൧൬. കത്തു

കിം ലക്ഖണോ-യം കത്താഇച്ചാഹ-‘കത്തരി’ച്ചാദി, ഗച്ഛതി ദേവദത്തോച്ചാദോ കത്തരി പതിട്ഠിതം, പചത്യോദനം ദേവദത്തോച്ചാദോ കമ്മേ പതിട്ഠിതം കിരിയം കരോതീതി സമ്ബന്ധോ, കരോതീതി ച ഇമിനാ അന്വത്ഥ ബ്യപദേസോവ സിദ്ധോ-യം കത്തു വോഹാരോതി ഞാപേതി, കേനചി പയുജ്ജമാനോപി സകേ കമ്മേ സയമേവ പധാനത്തമനുഭവതീതി‘പയുത്തോ വാ പധാനഭാവേനാ’തി വുത്തം ഹോതി ചേത്ഥ-

പധാനതായ യോ കത്തു, കമ്മട്ഠം കുരുതേ ക്രിയം;

സാ കത്താ നാമപ്പയുത്തോ, പയുത്തോ വാത്യയം ദ്വിധാതി.

തത്ഥ പുരിസേന കതന്തി അപ്പയുത്തോ, പുരിസേന കരോതി ദേവദത്തോതി പയുത്തോ, നനു കിരിയാ-യമബ്യവധാനേന കരണാധികരണേ ഹേവ സാധ്യതേ കത്താരാ തു ദൂരട്ഠേന, തഥാസതി കഥമനേകസാധനസാധനീയം കിരിയം കത്താവ കരോതി മുഖ്യഭാവേനാപരേത്വമുഖ്യഭാവേനാതി വുച്ചതേ-

കത്തുതോഞ്ഞേസമുബ്ഭൂത്യാ, വിവിത്താലോചനാദിനാ [വവിവേകേച ദസ്സനാതി വാക്യപദീയേ, പവിവേകേച കാരകന്ഥരാമഭാവേദിസ്സഭേ കത്തരിക്രിയാ അത്ഥി ഭവതി വിജ്ജതിച്ചാദോ തിതടീകാ, തതിയപാഥാനംപാത ൧൦൦, നംപാത ൨൪൩];

ദൂരാദപ്യുപകാരിത്തേ, കത്തു വാത്തപ്പധാനതാ.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘കത്തുനോ സകാസാ അഞ്ഞേസം കരണാദീനം ഉബ്ഭൂത്യാ സമ്ഭവേനച, തഥാഹി പസിദ്ധകരണസഭാവോപി ഫരസു കത്തായത്തവുത്തിതായാധികരണമ്ഭ വതി‘ഫരസുമ്ഹി ഠപേത്വാ ഛിന്ദതീ’തി, വിവിത്തസ്സ കരണാദീഹി പുഥബ്ഭൂതസ്സ, കത്തുനോ കിരിയായ ആലോചനേന ദസ്സനേന ച ‘ദേവദത്തോ അത്ഥി ഭവതി വിജ്ജതീ’തി [വുഥബ്ഭൂതസ്സാനേന ആലോചനേന ദസ്സനേനച കത്തുനോദേവദത്തേനദേവദത്തം ഭവതി വിജ്ജതീതി (പോത്ഥകേ)], ആദിസദ്ദേന കരണാദിനോ (തദധീന) പവത്തിആദീനം ഗഹണം, ഇമിനാ കാരണേന ദൂരതോ ഉപകാരിത്തേപി കത്തുയേവ സപ്പധാനതാ സിയാ’’തി, പുനപി-

ഥാല്യാദീനന്തു കത്തുത്തം, ഹോതേവാചേതനാനപി;

യതോ സദ്ദസ്സ വുത്യത്ഥേ, മിച്ഛാത്യാസേന-നാദിനാ.

അയമേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘അചേതനാനമ്പി ഥാലീഅസിആദീനം കത്തുത്തമ്ഭവതി യഥാവണ്ണിതസപ്പധാനത്തനിമിത്താഭാവേപി, കസ്മാതി ചേ യതോ കാരണാ അത്ഥേ അത്തനോ അഭിധേയ്യേസദ്ദസ്സ വുത്തി പടിപത്തി അനാദിനാ മിച്ഛാഭ്യാസേനഭവതി തസ്മാ ഥാല്യാദീനന്തിആദി പകതം, കിം വുത്തം ഹോതി ‘‘അഞ്ഞഥാ സദ്ദത്ഥോ, അഞ്ഞഥാ സഭാവത്ഥോ, ന ഹി സദ്ദോ ബാഹ്യേ വത്ഥുമ്ഹി ബ്യാപാരമാപജ്ജതി, തഥാഹി–

അഞ്ഞഥേ വാഗ്ഗി സംസഗ്ഗാ, ദാഹം ദഡ്ഢോതി മഞ്ഞതി;

അഞ്ഞഥാ ദാഹസദ്ദേന, ദാഹത്ഥോ സമ്പതീയതേ.

ബാഹ്യപദത്ഥസ്സ സഭാവോ വിയ ഹുത്വാ മിച്ഛാഭ്യാസേന അനാദിനാ പന പവത്തേന ബാഹ്യേ വത്ഥൂനി അവിജ്ജമാനേന കരണഭൂതേന ഥാല്യാദീനം കത്തുത്തം ഹോതീ’’തി. അഥ ച പന–

വത്തിച്ഛാദോ പവത്തേഹി, സപ്പധാനത്ത ഹേതുഹി;

കത്തുധമ്മേഹി വുത്തേഹി, കത്താ സദ്ദാവ ഞായതേ.

ഏകസ്സാമുഖ്യവത്ഥാഹി, ഭേദേന പരികപ്പനേ;

കമ്മത്തം കരണത്തഞ്ച, കത്തുത്തം ചോപജായതേ.

വുത്തേഹീതി ‘കത്തുതോഞ്ഞേസമുബ്ഭൂത്യാ’ച്ചാദിനാ, സദ്ദാവാതി സദ്ദേ തേധമ്മാ ഹോന്തു വാ മാ വാ കത്തുസമ്ബന്ധിയഥാവുത്തധമ്മവചനിച്ഛായ സദ്ദതോവ കത്താ പതീയതേ, നിയമേന ന വത്ഥുതോതി അത്ഥോ, അമുഖ്യാ വത്ഥാഹീതി ബുദ്ധിയാ തദാകാരതായ പരിണാമാവത്ഥാഹി, ഹന്ത്യത്ത നാവത്താനന്തി ഏകസ്സേവാത്തനോ കമ്മത്താദി ജായതേ, അതോയേവാച്ചന്തമസന്തോപി അങ്കുരോ ജനനകിരിയായ കത്താ ഭവതി ‘അങ്കുരോ ജായതേ’തി, വുത്തം ഹി–

പുരാസഞ്ജനിതോ [പുരാസഞ്ജാതിതോ] ഭാവാ, ബുദ്ധയവത്ഥാനി ബന്ധനോ;

അവസിട്ഠോ സതാഞ്ഞേന, കത്താ ഭവതി ജാതിയാഇതി.

സതാ അഞ്ഞേന ദേവദത്താദിനാ.

കിന്തം കരണം നാമാതി ആഹ-‘യോ പനാ’തിആദി, യോതി യോ പദത്ഥോ, ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘കരണബ്യപദേസായ സുത്തന്തരാഭാവേപി കരോത്യനേനേതി കരണന്ത്യന്വത്ഥതോ പസിദ്ധോ-യം കരണവോഹാരോ’’തി, അത്രേദം പടിഭാനം–

യം വത്തുമിച്ഛിതം കത്തു, ക്രിയായച്ചന്തസാധനം;

കരണന്തം ദ്വിധാ ഹോതി, ബാഹ്യബ്ഭന്തരഭേദതോതി.

