൨. കമ്മേ

വുത്തിയം കത്തുകിരിയായാതി കത്തുസാദ്യതായ തം സമ്ബന്ധിനിയാ കത്തുകമ്മട്ഠായപി ദുവിധായ കിരിയായ, അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം കരോതി ഏത്ഥ സമ്ബന്ധനത്ഥോതി ആഹ-‘കരീയതി അഭിസമ്ബന്ധീയതീ’തി, യംകിഞ്ചി പദത്ഥരൂപം സമ്ബജ്ഝതീതി അത്ഥോ, ഇമിനാ ചാന്വത്ഥവസേനേവായം കമ്മവോഹാരോ സിദ്ധോതി ദസ്സേതി, സബ്ബകാരകാനമ്പി പന കിരിയാസമ്ബന്ധ സബ്ഭാവേപി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധീയമാനത്തേനേവ യം വത്തുമിച്ഛിതം തദേവ കമ്മം വിഞ്ഞേയ്യം, കത്താദി കത്തു കിരിയായാഭിസമ്ബന്ധീയമാനത്തേപി കത്താദിത്തവചനിച്ഛായേവ കമ്മം ന ഹോതി… യസ്മാ വചനിച്ഛായേവ കാരകാനി ഭവന്തി, ഏവം സബ്ബകാരകാനമ്പി കാരകന്തരപ്പത്തിയം തദഭാവോ യഥായോഗം വത്തബ്ബോ, വാക്യേകദേസേനേത്യനേന ‘‘ദ്വേദ്വേകാ’’ദിനോ വാക്യസ്സ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ഇച്ചാദിനോ ച ഏകവാക്യത്തം സൂചേതി, പകരണസ്സ മഹാവാക്യരൂപത്താ വിപ്പകട്ഠാനിപി വാക്യാനി ആകങ്ഖാദിസഭാവേ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാനുഭവനേനേകവാക്യഭാവമ്പടീപജ്ജന്തേ, വുത്തീ ഹി–

‘‘ആകങ്ഖായോഗ്ഗതാ സത്താ, ബീജം സന്നിധിനോ യതോ;

വിപ്പകട്ഠാനി വാക്യാനി, മഹാവാക്യം കരോന്ത്യതോതി.

സാമഞ്ഞേനാതി കമ്മാദ്യവിസേസേന, പുബ്ബാചരിയസമഞ്ഞാവസേനാഹ ‘ദുതിയാദികാ’തി, തേന യദ്യപി ത്യാദിനോപി ദ്വിന്നം പൂരണിയാ ദുതിയാതി സക്കാ വോഹരിതും, തഥാപി സ്യാദീനം ദുകേയേവ ദുതിയാതതിയാ രുള്ഹീതി നത്യാദീനം ദുകാനി ദുതിയാദിസദ്ദേന ഗയ്ഹന്തി, വിസിട്ഠേസൂതി കമ്മാദിനാ വിസേസിതേസു, തിവിധം കമ്മന്തി സകസമയപ്പസിദ്ധിയാ കമ്മസ്സ തിവിധത്തമാഹ, അഞ്ഞേ തു സത്തവിധമിച്ഛന്തി, കഥം–

നിബ്ബത്തിവികതിപ്പത്തി, ഭേദേന തിവിധം മതം,

തത്ഥേച്ഛിതതമം കമ്മം, കമ്മംത്വഞ്ഞം ചതുബ്ബിധം;

ഇച്ഛിതഞ്ചാനിച്ഛിതഞ്ച, നേവിച്ഛിതമനിച്ഛിതം,

തഥാഞ്ഞപുബ്ബം നാഞ്ഞപുബ്ബന്തി, ഏവമഞ്ഞം ചതുബ്ബിധന്തി.

തത്ഥ ഇച്ഛിതാദീനി ഉപരിയേവാപി ഭവിസ്സന്തി, തത്രേച്ചാദിനാ തിവിധം കമ്മം സരൂപതോ ദസ്സേതി, തത്ഥ നിബ്ബത്തികമ്മമേകേ-നേകധാ പരികപ്പേന്തി, തദിഹ പകാസയിസ്സാമ–

സതീ-സതീ വാ പകതി, ന യത്ഥ പരിണാമിനീ,

നിസ്സീയതേ തം നിബ്ബത്തി, കമ്മമഞ്ഞേസമഞ്ഞഥാ;

