൧. ദ്വേദ്വേ

അവയവസമ്ബന്ധേതി സ്യാദ്യവയവീസമുദായേന ദ്വേദ്വേതി വുത്താനമവയവാനം സമ്ബന്ധേ, അതേത്ഥ വുത്യനുകൂലായ പഞ്ചികായ വാ ഭവിതബ്ബം, പഞ്ചികാനു കൂലായ വുത്തിയാ വാ, ന ചേത്ഥ ദ്വിന്നമഞ്ഞോഞ്ഞാനുകൂലതാ ദിസ്സതി, തഥാഹി വുത്തിയം-‘ഏകാനേകത്ഥേസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ’തി ഏത്തകമേവ പകതിവിസേസനവസേന വുത്തം, പഞ്ചികായന്തു തബ്ബിസേസന വസേന ച പച്ചയത്ഥവിസേസനവസേന ച അത്ഥോ ദസ്സിതോ, തദേവ മുഭിന്നന്നാഞ്ഞമഞ്ഞാനുകൂലതാ ദിസ്സതി, തതോ ഏത്ഥ യഥാ ദ്വിന്നമഞ്ഞോഞ്ഞാനുകൂലതാ സമ്പജ്ജതി, തഥാ ബ്യാചിക്ഖിസ്സാമ ‘‘യദി പനേത്ഥ വുത്യാനുകൂലാ പഞ്ചികാ ഭവേയ്യ പച്ചയത്ഥപക്ഖോ ജഹിതബ്ബോ സിയാതി ‘തേ…പേ… ഏകാനേകത്ഥേസു’തി ച, തേന…പേ… യോജനിയ’ന്തി ച ഏതേസം ജഹിതബ്ബതായ ബഹുപാഠവിലോപോ ആപജ്ജതി, യദി പന പഞ്ചികാനുകൂലാ വുത്തി ഭവേയ്യ വുത്തിയം കിഞ്ചിമത്തം പക്ഖിപിതബ്ബ മത്തമേവ സിയാതി ബഹുവിലോപാപത്തി (ന) ഹോതീതി ഏതേസം ദ്വേദ്വേ ഹോന്തി ഏകാനേ കത്ഥേസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ’തി വുത്തിയാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി, ഏവഞ്ഹി സതി സത്ഥന്തരേനാപി സഹ ഘടതേ, സുത്തേ ‘ദ്വേദ്വേകാനേകേസു നാമസ്മാ’തി വുത്തത്താ ‘ഏകാനേകേസൂ’തി ഇദം പച്ചയവിസേസനം വാ യുജ്ജതി

പകതിവിസേസനവസേന വാ യദേതം പച്ചയവിസേസനം, തദാ സാമത്ഥിയാ ഏകാനേകേസൂതി പകതിവിസേസനമ്പി ലബ്ഭതി, തത്ഥ സാമത്ഥിയമത്ഥ ബലം, തഥാഹ്യേകാദീസു ഭവന്താ പകതിവാച്ചാനമേവേകത്താദിഅബ്യതി രിത്തഅത്ഥമത്താദീരൂപാനം ജോതകാ സ്യാദയോ കഥമേകത്താദീസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ അഞ്ഞതോ സിയുന്തി യഥാവുത്തനാമവിസേസാക്ഖേപോ, തഥാ ഇത്ഥിണാദിപ്പച്ചയാദീനമ്പി പന പകതിവിസേസാനുപാദാനേപി യതോ ധാത്വാദി വാച്ചോത്ഥോ നത്ഥി, സാമത്ഥിയാ തതോ, ധാതുത്യാദ്യന്തേഹി [ത്യാദ്യന്ത വാച്ചേഹി (പോത്ഥകേ)] ന ഹോന്തേ വിത്തിപച്ചയാ, തഥാ ണാദിപച്ചയാപി… വിഭത്യന്താ വിധാനതോ, യദേതമ്പകതിവിസേസനം തദാപി സാമത്ഥിയേനേവ ഏകത്താദീസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാ തജ്ജോതനായ ഭവന്താ സ്യാദയോ കഥമഞ്ഞത്ഥ ഹോന്തി അസമ്ഭവാതി ഏകാനേകേസു ദ്വേദ്വേതി ലബ്ഭതി, അഥവാ സരൂപേന അവുത്തമ്പി സാമത്ഥിയേനേകാനേകത്ഥേസൂതി ഗമ്മമാനം വുത്തമേവ ഹോതീതി കത്വാ‘തേചാ’തിആദികം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, ഏകാനേകേസു വത്തമാനതോ നാമസ്മാതി കിമത്ഥം അസത്വഭൂതായ കിരിയായേകത്താദിസമ്ബന്ധാഭാവാ ക്രിയത്ഥാച ത്യാദീഹി യേവേകത്താദീനം വുത്തത്താ ത്യാദ്യന്തേഹി ച ന ഭവേയ്യുന്തി പയോജനന്തരമാഹ-‘യമ്പനാ’തിആദി, പഞ്ചകനാമത്ഥസ്സാധിപ്പേതഭാവോ ചേത്ഥ പക്ഖസ്സേതസ്സേവ യുത്തത്താ. തഥാഹി സങ്ഖ്യാകമ്മാദയോ നാമ വാച്ചസ്സ ദബ്ബസ്സ ധമ്മോ സകത്ഥോ-പസജ്ജനോ ച സദ്ദോ ദബ്ബേയേവ വത്തതേ… ദബ്ബേയേവാന്യനയാദിവോഹാരാ, തത്ഥ ദബ്ബവാചിനാ സദ്ദേന ദബ്ബധമ്മാനമബ്ഭന്തരീകരണന്തി നായുത്തമേതം നാമേന പഞ്ചന്നമഭിധാനം, വിഭത്തിയോ പന ജോതികാ, ഇത്ഥിപച്ചയാ ച ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ, തഥാ ചാമ്ഹേഹി വുത്തം സമ്ബന്ധചിന്തായം–

സദ്ദോ സകത്ഥം വത്വാന, പദത്ഥം ദബ്ബസഞ്ഞിതം;

സമവേതം വദേ ലിങ്ഗം, സങ്ഖ്യം കമ്മാദികമ്മി ചേതി.

ഏകാനേകേസു സ്യാദീനം യഥാക്കമം ദസ്സേതും ‘തേനാ’തിആദി വുത്തം, തേനാതി യേന പഞ്ചകോ നാമത്ഥോ അധിപ്പേതോ ഏകാദീസു ച അത്ഥേസു ജോ-തനീയേസു സ്യാദയോ വിധിയിസ്സന്തി തേന, സബ്ബത്ഥാതി ‘അംയോ’ആദീസു സബ്ബത്ഥ, സഭാവതോത്യാദികസ്സായമധിപ്പായോ ‘‘യദ്യപി സ്യാദയോ ഏകാനേകേസു ഹോന്തി തഥാപി ഏകാദയോ സങ്ഖ്യായ പരിച്ഛിന്നേ അത്ഥേ വത്തന്തി ന സങ്ഖ്യാമത്തേ, സങ്ഖ്യായ സമ്ഭവാഭാവാ സങ്ഖ്യേയേ ഭവതീതി ന സങ്ഖ്യാപി സ്യാദീനമത്ഥോ’’തി (ന) കേവലം സകത്ഥ ദബ്ബാദിയേവ സ്യാദീനമത്ഥോ ന ഭവതി, അപി തു സങ്ഖ്യാപീത്യപിസദ്ദത്ഥോ, അനേന സങ്ഖ്യാ വിഭത്യത്ഥോ ചതുക്കോ നാമത്ഥോത്യയമ്പക്ഖോ നിരാകതോ പഞ്ചകോ നാമത്ഥോതി ദസ്സനേ സങ്ഖ്യാകമ്മാദീനം വിഭത്തിയോ ജോതികാ ഹോന്തി, തികോ നാമത്ഥോതി ദസ്സനേ തു സങ്ഖ്യാകമ്മാദയോ വിഭത്തിവാച്ചാ ഹോന്തി, ഇദാനി അധിപ്പേതപഞ്ചകനാമത്ഥേ സകത്ഥാദികം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘തത്ഥാ’തിആദിമാഹ, തത്ഥ സകത്ഥോ വിസേസനന്തി സരൂപാദി യം കിഞ്ചി വിസേസനത്തേന വത്തുമിച്ഛിതം തം സകത്ഥോ നാമതി അത്ഥോ, തം ദസ്സേതി ‘സരൂപജാതിഗുണദബ്ബാനി’തി.

