ്ഞപദത്ഥേ വുത്തി യേസന്തി ബ്യധികരണഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ, ചത്തസമാസേ ഗത്യാദീനം വിസുംവിസും പധാനത്താ തേഹി പരം പയുജ്ജമാനോ അത്ഥസദ്ദോ ഗത്യാദീഹി പച്ചേകമഭിസമ്ബജ്ഝതീതി മഞ്ഞതേ, അഥ സുത്തേ ‘പയോജ്ജേ’ഇച്ചേതാവത്യുച്ചമാനേ പയോജ്ജോ സയം കത്താതി കഥം വിഞ്ഞായതി യേന ‘പയോജ്ജേ കത്തരീ’തി വിവരണം കതമിച്ചാസങ്കിയാഹ-‘ഗത്യാദ്യത്ഥ’മിച്ചാദി, ആദിസദ്ദേന ബോധാ ദീനം ഗഹണം, തക്കിരിയാസമത്ഥോവാതി തസ്സാ ഗത്യാദികായ കിരിയായ സമത്ഥോ ഏവ നിയുജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, കിരിയാകരണേ സമത്ഥോ നാമ കത്താവാതി ആഹ-‘സോച കത്താ’തി. ദുതിയായ സിദ്ധായാതി വക്ഖമാനനയേന പയോജ്ജസ്സ കത്തുനോ കമ്മത്തസിദ്ധിയാ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി സുത്തേനേവ കമ്മേ ദുതിയായ സിദ്ധായ. കിം ലക്ഖണോ-യം നിയമോ യദത്ഥമി ദമാരഭീയതിച്ചാഹ-‘ഗത്യാദ്യത്ഥാന’മിച്ചാദി, പച്ചുദാഹരീയിസ്സതേ ‘ഏതേസമേവേ’ച്ചാദിനാ, തഥാചാബ്ഭുപഗമേ, പയോജ്ജോ കത്താ ന കമ്മം ത്യബ്ഭുപഗമ്മ പയോജ്ജേ കത്തരീ’തി വിവരിതന്തി അത്ഥോ, സാമത്ഥിയമ്പനഇച്ചാദിനാ സാമത്ഥിയസരൂപമാഹ, ഗതി ആദ്യത്ഥാനന്തി പദച്ഛേദോ, നിയുജ്ജമാനോ പയോജകബ്യാപാരസങ്ഖാതായ കിരിയായ സമ്ബന്ധീയമാനത്താ കമ്മഭൂതോവ ഭവതീതി അത്ഥോ, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘ഗമനാദികിരിയായ സാധനത്താ യദിപി പയോജ്ജോ കത്താ, തഥാപി സോ പയോജകേന ഗമനാദീസു ബ്യാപാരിയമാനോ പയോജകസ്സ ബ്യാപാരലക്ഖണായ കിരിയായ സമ്ബന്ധീയമാനോ യദി കമ്മം ന ഹോതി അഞ്ഞഥാ കിം ഹോതീതി അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണേന സാമത്ഥിയേന കമ്മഭൂതോവ ഹോതീ’’തി [(അത്ഥോ) (പോത്ഥകേ)] ( ), പതീയതേതി ഇമിനാ പതീതിവസേനേവാസ്സ കമ്മതാ, സഭാവതോ തു പയോജ്ജോ കത്താവാതിപി ഞാപേതി, പയോജകോതി സബ്ബത്ഥ ദേവദത്താദികോ വിഞ്ഞേയ്യോ, അത്ഥഗഹണസ്സാതി ‘‘സദ്ദാകമ്മകഭജ്ജാദീന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘സദ്ദത്ഥാകമ്മകഭജ്ജാദീന’’ന്തി അത്ഥഗ്ഗഹണസ്സ, ബോധത്ഥസ്സ ഉദാഹരണന്തി സേസോ, നനു വചനപ്പയോജനം ദസ്സയതാ വചനമേവോപദസ്സിയ പഞ്ഹോ കാതബ്ബോ, അഥ ‘ഏതേസമേവാ’ത്യവിജ്ജമാനേനേവ കഥം ത്യാസങ്കിയാഹ ‘ഏതേസമേവേ’ച്ചാദി, ഹേട്ഠാ വുത്തക്കമേന നിയമത്ഥത്താ വചനസ്സ ഏവകാരോ ലബ്ഭതി, സമ്ബന്ധിവചനത്താ ഏതസദ്ദസ്സ തേന യഥാപഠിതാ ഗത്യാദയോവ വിസേസ്സഭൂതാ സങ്ഖേപേന പരാമസീയന്തീതി ഏതേ സമേവാതി കതന്തി മഞ്ഞതേ [ഏവോസഞ്ചാതി മഞ്ഞതേ (പോത്ഥകേ)], (ഗച്ഛതി ദേവദത്തോതി…പേ… നഹോതീതി) ഇമിനാ ഇമമത്ഥഞ്ച ജോതേതി ‘‘യദിപി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധാ പയോജ്ജസ്സ വിയ കത്തുനോപി കമ്മത്തമ്പസജ്ജതി, തഥാപി പയോജ്ജേതി വുത്തത്താ കത്തരി ദേവദത്തേ ദുതിയാ നപ്പസജ്ജതീ’’തി, അഭിമതാതി ‘‘ഗതിബുദ്ധ്യാ’’ദി (൧-൪-൫൨) സുത്തേന പയോജ്ജസ്സ കത്തുനോ കമ്മസഞ്ഞം വിധായ തസ്മിം പയോജ്ജേദുതിയാഭിമതാ, ചരഹിസദ്ദോ പുച്ഛായം, പയോജേതീതി അസ്മിം ഉദ്ദേസേ തദാ കഥം ഭവിതബ്ബന്തി സേസോതി യദാചരഹിച്ചാദിവാക്യസ്സാവസാനേ പയോജേതീതി അസ്മിം ഉദ്ദേസേ വചനസമീപേ’തദാ കഥമ്ഭവിതബ്ബ’ന്തി പാഠസേസോ ഹോതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, യാവതാതി തതിയന്തപടീരൂപകോ നിപാതോ, യസ്മാ ദത്ഥോ വത്തതേ, യസ്മാ ദുതിയാ പപ്പോതി തസ്മാ ‘യഞ്ഞദത്തേനേ’തി ഭവിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.