അസന്തം ജായതേ യം വാ, യം സന്തമപ്പകാസതി,

ഉപ്പത്യാ-ഭിബ്യത്തിയാ വാ, തന്നിബ്ബത്തീതി വുച്ചതീതി.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘കടവികാരസ്സ കാസസങ്ഖാതാ വിജ്ജമാനാ പകതി പരിണാമിനീ കടവികാരമ്പതി പരിണമന്തീ യത്ഥപ്പയോഗേ ന നിസ്സീയതേ… കടം കരോതീതേത്ഥ കേവലമത്ഥാവഗമമത്തസ്സ വത്തുമിച്ഛിതത്താ കാസേതി അസുയ്യമാനത്താ ച, പകതിയാ തു സുയ്യ മാനത്തേ വികാരിയം സിയാ, തേനേവ കാസേ കടം കരോതി, തണ്ഡുലേ ഓദനം പചതീതി ദ്വയത്ഥോ കരോതി പചതി ച, തസ്മാ കാസേ കരോതി തണ്ഡുലേ പചതീതി വികാരീയതി, കടം കരോതി ഓദനമ്പചതീതി നിബ്ബത്തീ യതീതി അത്ഥോ, അസതീ വാ പകതി അവിജ്ജമാനത്തായേവ യത്ഥ ന നിസ്സീയതേ… [(യഥാ) (പോത്ഥകേ)] ( ) സംയോഗം ജനയതി വിഭാഗമുപ്പാദയതീതി സംയോഗവിഭാഗാനം കസ്സാപി പകതിയാ അവികാരത്താ സംയോഗവിഭാഗവന്തേ ഹ്യവികതേഹേവ തേസം ജനനതോ, തമേവമ്ഭൂതമനിസ്സിതപകതികം അവിജ്ജമാന (പകതി) കം വാ കാരിയം നിബ്ബത്തികമ്മം നാമാതി ഏകോ, അഞ്ഞേസമഞ്ഞഥാതി വത്വാ തന്ദസ്സേതി ‘അസന്ത’മിച്ചാദിനാ, യം അസന്തമവിജ്ജമാനം ജായതേ, തന്നിബ്ബത്തികമ്മം, യഥാ സുഖം ജനയതി ബുദ്ധിമുപ്പാദയതീതി, സന്തം വിജ്ജമാനമേവ വാ കേവലമപ്പകാസിതപുബ്ബം യം ഉപ്പത്തിയാ അഭിബ്യത്തിയാ വാ പകാസതി, തമ്പി നിബ്ബത്തികമ്മം, യഥാ പുത്തം വിജായതിസാമഞ്ഞമഭിബ്യഞ്ജയതീ’’തി, തദേവം കേസഞ്ചി മതേന അനിസ്സിതപകതികം അവിജ്ജമാനപകതികന്തി ദുവിധം നിബ്ബത്തികമ്മമ്പി അഞ്ഞേസമ്മതേന അസന്തം ജായമാനം സന്തമപ്പകാസമാനന്തി ദുവിധം നിബ്ബത്തികമ്മമ്പീതിസബ്ബമ്പി അട്ഠിതപുബ്ബമേവ ജായതീത്യസതോ ജാനനാ ന ബ്യതിരിച്ചതിച്ചാഹ-‘അസതോ ജനനം കരീയതീ’തി, അവത്ഥന്തരന്തി ഓദനാദിനോ ക്ലേദനാദിലക്ഖണമഞ്ഞമവത്ഥം.

പകത്യുച്ഛേദസമ്ഭൂതം, വികാരിയം കിഞ്ചി കിഞ്ചി തു;

ഗുണന്തരസമുപ്പത്യാ, ഏവം സാ വികതി ദ്വിധാ.

കിഞ്ചി വികാരിയം കമ്മം പകതിയാ കാരണസ്സ ഉച്ഛേദേന സമ്ഭൂതം, യഥാ കട്ഠം ഭസ്മം കരോതീതി കട്ഠസ്സാച്ചന്തപരാവത്തി [പരാവത്തിയാ (പോത്ഥകേ)], കിഞ്ചി പന ഗുണന്തരാനമുപ്പത്തിയാ, യഥാ സുവണ്ണം കടകം കേയുരം വാ കരോതീതി ഏവം ദ്വീധാ സാ വികതി ഹോതീതി അത്ഥോ, ന വിഭാവീയന്തേതി ന ഗമ്യന്തേ, സാ പത്തി‘പാപീയതി വിസയീകരീയതീ’തി കത്വാ.

യത്ര ക്രിയാകതോ കോചി, വിസേസോ നാവഗമ്യതേ;

ദസ്സനാ വാനുമാനാ വാ, സാ പത്തീതി പകിത്തിതാ.