ബലേന യസ്സാ ഭിന്നേസു, പവത്തന്തേ ഗഗാദീസു;

സാ ജാത്യഭിന്നധീസദ്ദാ, സുത്തം പുപ്ഫേസ്വിവാന്വീതം.

ദബ്ബാധാരോ തതോ ഭിന്നോ, നിമിത്തം തപ്പതീതിയാ;

ഭാവാഭാവസഭാവോ യോ, സോ ഗുണോ നിഗ്ഗുണോ മതോ.

സരൂപം സദ്ദരൂപംവ, ജാതിയാ യം വിസേസനം;

വിസേസീയതി യംകിഞ്ചി, ദബ്ബം തം സമുദീരിതം.

ഇദാനി സരൂപാദിനോ വിസേസനസ്സ സകത്ഥഭാവം ജാത്യാദിവിസേസസ്സ ദബ്ബഭാവഞ്ച ദസ്സേതും ‘തത്ഥാ’തിആദിമാഹ, സരൂപേ വത്തതേ സദ്ദോതി വിയഭേദോപചാരേനാഹ-‘സദ്ദസ്സ സരൂപേനാ’തി, ഏത്ഥ പന ഗോതി ജാതിമത്തവാചിനി ഗോസദ്ദേ പയുത്തേ ഗോസദ്ദോ ജാതിമത്തമാഹേതി സോ ജാതിം വിസേസേതി നാമ. യട്ഠിആദിസദ്ദേഹി യട്ഠിആദിസഹചരിതാ ഉപചാരതോ ഗഹിതാതി യട്ഠിആദിദബ്ബേഹി യട്ഠിആദിസഹചരിതാ പുരിസാ വിസേസീയന്തീതി ആഹ-‘ദബ്ബമ്പി ദബ്ബന്തരസ്സ വിസേസനഭൂതമ്ഭവതീ’തി, യട്ഠിയോപവേസയാതി യട്ഠിസദ്ദവചനീയ യട്ഠിദബ്ബവിസിട്ഠേ പുരിസേ പവേസയാതി അത്ഥോ, കുന്തേപവേസയാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവനയോ, യഥാവുത്തചതുബ്ബിധസകത്ഥതോ പരോപി അത്ഥി സകത്ഥോതി ആഹ-‘കത്ഥചീ’തിആദി, സമ്ബന്ധനിമിത്തോതി സമ്ബന്ധോ നിമിത്തം കാരണം പച്ചയപ്പവത്തിയാ അസ്സ പച്ചയസ്സ സോതി സമാസോ, ഏത്ഥ ഹി ദണ്ഡോ അസ്സ അത്ഥീതി അസ്സാതി സാമിനോ പുരിസസ്സ സംസങ്ഖാതദണ്ഡാദിദബ്ബേന സഹയോ സസ്സാമിസമ്ബന്ധോ, സോപി പച്ചയസ്സ നിമിത്തം, തഥാ ച വക്ഖതി-‘ദണ്ഡപുരിസസമ്ബന്ധാ ദണ്ഡീതി പച്ചയോ’തി, (കിരി)യാ പദത്ഥസ്സാപി വിസേസനത്തേന സകത്ഥഭാവോ ജാതിപദത്ഥാദീനം വുത്ത ഠാനേയേവ വത്തബ്ബോതി പാചകോതി ഏത്ഥ കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധസങ്ഖാതം പരാഭിമതം സകത്ഥമ്പി പരോപദേസേനോപദിസിതുകാമോ ഇധ സമ്ബന്ധസകത്ഥസ്സ വുത്തട്ഠാനേയേവ കിരിയാസകത്ഥം ദസ്സേതും ‘കത്ഥചി