തത്ഥ യംവത്തുമിച്ഛിതംത്യാദിനാ ഇദം ദസ്സേതി-‘‘ന വത്ഥുതോ കിഞ്ചി കരണം നാമ അത്ഥി, വചനിച്ഛാവസേന പന പസിദ്ധകരണാനമ്പി ഫരസുആദീനം ‘ഫരസു ഛിന്ദതി, ഫരസുമ്ഹി ഛിന്ദതീ’തി കത്തുഅധികരണത്തസ്സപി, പസിദ്ധാധികരണാനമ്പി തദനുത്താദിവിസേസസമ്ഭവേ ഥാല്യാ പചതീ’തി കരണത്തസ്സപി ദസ്സനതോ വചനിച്ഛാതോയേവ കരണം കാരകം വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി, തഞ്ച ദുവിധന്തി ആഹ-‘ദ്വിധാ ഹോതീ’തിആദി, തത്ഥ അസിനാ ഛിന്ദതീതി ബാഹ്യം, ചക്ഖുനാ പസ്സതീത്യബ്ഭന്തരം. കിരിയാനിമിത്തത്താ കാരകന്തി ഇമിനാ കാരകസദ്ദസ്സ നിമിത്തപരിയായത്തമാഹ. പകതി യാഭിരൂപോച്ചാദോ കിരിയായാവിജ്ജമാനത്താ സമ്ബന്ധമത്തം വിഞ്ഞായതീതി സമ്ബന്ധലക്ഖണാ ഛട്ഠീ സിയാ, സമേന ധാവതീത്യാദോ തു കിരിയായ വിജ്ജമാനത്തേപി കമ്മത്തം വത്തുമിച്ഛിതന്തി ദുതിയാ സിയാ, സമം ധാവതി വിസമം ധാവതീത്യത്ഥോ, തഥാ ദ്വിദോണേനാതി ദ്വേദോണേ കിണാതീത്യത്ഥോ, പഞ്ചകേനാതി പഞ്ച പരിമാണസ്സ പഞ്ചകോ പഞ്ചകം വഗ്ഗം കത്വാ പസവോ കിണാതി പഞ്ചപഞ്ച കത്വാ കിണാതീത്യത്ഥോതി വാത്തികകാരേന ‘തതിയാ വിധാനായോപസങ്ഖ്യാനം’കതം, തം ദസ്സേതുമാഹ- ‘പകതിആദീഹീ’തിആദി, യത്ഥേസംകരണഭാവോതി യസ്സം കിരിയായമേ സമ്പകത്യാദീനം കരണത്തം, തം കിരിയം കഥയതീതി സമ്ബന്ധോ, സബ്ബസ്സേവ പദത്ഥസ്സ സത്താബ്യഭിചാരതോ ആഹ-‘ഭൂ’ഇച്ചാദി, പകതിയാഭിരൂപോതി സഭാവേനായമഭിരൂപോ ഭവതി, ന തു വത്ഥാലങ്കാരാദിനേത്യത്ഥോ, കരോതിസ്സ ഗമ്മമാനത്തേ പന പകതിയാഭിരൂപോ കതോതിആദി, തദാ കത്തരിയേവ തതിയാ, യം യസ്മാ അഞ്ഞഗോത്തോ ഗോതമോ ന ഹോതി അതോച ഗോതമോ ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ, നനുച ദ്വിദോണ പഞ്ചകാ കയമ്പടിച്ച കമ്മഭൂതാ ഹോന്തി ദ്വിദോണാദിനാ കേയത്താ തതോ കിമുച്ചതേ‘കയമ്പടിച്ച ദ്വിദോണപഞ്ചകാ കരണാനി ഭവന്തീ’ത്യാ സങ്കീയാഹ-‘തഥാഹി’ച്ചാദി, ഇദം വുത്തം ഹോതി-‘‘ദ്വിദോണാദിസദ്ദേന ഹി ന ഗയ്ഹുപഗം വത്ഥുമുച്ചതി, തേഹി പന ദ്വിദോണാദ്യത്ഥം മൂലം താദത്ഥിയാ ഭിഹിതന്തി ന വുത്തദോസാവസരോ’’തി.