യത്ഥ കിരിയാകതോ കിരിയാസമ്പാദിതോ വിസേസോ അതിസയോ കോചി നാവഗമ്യതേ നപ്പതീയതേ ദസ്സനാ വാ പച്ചക്ഖപ്പമാണേന അനുമാനപ്പമാണേന വാ യഥാ നിബ്ബത്തിവികതീനമതിസയോ പച്ചക്ഖാനുമാനാ വഗമനീയോ, തത്ര ഹി നിബ്ബത്തിയം വിസേസസിദ്ധിരതിപസിദ്ധാ… അത്ഥലാഭാഖ്യസ്സ വിസേസസ്സാവിജ്ജമാനസ്സ കിരിയാകത്താ, വികാരിയേ ( ) [(ഏവ) (പോത്ഥകേ)] തു ക്വചി പച്ചക്ഖവിസയോ… കട്ഠം ഡഹതീതി കണ്ഹത്താദിഭാവസ്സ പച്ചക്ഖേനേവോപലബ്ഭനതോ, ക്വചിദനുമാനഗമ്മോ… ദേവദത്തം രോസേതി പസാദയതി വേതി വിസിട്ഠമുഖവണ്ണാദികാരിയാനുമേയ്യത്താ രോസാദിനോ, ഏവം യത്ഥ ന വിസേസസിദ്ധി അപി തു പത്തിമത്തം, സാ പത്തീതി പകിത്തിതാ കഥിതാ, ആദിച്ചമ്പസ്സതി ധമ്മമജ്ഝേതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ, കഥഞ്ചരഹി അസന്തസ്സ [സന്തസ്സ (പോത്ഥകേ)] പത്തികമ്മസ്സ കിഞ്ചി (അകരോന്ത)സ്സ കാരകത്തം, ന ഹി കിഞ്ചി അകരോന്തം കാരകമ്ഭവിതുമരഹതീതി ഉച്ചതേ-

ദസ്സനക്ഖമതാഭാസോ, പഗമബ്യത്തിആദയോ;

വിസേസാ പത്തികമ്മസ്സ, ക്രിയാസിദ്ധിയമിച്ഛിതാ.

അത്ര ദട്ഠും സക്കാ ഇതി ദസ്സനേ ഖമതാ ആഭാസോപഗമോ വിസയത്തോപഗമോ വിസയത്തോപഗമനം ബ്യത്തി ചേതി ഏവമാദയോ വിസേസാ യഥായോഗം പത്തികമ്മസ്സ കിരിയാനിപ്ഫത്തിയം ഇച്ഛിതാ, തതോ തസ്സ കാരകത്തന്തി അത്ഥോ, ആദിച്ചം പസ്സതീതി ഏത്ഥ ഹി ആദിച്ചോ ദട്ഠും സക്കാ, തതോവ സോ ദിസ്സതി അഭിബ്യത്തിഞ്ചോപയാതീതി ദസ്സനകിരിയാനിപ്ഫാദകത്ഥേനാസ്സ കാരകത്തമുപപജ്ജതേ, തഥാ ഞ്ഞത്രാപ്യാദിസദ്ദഗഹിതവിസേസവസേന കിരിയാസിദ്ധിതോ കാരകത്തം വേദിതബ്ബം, നനു വികാരിയമ്പി നിബ്ബത്തികമ്മമേവ… തേന രൂപേനാസതോയേവ ജനനതോ, പത്തികമ്മമ്പി കിരിയാസമ്ബന്ധരൂപേനാസന്തമേവ പച്ഛാ തഥാ ഭവതീതി നിബ്ബത്തിയേവാതി സച്ചം-

അത്ഥേസാ വത്ഥുട്ഠിതി, സുഖുമബുദ്ധിഗോചരപതീത്യനുരോധേന,

തത്ര യമ്പേതം ഘടതേ, യഥാ പതീതി സദ്ദത്ഥാവത്താനതോ.