കിരിയാപീ’തിആദിമാഹ. നാമസഭാവേന വിഞ്ഞായമാനം പഞ്ചമം നാമസങ്ഖാതമത്ഥം ദബ്ബപദത്ഥേന സങ്ഗഹേത്വാ ജാതിഗുണകിരിയാദബ്ബാനീതി ഹി ചതുബ്ബിധോ നാമത്ഥോ, നാമമ്പി അന്വത്ഥരുള്ഹിവസേന ദുവിധം പുമിത്ഥിനപുംസക ലിങ്ഗവസേന തിവിധമ്പി ചതുബ്ബിധം ഹോതി… യഥാവുത്തേ ചതുബ്ബിധേ അത്ഥേ നമതി, തേ വാ അത്തനി നാമേതീതി ഇമിനാ കാരണേന. സാമഞ്ഞഗുണ കിരിയായദിച്ഛാവസേനാഞ്ഞഥാപി ചതുബ്ബിധത്തം നാമസ്സ വദന്തി, തത്ഥാപി യദിച്ഛാനാമസ്സ ദബ്ബനാമേനേവ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ, ഇത്ഥത്തം ഏസാതി പസിദ്ധിമാ അത്ഥോ, യമ്പനാതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം സാധേതി ‘തത്ഥേ’ച്ചാദിനാ, അഭിധായകത്തേന ജോതകത്തേന, ഇകാരന്തതോതി മുനിസദ്ദതോ, അഞ്ഞഥാതി ഇകാരന്തതോ ന ഭവതി ചേ, അതോതി ആദേസ ഭവനതോ ഫലം ദസ്സിതം ന സിയാതി സമ്ബന്ധോ, വുത്തിയം ‘ഏവം കുമാരീ കുമാരിയോ’തിആദീസു ഏവന്തി യഥാ പുല്ലിങ്ഗേ ഇകാരന്തതോ സ്യാദീനമുദാഹരണമനാദേസത്ഥം വുത്തം ഏവമിത്ഥിയമ്പി അനാകാരന്തതോതി ദസ്സേതി, ഉപലക്ഖണം ചേതമിനീ-നീ-ഊ-തി-പച്ചയന്താദീനം, അസതി…പേ… വചനേതി ഇമിനാ പാണിനിയാനം വിഭത്തിസഞ്ഞാവിധായകസ്സ സുത്തന്തരസ്സ അത്ഥിഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘വിഭത്തിച’’ (൧-൪-൧൦൪) ഇതി ഹി തേസം സുത്തം, തസ്സത്ഥോ ‘സ്യാദീനം ത്യാദീനഞ്ച വിഭത്തിസഞ്ഞാ ഹോതീ’തി, ഭവന്തീതി അന്വത്ഥവസേന വിഭത്തിസദ്ദവചനീയാനി ഭവന്തി, സോ (യേവത്ഥോ) വിഭത്തിച്ചനേന വിഭജീയതീതി വിഭത്തി, കമ്മേ ക്തിപ്പച്ചയന്തോയം വിഭത്തി സദ്ദോതി ദസ്സേതി, കഥമ്പനേതേസു സ്യാദീസു വിഭജീയതിച്ചസ്സ വാക്യത്ഥാസ്സാനുഗമോ യേനേവം വുച്ചതിച്ചാസങ്കിയ യേന യഥാ ച വിഭജീയതി തമുപദസ്സേന്തോ ആഹ-‘തഥാ ഹി’ച്ചാദി.