വിസേസാനുപാദാനതോതി ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ വുത്തം. കരീയതി കടോ, കതോ കടോ ച്ചേവമാദീസു ത്യാദിപ്പഭുതീഹി അതിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയേസുപി ഏകത്താദീസു ദുതിയാദയോ പപ്പോന്തി നിയമാഭാവാ, തഥാഹി പഞ്ചകേ നാമത്ഥേ കടാദിവചനീയസ്സ സമ്ബന്ധീ കമ്മാദ്യത്ഥോ, ത്യാദിപ്പഭുതീതി അനഭി ഹിതസ്സ സങ്ഖ്യാഖ്യസ്സാപരസ്സ വിഭത്യത്ഥസ്സാഭിധാനായ അഭിഹിതേസുപി കടാദീസു കമ്മാദീസു ദുതിയാദയോ സിയുന്തി പാണിനിയാ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ച്ചാദീസു (൨-൩-൨) ‘‘അനഭിഹിതേ’’തി (൨-൩-൧) വചനമധികരോന്തി, വേയ്യത്തിയായേവ ദുതിയാദീനപ്പസങ്ഗേപി തന്നിസ്സയഭൂതേ-കത്താദ്യത്ഥേ ജോതനായാഭിഹിതേസു ദുതിയാദയോ സിയും, തികേ പന സങ്ഖ്യാകമ്മാദയോ വിഭത്തി വചനീയാ, തത്ഥ യജ്ജപി കമ്മാദിനോ പച്ചയേനാഭിധാനം, തഥാപ്യേകത്താദയോ നാഭിഹിതാതി തസ്സ സങ്ഖ്യാഖ്യസ്സാപരസ്സ വിഭത്യത്ഥസ്സാതി ധാനായ അഭിഹിതേസുപി കമ്മാദീസു ദുതിയാദയോ സിയുന്തി പാണിനിയാ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി ‘‘അനഭിഹിതേ’’തി വചനമധികരോന്തി, തമുപദസ്സേന്തോ ആഹ-‘തത്രിദം സിയാ’തിആദി, തത്ര തസ്മിം ദുതിയാദി വിഭത്തിവിധാനേ ഇദം ചോദ്യം സിയാ, കിന്തി ആഹ-‘പഞ്ചകേ’ഇച്ചാദി, അനഭിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയേസുതി അനഭിഹിതാ കമ്മാദയോ നിസ്സയാ യേസമേകത്താദീനം, തേസൂത്യത്ഥോ, ദുതിയാദയോ വിഭത്തിയോ യഥാ സിയുന്തി ജോതനായാഭിധാനായ ചാതി യുജ്ജമാനവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, അഭിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയേസുപീതി അപിസദ്ദേന അനഭിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയമേകത്താദിം സമുച്ചിനോതി, ആസങ്കിയാതി പുബ്ബകിരിയായ വുത്തന്തി അപരകിരിയാ വേദിതബ്ബാ, പഞ്ചകേ തികേ ചാ ഭിഹിതകമ്മാദിനിസ്സയേ സേകത്താദീസു ദുതിയാദിപ്പത്തിമാസങ്കാവസേന ദസ്സേത്വാ ചതുക്കവാദീനമ്പി പക്ഖമുബ്ഭാവിയ പരിഹരിതും ‘യദിച്ചാ’ദിമാഹ, അയന്തേസമധിപ്പായോ ‘‘യദേസാ സങ്ഖ്യാ പാടിപദികത്ഥോ തപ്പടിപജ്ജനേ കമ്മാദയോ വിഭത്തിവചനീയാ, തദാ ‘അനഭിഹിതേ കമ്മേ’തിആദിനാ അനഭിഹിതഗ്ഗഹണം കമ്മാദിവിസേസാനമനുഭവന്തമനത്ഥകം… അഭിഹിതേ വിഭത്തിവാച്ചാഭാവതോ, യദാ പനായം പക്ഖോ ‘സങ്ഖ്യാ വിഭത്തിവചനീയാ’തി തദാ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ ത്യേവമാദയോ നിദ്ദേസാ വിസയസന്ദസ്സനമത്തായേവ വേദിതബ്ബാ’’തി, സബ്ബഥാതി പഞ്ചകതികവാദീനം ചതുക്കവാദീനഞ്ച മതവസേന സബ്ബപ്പകാരേന, സദ്ദത്ഥാബ്യതിരിത്തത്ഥമത്തോയേവാതി ബ്യതിരേകോ ബ്യതിരിത്തം, നപുംസകേ ഭാവേ ക്തോ, ന വിജ്ജതേ ബ്യതിരിത്തം ബ്യതിരേകോ ഭേദോ യസ്സ തം അബ്യതിരിത്തം, അബ്യതിഭിന്നന്തി അത്ഥോ, സദ്ദത്ഥതോ സകത്ഥതോ അബ്യതിരിത്തം അത്ഥമത്തം അത്ഥസാമഞ്ഞം യസ്സ ഓദനാദിസദ്ദസ്സ സോ തഥാ വുത്തോ.

കിഞ്ചാപി വുത്തിയം തബ്ബാദിണാദിസമാസേഹി അഭിഹിതമവുത്തം, തഥാപി തേഹി അഭിഹിതേപ്യേവമേവ ദട്ഠബ്ബന്തി നിദസ്സേന്തോ ആഹ-‘ഏവ’മിച്ചാദി, കര-കരണേ കരീയിത്ഥാതി കതോ‘ക്തോ ഭാവകമ്മേസു’തി (൫-൫൬) കമ്മേ ക്തോ, സതികോതി ഏത്ഥ കീതോതി കമ്മത്ഥേ ‘‘ദിസ്സന്തഞ്ഞേപി പച്ചയാ’’തി (൪-൧൨൦) ഇകോ, കമ്മതാഗമ്യതേ കിതപ്പച്ചയാദീനം കമ്മേ വിഹിതത്താ, ഏവഞ്ച ധുഹി കിമേകമുദാഹരണം ദത്തമാചരിയേനേ ത്യതോ ആഹ- ‘ഉദാഹരണ’ഇച്ചാദി, അനഭിഹിതേതി വചനം വിനാപീതി വചനം വിനാ ഏവാതി അവധാരണേ-അപിസദ്ദോ, സമ്ഭാവനേവാ, യദ്യഭിഹിതേഹി വചനം വിനാപി ദുതിയാദീനമപ്പവത്തി ഭവേയ്യ, വചനസബ്ഭാവേ തു കഥായേവ നത്ഥീതി അത്ഥോ, ഏവഞ്ച പനേത്ഥ ദുതിയാദീനമഭിഹിതേ പസങ്ഗാഭാവോ ജാനിതബ്ബോ ‘‘പച്ചതേ ഓദനോ, കതോ കടോച്ചാദോപി യദി ദുതിയാദയോ സിയും പഠമാവിധാനസ്സാവകാസോ ന ഭവേയ്യ തതോ സാമത്ഥിയാനഭിഹിതേയേവ കമ്മാദോ ദുതിയാദയോ സകിരിയാ (യം തദ)ഭിബ്യത്തിയാ ഭവിസ്സന്തി, പഠമേവത്വഭിഹിതേ’’തി, ന നുച പഠമായാകാരകമവകാസോ രുക്ഖോ പിലക്ഖോതി [രുക്ഖോ പിലക്ഖോതി ക്രിയാപദം ന സൂയതേതി വിഭത്യന്തരസ്സപ്പത്തി മഞ്ഞതേഭസ്സാപദീപ] കിമിദമുച്ചതേ അകാരകന്തി യദ്യ കാരകം നേദമ്പയോഗമരഹതി തതോ യത്ഥ വിസേസകിരിയാന മസ്സവനം തത്ഥ പദത്ഥസഹചരിതായ സത്തായ പതീതിയാ ‘രുക്ഖോ അത്ഥി പിലക്ഖോ അത്ഥീ’തി അപേക്ഖീയതീതി കാരകത്തം രുക്ഖാദീന മത്ഥേവേതി [അത്ഥേവേതി ഞ്ഞതം വത്ഥും പരം പതിപാദയിതും സദ്ദോ പയുജ്ജതേ ഞ്ഞണഞ്ച സതോഇതി യത്ര ക്രിയാപദന്തരസ്സ അപ്പയോഗോ തത്ര ഉസ്സഗ്ഗതോ സത്താ പതീതിതുത്ഥീതി ക്രിയാപദാനുസങ്ഗര കത്തരി തതിയപ്പസങ്ഗരനവകാസാ പഠമാ ത്യത്ഥോ-ഭസ്സപദീപ], ന ച ഉച്ചം നീചംത്യധികരണവാചിത്തേ [വാചികാ] നിപാതസ്സ അത്ഥീത്യനേന നത്ഥി സമ്ബന്ധോതി ഉച്ചമത്ഥീത്യാധേയ്യസ്സേവ കത്തുത്തം നാധാരസ്സാത്യ കാരകത്തമാധാരസ്സാത്യവകാസോ-ത്ഥി പഠമായാതി ‘‘പഠമാവിധാ നസ്സാവകാസോ ന ഭവേയ്യാ’’തി യഥാവുത്തോ-യം ഹേതു അസിദ്ധോതി ച സക്കാ വത്തും, അസങ്ഖ്യതോ പഠമാത്യവത്വാ ‘‘പഠമാത്ഥ മത്തേ’’തി (൨.൩൯) സാമഞ്ഞവിധാനതോ സിദ്ധോയേവ, യം ഹേതുത്താനഭിഹിതവചനമനത്ഥകമിച്ചേവ ഠിതം.

യഞ്ചാതി ചസദ്ദോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ അപരമ്പി കിഞ്ചി വത്തബ്ബമത്ഥീതി അത്ഥോ, യഞ്ച ഫലം മഞ്ഞതേതി സമ്ബന്ധോ, യദേത്ഥാന ഭിഹിതാധികാരോ നത്ഥി തദാ യഥാ ‘കതോ കടോ’ച്ചത്രത്തേന കമ്മസ്സാഭിഹിതത്താ ദുതിയാ ന ഹോതി തഥാ ‘കടം കരോതി വിപുലം ദസ്സനീയ’ന്തി കടസദ്ദതോ ഉപ്പന്നായ ദുതിയായ (വിപുലാദിഗതസ്സ) കമ്മസ്സാ ഭിഹിതത്താ വിപുലാദീഹി വിസേസനേഹി ദുതിയാ ന സിയാ, തതോ ത്യാദി തബ്ബാദിണാദിസമാസേഹി കമ്മസ്സാന ഭിഹിതത്തമത്തേവാതി വിപുലാദീഹിപി ദുതിയാവിധാനസങ്ഖാതം അനഭിഹിതേ’’തി (൨-൩-൧) അനഭിഹിത വചനസ്സ അധികാരേ യഞ്ച ഫലം ചിന്തയതീതി അത്ഥോ, യുത്തസ്സാതിമസ്സ അത്ഥോ സമ്ബന്ധസ്സാതി, പച്ചേകം കരോത്യഭിസമ്ബന്ധതായാതി ‘കടം കരോതി വിപുലം കരോതി ദസ്സനീയം കരോതി’ച്ചേവം പച്ചേകം പച്ചേകം കരോതിസ്സാഭിസമ്ബന്ധതായാതി അത്ഥോ, കമ്മതാ അത്ഥീതി സേസോ, ഏവം മഞ്ഞതേ-‘‘കടം കരോമീതി പവത്തോ വിപുലം കരോമീ ദസ്സനിയം കരോമീതി ച പവത്തോവാതി വിപുലാദീനമ്പി പച്ചേകം കമ്മതാ അത്ഥേവ, തത്ഥേകസ്സാഭിധാനേ പരേകസ്സ സുഖമവലോകയന്തീതി തദഭിധാനായപി ദുതിയാ ഭവിസ്സതീ’’തി, പകാരന്തരാവതാരോ നാചരിയേ നോപരോധിതോതി തമ്പി പനേത്ഥ ദസ്സയിസ്സാമ-‘‘കടസദ്ദാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ദുതിയാ കടജാതി കമ്മമഭിഹിതവതീ, ന വിപുലാദിഗുണകമ്മം, തതോ തദഭിധാനായ ച ദുതിയായേവ ഭവതി, അഥവാ കടോവ കമ്മം, തം സാമാനാധികരണ്യേന വിപുലാദീഹിപി ദുതിയാ ഭവിസ്സതി, കടം കരോതി വിപുലോ ദസ്സനീയോതി ഹി വുച്ചമാനേ വിപുലാദയോ കത്തുസമാനാധികരണതായേവ പതീയേയ്യും തസ്മാ കടസദ്ദസാമാനാധികരണ്യമ്പടിപാദയതാ വസ്സമേത്ഥ ദുതിയാ കരണീയാ’’തി. നന്വേമിച്ചാദിചോദ്യം, ഏവന്തി ഏവം ഗുണയുത്തസ്സ കമ്മതായ സതി, പപ്പോതീതി കട കമ്മേ-ഭിധാനിയേ (കതോ) തി ക്തപ്പച്ചയസ്സ കതത്താ ഉദാരാദിതോ കരോത്യഭിസമ്ബന്ധാ ദുതിയാ പപ്പോതീതി അത്ഥോ, ഏവം മഞ്ഞതേച്ചാദി പരിഹാരോ, അവയവേന കമ്മം ന വദതീതി സമ്ബന്ധോ, അവയവേനാതി വിസുംവിസും, കിഞ്ചരഹീതി ആഹ-‘സഭാവതോ സബ്ബം കമ്മം വദതീ’തി. ഹോതു കാമം ഉദാരാദിതോപി വുത്തേന വിധിനാ പഠമാ, കതസദ്ദതോ കാ പവത്തതീതി ആഹ-‘കതസദ്ദതോ പി’ച്ചാദി, അന്തോഭൂതോ അന്തോഗധോ നാമസ്സ സദ്ദസ്സ അത്ഥോ യസ്മിം കമ്മലക്ഖണത്ഥേസോ അത്ഥോ കമ്മലക്ഖണോ അഭിഹിതോ കഥിതോ സമ്പന്നോ സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ, നനു ‘കതോ കടോ’ച്ചാദോ സഭാവതോ സബ്ബകമ്മവുത്തിയാ അന്തോഭൂതനാമത്ഥവുത്തിയാ ചാത്ഥമത്തേ ഹോതി സബ്ബത്ഥ പഠമാതി ‘കടം കരോതി ഉളാരം സോഭനം ദസ്സനീയ’ന്തി കടാദിതോപി ഉപ്പന്നായ ദുതിയായ കമ്മസ്സാഭിഹിതത്താ ഉളാരാദീഹി പഠമാപ്പസങ്ഗോ സിയാതി അഭിഹിതാഭിധാനപ്പസങ്ഗോപഗതം ചോദനം മനസി നിധായാഹ-‘കടാദിസദ്ദോ ത്വി’ച്ചാദി, സാമഞ്ഞേനാതി വിസും വിസും കടാദിസാമഞ്ഞേന.

‘‘കത്തുരിച്ഛിതതമ’’ന്ത്യനേന (൧-൪-൪൯) കത്തുനോ കിരിയായ സമ്ബന്ധി തുമിട്ഠതമം തസ്മിം ഇച്ഛിതതമേ കമ്മസഞ്ഞം വിധായ നിബ്ബത്യാദികേസുതീസു കമ്മേസു ദുതിയാ വിധീയതേ പാണിനീയേഹി, ഇച്ഛിതതമത്തഞ്ച തദത്ഥത്താ കിരിയായ, ഓദനം പചതി ഗാവുമ്പയോ ദോഹതിത്യാദോ(ഹി) ഓദനാദ്യത്ഥാ പചനാദികിരിയാരബ്ഭതേതി ഓദനപയാദീനമിച്ഛിതതമത്തം, തദുപദസ്സേന്തോ ആഹ-‘യം കത്തു’ച്ചാദി, വിഭത്തിം വിധായ ദുതിയാഭിമതാതി സമ്ബന്ധോ, പുന പയാദിനിപ്ഫത്തിനിമിത്തം യംകിഞ്ചി ദോഹനാദികിരിയാ യുത്തം കരണാദിരൂപേന അകഥിതം ഗവാദികമിച്ഛിതം കാരകം, തത്ഥാപി ‘‘അകഥിതഞ്ചാ’’തി (൧-൪-൫൧) കമ്മസഞ്ഞം വിധായ തേനേവ ദുതിയാ വിധീയതേ, തദുപദസ്സേതുമാഹ-‘ഉപയുജ്ജമാനേ’ച്ചാദി, അത്ര ചേവമകഥിതനിയമോ കതോ വാത്തികകാരേന-

പുച്ഛിചിഭിക്ഖീനം ദുഹി,യാചീനം നിമിത്തമുപയോഗേ;

പുബ്ബവിധിമ്ഹി-കഥിതം, ബ്രൂസാസീനഞ്ച ഗുണാസത്തന്തി.

ഉപയുജ്ജതേ ഇട്ഠത്ഥസിദ്ധിയം ബ്യാപാരീയതീത്യുപയോഗോ-പയോപ്പഭുതി, തസ്മിം, നിമിത്തം ഗവാദി, അപുബ്ബവിധിമ്ഹി അപാദാനാധികരണാദി പുബ്ബസഞ്ഞാ വിധാനാഭാവേ, വിധാനേ ഹി മാണവകാ മഗ്ഗം പുച്ഛതി, രുക്ഖാ ഫലാന്യവചിനാത്യാദി യഥാരഹം ഭവതി, ഗുണാസത്തന്തി ഗുണേന സത്തം സമ്ബന്ധീ, ഗുണസദ്ദേനേത്ഥ പധാനസാധനം ധമ്മാദികം വത്തുമിച്ഛിതം പധാനസാധനഞ്ഹി കിരിയായോപകാരകമുപകാരിയം പധാനഭൂതം കിരിയമപേക്ഖിയ ഗുണോ ഭവതി, ചോ-നുത്തസമുച്ചയേ, പധാനന്തു ധമ്മാദിനോ പവത്തിയാ തദത്ഥത്താ, ഉപയുജ്ജമാനഞ്ച തം പയോപഭുതിചേതി വിസേസനസമാസം കത്വാ ഉപയുജ്ജമാനപയോപ്പഭുതിനോ നിമിത്തന്തി ഛട്ഠീസമാസോ, പഭുതി സദ്ദേന ഗവാദിനോ ഗഹണം, ആദിസദ്ദേന ഗോമന്താദിനോ, ദുതിയേനാദി സദ്ദേന അധികരണാദിനോ, ചതുത്ഥേന വിനയാദിനോ, വിധാനന്തി ദുതിയാ വിധാനം, ദുതിയാവിധാനമഭിമതന്തി യോജനീയം. പാണിനിയേഹി ‘‘തഥാ യുത്തഞ്ചാനിച്ഛിതം’’ (൧-൪-൫൦) ഇച്ചനേന കമ്മസഞ്ഞം വിധായ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’ (൨-൩-൨) ത്യനേനേവ ദുതിയാ വിധീയതേ, തന്ദസ്സേതുമാഹ-‘യേനേ’ച്ചാദി, ‘‘തഥാ യുത്തഞ്ചാനിച്ഛിത’’ന്തീമസ്സ അത്ഥോ യേനേവേച്ചാദിപഞ്ചികാപാഠാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ, യുജ്ജതേതി കിരിയാഭിസമ്ബജ്ഝതേ, യുത്തന്തി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധം, അത്ര തു–

യദ്യബുദ്ധ്യാഹിലങ്ഘാദി, തദാഹ്യാദിമനിച്ഛിതം;

യദാ ലജ്ജാഭയാദീഹി, തദേച്ഛി തതമം മതം.

‘‘തഥാ യുത്തഞ്ചാനിച്ഛിത’’ന്തി സുത്തേനസ്സ പരിയുദാസവുത്തിതോ ഇച്ഛിതാ അഞ്ഞമനിച്ഛിതമനഭിമതമിതരഞ്ച, തതോയേവ‘ഗാമം ഗച്ഛന്തോ രുക്ഖമൂലമുപസപ്പതീ’ത്യത്ര നേവിച്ഛിതനാനിച്ഛിതസ്സപി രുക്ഖമൂലസ്സ കമ്മ സഞ്ഞാ സിദ്ധാതി തത്ഥ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി ദുതിയാ വിധീയതേ, തന്ദസ്സേതി’നേവിച്ഛിതനാനിച്ഛിതസ്മാ’ഇച്ചാദി, രുക്ഖമൂലം നേവിച്ഛിതം പുബ്ബമനഭിമതത്താ, നാപ്യനിച്ഛിതം അപ്പടികൂലത്താ, ഗാമഗമേന ഹ്യസ്സ തപ്പരതാ, രുക്ഖമൂലോപസപ്പനന്തു പസങ്ഗാഗതന്തി രുക്ഖമൂലാനമ്പി കിരിയാഭിസമ്ബന്ധോ അത്ഥേവ, അത്രാപി-

നേവിച്ഛിതാനിച്ഛിതന്തു, മബുദ്ധിയുപസപ്പനേ;

മൂലം വിസ്സമനത്ഥന്തു, തമിച്ഛിതതമം സിയാ.

ബ്രൂസാസിനഞ്ചാതി ചസദ്ദോപസങ്ഗഹിതേ ദസ്സേതുമാഹ-‘ഏവ’മിച്ചാദി, ഏത്ഥ ഗാമദേവദത്തഗഗ്ഗാനമകഥിതസഞ്ഞാ, അജാദയോ ത്വിച്ഛിതതമാ, ആദിസദ്ദേന ‘പത്ഥേതി ഗാവും പുരിസം ദ്വിജോ’ത്യാദയോ സങ്ഗഹിതാ, നയതിനീ=പാപുണനേ, വഹതി വഹ=പാപുണനേ, ഹരതി ഹര=ഹരണേ, ജയതിജി=ജയേ, സബ്ബത്ഥലേച ഏത്തേ അയാദേസേ ച രൂപം, ദണ്ഡ=ദണ്ഡനേ ചുരാദിത്താ ണിമ്ഹി രൂപം, അഥ ‘‘അധിസീട്ഠാസാനം കമ്മം’’ത്യാദിനാ (൧-൪-൪൬) തേന തേന കമ്മസഞ്ഞം വിധായ ‘പഠവിം അധിസേസ്സതീ’തി ആദോ (തത്ഥ) തത്ഥ ‘‘കമ്മേ ദുതിയാ’’തി (൨-൩-൨) ദുതിയാ വിധീയതേ തേഹി തേഹി സത്ഥ കാരേഹി, സബ്ബത്ഥേവേത്ഥ ലോകസ്സ കമ്മവചനിച്ഛാതി കമേനേതംഞ്ഞസഞ്ഞാപുബ്ബകം കമ്മമുപദസ്സേന്തോ ആഹ-‘അധിപുബ്ബ’ഇച്ചാദി, യായ വത്തിച്ഛായ ദുതിയാ സിയാ തായ വത്തിച്ഛായ കമ്മതാ കഥംഹിനാമാതി സമ്ബന്ധോ, നേവ ഉപലബ്ഭന്തീതി കദാചികസ്സചി സിയാതി സമ്ബന്ധോ, പയതിതബ്ബന്തി സുത്തന്തരമാരബ്ഭനീയം, തത്ഥേവം കിം ഭവതോ മനസി ദോസധിജമ്ഭനേനാതി അത്ഥോ, ധമ്മേതി ഏത്ഥാപി ഏവം സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, യഥാ ആധാരേ കമ്മവചനിച്ഛാ, തഥേഹാപി ആധാരവചനിച്ഛാതി അത്ഥോ, തേനേവാഹ-‘ധമ്മേതി ആധാരവചനിച്ഛാ’തി, ധമ്മേ അഭിനിവിസതേതി സമ്ബന്ധോ, ഏവംസദ്ദസമാനത്ഥത്താ തഥാ സദ്ദസ്സ തദത്ഥാനുസാരേനേവ വിഞ്ഞായതീതി തഥാസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വിസും ന വുത്തോ, പാനഞ്ച ആചാരോച പാനാചാരം, തംപാനാചാരമസ്സ ആധാരസ്സ തസ്മിം തപ്പാനാചാരേ, പാനത്ഥാചാരത്ഥധാതുസമ്ബന്ധീ യോ നദ്യാദി കോ ആധാരോ സോ പാനാചാരവായേവാതി ആഹ- ‘പാനത്ഥാചാരത്ഥാനം ധാതൂനമാധാരേ’തി, കേസഞ്ചീതി അനിയമേന കേസഞ്ചി സദ്ദസത്ഥകാരാനം, ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ആധാരവചനിച്ഛാപക്ഖേ, പതിപരീഹി ഭാഗേചേത്യവസിദ്ധാതി ഇമിനാ പതിസദ്ദസ്സ ധാതുനാ അയുത്തതം ദസ്സേതി… യദി യുജ്ജേയ്യ ഛട്ഠിയാഭാവാ, തേനാഹ-‘യദാത്വി’ച്ചാദി, വുത്തിയം തേനാതി തസദ്ദേന, അപിസദ്ദോപസങ്ഗഹിതം തതിയമ്പി ഗഹേത്വാ വാചാതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ.