൫൪. വിച്ഛാ

യംവത്തതേതി വുത്തിവചനം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ അത്ഥം വത്തുമാരഭതേ ‘സമ്ഭവാപേക്ഖായേ’ച്ചാദി, യംവത്തതേതി ച സുത്തേ അവിജ്ജമാനേപി ഗമ്മമാനത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ പയോഗമ്പതി കാമചാരോതി വുത്തിയം വുത്തം, യസദ്ദസ്സാനിയമത്ഥവുത്തിത്തേപി പദവാക്യതോ നാഞ്ഞം സമ്ഭവതി വിച്ഛായമാഭിക്ഖഞ്ഞേ ച വത്തമാനന്തി ആഹ ‘സമ്ഭവാപേക്ഖായപദം വാക്യംവാ’തി, സമ്ഭവതീതി സമ്ഭവോ-പദം വാക്യം വാ, തസ്മിം അപേക്ഖായ പദം വാക്യം വാ വത്തതേതി സമ്ബന്ധോ, വത്തതേതി വിച്ഛായമാഭിഞ്ഞേ ചാത്ഥേ വത്തതേ, നനു പദസ്സ വാക്യസ്സ വാ വിസുംയേവ ദബ്ബാദയോ അത്ഥാ, തം കഥമിദ മേതസ്മിം വത്തുധമ്മേ കിരിയാധമ്മേ ച വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞത്ഥേ വത്തതേതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ-‘വിസയഭാവേനാ’തിആദി, വിച്ഛായ വത്തുധമ്മസ്സ കിരിയാധമ്മസ്സ ചാഭിക്ഖഞ്ഞസ്സ വിസയോ പദം വാക്യം വാ… അനഞ്ഞത്ഥവുത്തിവസേന തത്ഥപ്പവത്തിയാ, തം വസേനച, അഭിധായകത്തേന ചേതി ഗോചരത്തേന പകാസകത്തേന ചാതി അത്ഥോ, യംവത്തതേതി അജ്ഝാഹടസ്സ യന്തി പഠമന്തസ്സ വിഭത്തിവിപരിണാമം ദസ്സേതി (തസ്സാതി) ആദിനാ, ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘യജ്ജപി ‘വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസ്വി’ ത്യത്ര ഛട്ഠീനോച്ചാരീയതേ, തഥാപി ഛട്ഠീപസിദ്ധി ഹോതേവ, കഥം ദ്വേ ഇച്ചാദേസനിദ്ദേസാ ആദേസോ ച സമ്ബന്ധീനമപേക്ഖതേ, ‘വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസൂ’തി ചാത്ഥനിദ്ദേസോ, ന ചാത്ഥസ്സാദേസേന സമ്ബന്ധോ ഉപപജ്ജതേ, തസ്മാ വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസു യം പദം വാക്യം വാ വത്തതേ തസ്സ ദ്വേ ഭവന്തിച്ചേവം ഛട്ഠീയത്ഥോ സക്കാ വത്തു’’ന്തി, ദ്വേ രൂപാനി ഹോന്തീതി ദസ്സിതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, സദ്ദരൂപേ സങ്ഖ്യയ്യേതി ദുതിയാ ബഹുവചനന്തം പടിപാദയമാനോതി ഏത്ഥ പടിപാദനകിരിയായ സമ്ബന്ധേനോപദിട്ഠം, ‘‘വാക്യന്തരട്ഠോപി സദ്ദോ തദഞ്ഞസ്മിമ്പി സമ്ബന്ധമുപയാതീ’’തി ദ്വിസദ്ദോതി ഇദം ഉപരി വാക്യദ്വയേപ്യുപയുജ്ജതി ‘ദ്വിസദ്ദോ വുത്തോ, ദ്വിസദ്ദോ ന സരൂപപ്പധാനോ’തി, അഥ സരൂപപ്പധാനോ കസ്മാ ന വുത്തോതി ആഹ-‘ബഹുവചനേന നിദ്ദേസാ’തി, അഥ ദ്വേതി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ പദവാക്യാനം ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനം വാ സിയാ, താനേവാ വത്തന്തീതി ദ്വിപ്പയോഗോ വാ, തഥാ സതി ‘യംവത്തതേ തസ്സാ’തി കസ്മാ പഠമമേവ നിസ്സായ വുത്തിയം വിവരണം കതന്തി ആഹ-‘ഏവഞ്ചാ’തിആദി, ഇദാനി ദ്വിപ്പയോഗപക്ഖസ്സ സദോസത്താ അഗഹിതഭാവം ദസ്സേതുമാഹ-‘യദാത്വി’ ത്യാദി, തുസദ്ദോ പുബ്ബസ്മാ പക്ഖാ വിസേസസ്സ പദസ്സകോ [വിസേസനത്ഥോ (പോത്ഥകേ)], തത്ഥ ഹി ദ്വേ [ദ്വേരൂപ (പോത്ഥകേ)] സദ്ദരൂപാന്യാദിസീയന്തേ, ഇഹ തു സോവ സദ്ദോ ദ്വിരാവത്തതേ, ആവുത്തീ സങ്ഖ്യേയ്യാതി ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘ദ്വിസദ്ദോ-യം ‘‘ആദസഹി സങ്ഖ്യാ സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തന്തേ’’തി വചനതോ സങ്ഖ്യേയ്യവചനോ, തസ്മേഹ സങ്ഖ്യേയ്യം സദ്ദരൂപം വാ സിയാ ആവുത്തി വാ, ഇച്ചപി നിദ്ദേസോ തദുഭയമപേക്ഖിയ നപുംസകലിങ്ഗേന വാ സിയാ ഇത്ഥിലിങ്ഗേന വാ, തത്ഥ യദാ നപുംസകലിങ്ഗേന നിദ്ദേസോ, തദാ സദ്ദരൂപാനി സങ്ഖ്യേയ്യാനി ഭവന്തി, യദാ തു ഇത്ഥിലിങ്ഗേന, തദാ സദ്ദസ്സാവുത്തീ ഉച്ചാരണലക്ഖണാ കിരിയാ സങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, തതോ ചേത്ഥ ആവുത്തീഅപി സങ്ഖ്യേയാ ഹോന്തീ’’തി, തദാ ദ്വിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബവചനന്തി ഏസ പക്ഖോതി അയമേത്ഥ ഭാവോ’’ യദാ ദ്വേ ആവുത്തിയോ വിധീയന്തേ തദാ ദ്വിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബചനന്തേ സോപേക്ഖോ, (അത്ര ഠാന്യാദേസഭാവോ നത്ഥി) [നതുട്ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനപക്ഖോ (പോത്ഥകേ)] ആവുത്തി ഹി കിരിയാ, തസ്സാ ചേഹ സദ്ദോ സാധനം, ന ച കിരിയായ സാധനസ്സ ച ഠാന്യാദേസഭാവോ ഉപപജ്ജതേ, തസ്മാ യദാവുത്തീ വിധീയന്തേ, തദാ ദിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബചനന്തേ-സോ പക്ഖോ ഭവതീ’’തി, അയമ്പി പക്ഖോ പാണിനീയേഹി പരിഗ്ഗഹീതോ, തദയുത്തം ദോസദുട്ഠത്താതി സന്ദസ്സയമാഹ-‘സോ പനേ’ത്യാദി, തേ ഹി ദുതിയമ്പി പക്ഖമബ്ഭുപഗമ്മ ഉപചാരമത്തതോ ഭേദോ, വത്ഥുതോത്വഭേദോ വാതി പോനോപുഞ്ഞേന തം സാധേന്തി. കഥമ്പന സദോസത്തം യേനായം ന ഗഹിതോത്യാഹ- ‘തഥാഹി’ച്ചാദി, ണ്യോ നസിയാതി ‘‘തസ്സ ഭാവകമ്മേസു ത്ത താ ത്തന ണ്യ ണേയ്യ ണിയ ണിയാ’’തി (൪-൫൯) ഭാവേ വിധീയമാനോ ണ്യോ ദ്വിപ്പയോഗപക്ഖേ സദ്ദഭേദസബ്ഭാവാ പുന പുനേതി സമുദായസഭാവതോ പുനപുന ഭാവോതി അത്ഥേ പുനപുന സമുദായതോ ന ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ, ന കേവലം ണ്യോവ, അഥ ഖോ ഏകപദന്തോഗധാനം സരാനം സരാനമാദിഭൂതസ്സുകാരസ്സ ഭവന്തോ ഓകാരോപി ‘‘സരാനമാദിസ്സാ യുവണ്ണസ്സാ ഏഓ ണാനുബന്ധേ’’തി (൪-൧൨൪) ന സിയാ, ‘‘മനാദ്യാപാദീനമോമയേ ച ‘‘ഇതി (൩-൫൯) ഓകാരോ പന പക്ഖദ്വയേപി ഹോതേവ… ഉത്തരപദസ്സ നിമിത്തഭാവേന ഗഹിതത്താ, പുബ്ബപക്ഖേപി ഹി ദ്വേ സദ്ദരൂപാന്യേവാദിസീയന്തേതി ഹോതേവ പദ ഭേദോ, വക്ഖതി ഹി ‘സതീപി അത്തഗതേ ഭേദേ’തി. നനു ആവുത്തിധമ്മഭേദ സദ്ദസ്സുപചരിതോ ഭേദോ, സരൂപതോ ത്വഭേദോവ, അഞ്ഞഥാ ആവുത്തിയേവ ന സിയാ, ഏകസ്സ ഹി വത്ഥുനോ ആവുത്തി ഹോതിച്ചാഹ‘നാന്തരേനേ’ച്ചാദി, അഞ്ഞഥേതി ഉപചരിതോ ഭേദോ ന സഭാവതോതി ചേ, കാരിയമ്ഭവതീതി ഏവി ന സക്കാ വത്തുന്തി സമ്ബന്ധോ, സഭാവതോ ത്വഭേദോ വാതി ഉപചാരാഭാവേന വത്ഥുതോ വിജ്ജമാനഭേദമവധാരയതി, അഞ്ഞഥാതി യദി ഭേദോ സിയാ, ആവുത്തിയേവ ന സിയാതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘‘യദി സഭാവതോവ ഭേദോ ഭിന്നസ്സ പന കഥമാവുത്തി സിയാ’’തി, ഠാനിസദിസത്താതി ‘‘ഠാനീവിയാദേസോ’’തി പരിഭാസമുപലക്ഖേതി.

കിരിയായാതിആദീസു സഹത്ഥേ തതിയാ… കിരിയാദീഹി ദബ്ബാദ്യത്ഥാനം വത്തു [കത്തു] ബ്യാപനിച്ഛാപവത്തിതോ, ദേസാദീതി ( ) [(ഹി) (പോത്ഥകേ)] ആദിസദ്ദേന കാലാവത്ഥാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, നാനാകാരയുത്തമേവ ഭിന്നം നാമ ഹോതീതി ആഹ-‘അനേകപ്പകാരയുത്തേ’തി, ബഹുവചനനിദ്ദേസതോ വുത്തം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, തേനാതി യേന ബഹുവചനനിദ്ദേസേന സകിം ബ്യാപനിച്ഛാ ജോതീയതി തേന കരണഭൂതേന ഹേതുഭൂതേന വാ, കമേന ബ്യാപിതുമിച്ഛായം ജാതിആദീനഞ്ച ബ്യാപിതുമിച്ഛായന്തി സമ്ബന്ധോ, തത്ഥ അയഞ്ച ഗാമോ രമണീയോ അയഞ്ച ഗാമോ രമണീയോതി കമേന ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി രമണീയഗുണേന ഗാമദബ്ബയോഗോ അത്ഥി, തഥാപി ഗാമാനം ഗുണേന യോഗോ, സബ്ബോ ഗാമോ രമണീയോതി ബാഹുല്ലേന, നത്ഥി സാകല്ലേന [കമേന (പോത്ഥകേ)] ബ്യാപിതുമിട്ഠത്തന്തി സകലബ്യാപനിച്ഛായാഭാവോതി ന ദ്വിബ്ബചനം, ഏവമുപരി യോജേത്വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, സമ്പന്നോ യവോതി സമ്പന്നഗുണേന യവജാതിയാ ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, ഏകത്ഥാ ജാതി, അനേകത്ഥ നിസ്സയാ വിച്ഛാ [ഏകത്ഥാജാതി, ഏകമത്ഥം ഞാപയിസ്സാമീതി ജാതിസദ്ദോ പയുജ്ജതേ അനേ കത്ഥനിസ്സയാച വിച്ഛാ, അനേകത്ഥം സഞ്ഞാപയിസ്സാമീതി വിച്ഛാപയുജ്ജതേ-തി മഹാഭസ്സേ], സോഭനം ധവഖദിരന്തി സോഭനഗുണേന ധവാദിദബ്ബാനം ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, അത്ഥസദ്ദേനേത്ഥ ദബ്ബാദയോ വത്തുമിട്ഠാതി ആഹ-‘ദബ്ബഗുണകിരിയാലക്ഖണേ’തി, വിസദ്ദോ പനേത്ഥ ബ്യാപനത്ഥോതി ആഹ-‘ബ്യാപിതും സമ്ബന്ധിതു’ന്തി, സാതി വിച്ഛാ, വത്തുധമ്മോതി ‘രുക്ഖംരുക്ഖ’മിച്ചാദികം യോ വദതി, തസ്സ വത്തുനോ ധമ്മോ… ഇച്ഛാലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ തപ്പടിബദ്ധത്താ, സദ്ദോതി രുക്ഖമിച്ചാദികോ, തസ്സ സദ്ദസ്സ യം രൂപം അത്ത ഭാവോ, തമേവ പച്ചാസത്യാ ‘‘സുതാനുമിതേസു സുതസമ്ബന്ധോവ ബലവാ’’തി വിച്ഛാ ഭിക്ഖഞ്ഞേസു വത്തമാനസ്സ സുതസ്സേവ തസ്സ രൂപസ്സ പച്ചാസന്നഭാവതോ ദ്വിസങ്ഖ്യാ യുത്തം ദ്വിസങ്ഖാതായ സങ്ഖ്യായ ‘രുക്ഖം രുക്ഖ’മിച്ചേവം യുത്തം അതിദിസീയതേ സുത്തേ ദ്വേഇച്ചനേന, ദ്വിബ്ബചനസ്സേവ [ദ്വിബ്ബചനമേവ (പോത്ഥകേ)] ഹി ദ്വിസങ്ഖ്യായുത്തതാ, അഥ കതമേകവചനന്തസ്സ ദ്വിബ്ബചനം, തഥാഹി സബ്ബേയേവേതേത്ഥ വിച്ഛായം ദ്വിത്തേഹ്യഭിധയന്തേതി ബഹത്താ ബഹുവചനം പപ്പോതി, ഏകവചനന്തു ന സിജ്ഝതി ‘രുക്ഖം രുക്ഖം സിഞ്ചതീ’തി ഏകത്ഥാഭിധാനഭിന്നസബ്ബരുക്ഖപ്പതീതീതി കഥമേകവചനന്തസ്സ ദ്വിബ്ബവചനന്തീ ആസങ്കിയാഹ-‘തത്ഥേ’ച്ചാദി, അത്ഥസാമത്ഥിയാതി ‘ബഹുവചനന്തപ്പയോഗേഹി’ച്ചാദിനാ വക്ഖമാനനയേന ബഹുവചനന്തപ്പയോഗേനേവ വിച്ഛാത്ഥജോതനതോ ന തത്ഥ ദ്വീബ്ബചനം സിയാ, ഭവിതബ്ബഞ്ച ദ്വിബ്ബചനേ (ന, ഏ) കവചനത്തമന്തരേന ന ചാത്ഥി ദ്വിബ്ബചനാവകാ സോതി പതീതി ബലാവഗതോ യോ-ത്ഥോ, തസ്സ അത്ഥസ്സ അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണം സാമത്ഥിയം അത്ഥസാമത്ഥിയം, അത്ഥസാമത്ഥിയാ ഏകവചനന്തസ്സ ദ്വീബ്ബചനന്തി സമ്ബന്ധാ, കിരിയാദിയോഗന്തി കിരിയാഗുണാദി സമ്ബന്ധോ, മന്ത്വാതി ബ്യാപിതുമിച്ഛായന്തീമസ്സ പുബ്ബകിരിയാവചനം, അഭിസംഹരിത്വാതി ഏകതോകത്വാ. സദ്ദസ്സ താദിസത്ഥപച്ചായകത്തേ സാമത്ഥിയം സദ്ദസത്തി [സദ്ദസ്സ]. യുഗപദാധികരണതായം സഹവചനിച്ഛായം ബഹുവചനപ്പവത്തിയേവ, ന തത്ഥ ദ്വിബ്ബചനന്തി ദസ്സേതുമാഹ-‘അതോയേവേ’ച്ചാദി, അതോ യേവാതി ബഹുവചനന്തസ്സ സദ്ദസത്തിയാ വിച്ഛാജോതനതോ ദ്വിബ്ബചനാഭാവായേവ, ഏവമഞ്ഞതേ- ‘ഇധ പന യോഗപജ്ജം ദുവിധം സദ്ദയോഗപജ്ജം അത്ഥയോഗപജ്ജഞ്ച, തത്ഥ കിഞ്ചി സാത്ഥകാനം സദ്ദയോഗപജ്ജമത്ഥയോഗ പജ്ജം ന സമ്ഭവതീതി, യുഗപദി അധികരണം ധവാദി അത്ഥോ യസ്സ സോധവഖദിരപലാസസദ്ദോ യുഗപദാധികരണോ, തസ്സ ഭാവോ തഥാ, തസ്സഞ്ച സതി, സദ്ദയോഗപജ്ജമന്തരേന ഭിന്നത്ഥാനമേകസദ്ദവചനീയാന മേകതോ പപത്തി അത്ഥയോഗപജ്ജം, തം സഹവചനിച്ഛായന്തി ഇമിനാ ദസ്സിതന്തി തസ്സം സഹവചനിച്ഛായഞ്ച സതി, സോഭനാ ധവഖദിരപലാസാ സോഭനാ രുക്ഖാതി സോഭനഗുണയോഗേപി ബഹുവചനേനേവ വിച്ഛാജോതനതോ ദ്വിബ്ബചനാഭാവോതി, സോഭനം ധവഖദിരന്തി പന സതീപി സദ്ദയോഗപജ്ജേ സമാഹാരത്താ നത്ഥത്ഥയോഗപജ്ജ [നാത്വയാഗപജ്ജ (പോത്ഥകേ)] ന്തി ഏകവചനന്തത്താ ദ്വിത്തപ്പസങ്ഗേപി സോഭനം ധവഖദിരന്തി സദ്ദാനം സകിം ബ്യാപനിച്ഛായാഭാവാ ന ദ്വിബ്ബചനന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തം.

വാത്തികകാരേന ‘‘ആനുപുബ്ബിയേ ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧-വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘ആനുപുബ്ബിയേപി’ച്ചാദിനാ, അത്ഥേവാനുപുബ്ബിയേപി വിച്ഛാ തതോവ ദ്വിത്തന്തി പടിപാദയ ‘മാനുപുബ്ബിയ’മിച്ചാദിനാ ‘അത്ഥിയേവേച്ചാദിനോ വുത്തിവാക്യസ്സ വിവരണമാഹ. ഗാമജാതിയാ തുല്യജാതിയാനം ദിസാ ദേസാദിഭേദേന ഭിന്നാനമിവ ഗാമാനം, ന ഏത്ഥ വിച്ഛാ, മൂലമഗ്ഗം വാ ഹി മുഖ്യ മേകമേവ… ഹേട്ഠുദ്ധഭാഗന്തരാഭാവേനേകത്താ, യേനുപരിയധോ ഭാഗാപേക്ഖായ കതമൂലഗ്ഗബ്യപദേസേന ഭിന്നജാതിയാ മൂലഗ്ഗഭാഗാ, തേ ഭിന്നജാതിയാ, ന ച ഭിന്നജാതിയാനം വിച്ഛാ ഹോതി, ന ഹി ഗോഗോതി വുത്തേ (വാഹീക)ഗതാ വിച്ഛാവഗമ്യതേതി ആചരിയജിനിന്ദബുദ്ധിനാ ആനുപുബ്ബിയേ വിച്ഛായാഭാവം പടിപാദിതം, തം വിഘടയിതും ‘യദി ഹി’ച്ചാദിനാ യം വുത്തിയം വുത്തം, തം വിപഞ്ചിതുമാഹ- ‘യഥേ’ച്ചാദി, നസന്നിവിട്ഠോതി ന പതിട്ഠിതോ, നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി, യസ്സൂപരിഭാഗോ അത്ഥി തമ്പി മൂലന്തി മൂല ബ്യപദേസസ്സാപേക്ഖാ കതത്തമാഹ, ഉഭയന്തി മൂലമഗ്ഗഞ്ച, തഥാ അഞ്ഞേപി മൂലഗ്ഗഭാഗാതി ഇമിനാ മൂലഗ്ഗഭേദാനം ഹേട്ഠാ വിയ ഗഹണേ സതി ബഹുത്തമാഹ, പുബ്ബകഥിതേനാതി ‘രുക്ഖാദീനം ബാഹുല്ലേനാ’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന, ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘മൂലാദീനം ബാഹുല്ലേന ഥൂലാദി ഗുണയോഗമ്മന്ത്വാ സത്തമീവിഭത്തിയുത്തേന മൂലാദിസദ്ദസഹിതേന സബ്ബ സദ്ദേന മൂലാദികമത്ഥമഭിസംഹരിത്വാ സബ്ബസ്മിം മൂലേ ഥൂലാ സബ്ബസ്മിം അഗ്ഗേ സുഖുമാതി ഏവം (വത്തുനോ) ബ്യാപിതുമിച്ഛായമേകവചനന്തസ്സ വിച്ഛായന്ത്വേവ ദ്വിബ്ബചന’’ന്തി.

ജേട്ഠാനം വിച്ഛാസമ്ഭവേ സബ്ബകനിട്ഠസ്സ ജേട്ഠത്താഭാവാനുപ്പവേസോ ന സിയാതി ആനുപുബ്ബിയമത്തവചനിച്ഛായം തേനേവ ദ്വിത്തമഭിഹിതം ‘ജേട്ഠം ജേട്ഠമനുപ്പവേസയാ’തി തേനേവാചരിയേന, തദധുനാ വിഘടീയതി ‘ജേട്ഠ’ മിച്ചാദിനാ, കനിട്ഠോപി പവേസീയതീതി കനിട്ഠസ്സപി വിച്ഛാസമ്ഭവമാഹ, തത്ഥ കാരണമാഹ-‘യഥേവ ഹി’ച്ചാദി, പരസ്സാതി മജ്ഝിമസ്സാതി ഏത്ഥ വിസേസനം, കനിട്ഠസ്സാപി ജേട്ഠബ്യപദേസോതി സമ്ബന്ധോ, യഥാവുത്തമേവ സമത്ഥേതി ‘വത്തിച്ഛാനിബന്ധനേ ഹി’ച്ചാദിനാ, വത്തിച്ഛാദിബന്ധനേതി വത്തുനോ ഇച്ഛാ നിബന്ധനം കാരണമസ്സാതി സമാസോ, വത്ഥുസഭാവേ വത്ഥു തത്ഥേ, അഭിനിവേസോ പവത്തി, നാഭിസമ്ഭുണാതി ന പപ്പോതി.

‘‘സകത്ഥേ വധാരിയമാനേ നേകസ്മിം ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧൨-വാ) വാത്തികകാരേന വുത്തം, തദാഹ ‘സകത്ഥേ’ഇച്ചാദി, അത്ഥപ്പകാരണാദ്യനപേക്ഖസ്സ പദസ്സ അത്ഥേ സകത്ഥേ അവധാരിയമാനേ ഏത്തകമേവേതി ഗമ്മമാനേ അനേകസ്മിം ദിയ്യമാനേ ദ്വിബ്ബചനമിട്ഠം മതം പാണിനിയാനന്തി അത്ഥോ, അയമ്പനേസമധിപ്പായോ ‘മാസകം മാസകം ഇമമ്ഹാ കഹാപണാ ഭവന്താനം ദ്വിന്നം ദേഹീ ത്യത്ര ദ്വേ ഏവ മാസാ ദാതുമിച്ഛിതാ, കഹാപണം നാമ–

ചത്താരോ വിഹയോ ഗുഞ്ജാ, ദ്വേഗുഞ്ജാ മാസകോ ഭവേ;

ദ്വേ അക്ഖാവ മാസകാപഞ്ച,ക്ഖാനം ധരണമട്ഠകംതി.

വുത്തവിധിനാനേകമാസകസമുദായോ, തത്ഥ ന സബ്ബേ കഹാപണ സമ്ബന്ധിനോ മാസാ ദാനകിരിയായ ബ്യാപിതാ, ദ്വേയേവാതി നേത്ഥത്ഥ വിച്ഛാതി യഥാവുത്തവത്തബ്ബേന ദ്വിബ്ബചന’’ന്തി, തം ദസ്സേത്വാതി തം ദ്വിബ്ബചനോദാഹരണം ദസ്സേത്വാ, പടിപാദയിതും വിച്ഛായമേവ ദ്വിത്തം ദസ്സേതും… മാസകം മാസകമിച്ചാദോത്വയമധിപ്പായോ-‘‘ദേഹീതി ദാനകിരിയായ മാസ്സ ബ്യാപിതുമിട്ഠാതി വിച്ഛായമേവേത്ഥ ദ്വിബ്ബചനം, തഥാഹ്യതോ ദ്വിരുത്താ വിച്ഛാവ ഗമ്യതേ’’തി, സദ്ദന്തരതോച്ചാദികം കിമാസങ്കിയ വുത്തന്തി ആഹ‘ദേഹീ’തിആദി, അവധാരണേ പതീയമാനേതി കഹാപണസമ്ബന്ധിനി ബഹുമ്ഹി മാസകസമുദായേ മാസകദ്വയനിച്ഛയേ വിഞ്ഞായമാനേ സതി, അവിസേസേന സാമഞ്ഞേന മാസാനം ദേഹീതി ദാനകിരിയായ ബ്യാപനാ ഭാവാതി സമ്ബന്ധോ, സദ്ദന്തരതോച്ചാദിനോ സാധിപ്പായമത്ഥമഭിധാതുമാരഭതേ ‘പദേനേ’ച്ചാദി, ഏത്ഥ പദേനാതി മാസകമിച്ചനേന പദേന, ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി ഇദമേത്ഥ സദ്ദന്തരം, കതാഭിസങ്ഖരണസ്സാതി മാസകം മാസകമിച്ചേവം നിപ്ഫാദിതസ്സ, സദ്ദന്തരതോതി ഇമിനാ പദന്തരയോഗോ ഗഹിതോതി ആഹ-‘പദന്തരേന യോഗതോ’തി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘ദ്വിത്തകരണകാലേ സദ്ദന്തരവചനീയസ്സത്ഥസ്സാനപേക്ഖിതത്താ മാസകംമാസകന്തി അവിസേസേന മാസകവിച്ഛായം ദ്വിത്തം, തദനു പന ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതിസദ്ദന്തരസമ്ബന്ധേ സതി യദി കഹാപണസമ്ബന്ധ്യ ന വസേസമാസകവിച്ഛാ പരിഗ്ഗയ്ഹതി തദാ ഇമസ്സ കഹാപണസ്സാതി ഛട്ഠിയാ ഭവിതബ്ബം, ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി പന അവധിപഞ്ചമീനിദ്ദേസതോ കഹാപണതോ ദ്വയമേവ ഗഹേത്വാ ഭവന്താനം ദ്വിന്നം ദേഹീതി ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി സദ്ദന്തരതോവധാരണം ഗമ്യതേ’’തി.

‘‘പുബ്ബപഠമാനമത്ഥാതിസയവചനിച്ഛായം ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧൨-വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘പുബ്ബപഠമാനം മിച്ചാദി, പുബ്ബപഠമാനം പുബ്ബപഠമ സദ്ദാനം അത്ഥാതിസയോ യോ അത്ഥസ്സ പകംസോ, തസ്സ വചനിച്ഛായം, സബ്ബപഠമഭാവസങ്ഖാത അത്ഥാതിസയമത്താവ വചനിച്ഛാതി ന ഏത്ഥ വിച്ഛാതി തേസമധിപ്പായോ, വികസനകിരിയായ പാകകിരിയായാതി വുത്തേപി വികാസകരണകിരിയായ പാകകരണകിരിയായാതി അത്ഥസമ്ഭവതോ ‘പുബ്ബം പുബ്ബം പുപ്ഫ’ന്തി ത്യാദോ, പുബ്ബം പുബ്ബം വികസനം കരോന്തി, പഠമം പഠമം വചനം കരോന്തീതി കിരിയാവിസേസനവസേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, പുബ്ബാതി മതാ പഠമാഭിമതാതി ഇമിനാ പുബ്ബപഠമഭാവേനാഭിമതാനം ബഹുത്ത ബ്യാപനേന വിച്ഛാസബ്ഭാവേ കാരണമാഹ.

‘‘ഡതര ഡതമാനം സമസമ്പധാരണായമിത്ഥീനിഗദേ ഭാവേ ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧൨-വാ) വുത്തം, ഏത്ഥ ഇത്ഥിലിങ്ഗസദ്ദോ ഇത്ഥിലിങ്ഗയോഗാ ഇത്ഥീതി വുത്തോ, നിഗദ്യതേനേനേതി നിഗദോ, ഇത്ഥീ നിഗദോ യസ്സ സോ ഇത്ഥിനിഗദോഭാവോ, തസ്മിം ഇത്ഥീനിഗദേ ഭാവേ, തദാഹ-രതരരത മന്താന’മിച്ചാദി, ഇത്ഥിലിങ്ഗേതി ഇത്ഥിലിങ്ഗം യസ്സ സോ ഇത്ഥിലിങ്ഗോഭാവോ, തസ്മിം ഇത്ഥിലിങ്ഗേ ഭാവേ വത്തമാനാനം രതരരതമന്താനം ദ്വിബ്ബചനമഭിമതന്തി സമ്ബന്ധോ, കസ്മിം വിസയേതി ആഹ-‘സമസമ്പധാരണ വിസയേ’തി, സമേന അഡ്ഢതാദിനാ ഗുണേന ഇമേ ഉഭോ അഡ്ഢാ ഇത്വേവം രൂപാ സമ്പധാരണാ നിരൂപനാ അവബോധോ സമസമ്പധാരണാ, സാഏവ വിസയോ, തസ്മിം സതി, അഡ്ഢതായ ബഹുവിധത്താഭാവാ കിരിയാദിയോ ഗാഭാവാ ച നത്ഥേത്ഥ വിച്ഛാതി തേസമധിപ്പായോ, പുച്ഛിയമാനാതി ഇമിനാ ഇമേ ഉഭോ’ ഇച്ചാദീനം പുച്ഛാവാക്യതം ദസ്സേതി.

പരബ്യവഹാരേനാഹ-‘ആഖ്യാതാദീനം വിസയത്ത’ന്തി, ഇമിനാ ആഖ്യാതാദീനമേവ കിരിയാജോതകപദഭാവേന പോനോപുഞ്ഞസങ്ഖാതകിരിയാ ധമ്മസ്സ ധനസമേവ വിസയത്തം ദീപേതി, അതിസയവിസിട്ഠന്തി ഇമിനാ പപചതിസദ്ദേപകാരോ പകംസത്ഥ ജോതകോ ഉപസഗ്ഗോതി ദസ്സേതി, ഹിവിധിമ്ഹീതി’ലൂ-ച്ഛേദനേ’ഇച്ചസ്മാ വിധിമ്ഹി ഹിപ്പച്ചയോ ‘‘പഞ്ഹപത്തനാവിധീസു’’തി (൬-൯) ഇമിനാ സുത്തേനാതി അത്ഥോ, ഓസ്സാതി ‘‘യുവണ്ണാനമേഓപച്ചയേ’’തി (൫-൮൨) ഓകാരസ്സ, ‘പുബ്ബേക-കത്തുകാന’’ (൫-൬൨) മിച്ചേവാതി ഏവകാരേന പരേസമിവായമപ്യാഭിക്ഖഞ്ഞേ പച്ചയോ ചേ വിധീയതേ, തദാ പപചതിഇച്ചത്ര വിയ ആഭിക്ഖഞ്ഞേ വിധീയമാനേന പച്ചയേനേവ ആഭിക്ഖഞ്ഞത്ഥസ്സ പകാസിതത്താ ന ദ്വിബ്ബചനേന ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി, യദാ തു ഭുസം പുനപ്പുനം പചതീതി വചനിച്ഛാ തദാപി പപചതീതി ഭവത്യേവ.

ഇഹ ഇമസ്മിം ഉദാഹരണേ, ആഭിക്ഖഞ്ഞേ ഇച്ചേവാതി ഇമിനാ അനുകരണമത്തമേവേതം നത്ഥേത്ഥാഭിക്ഖഞ്ഞന്തി പാണിനിയാ സുത്തന്തരേന ദ്വിത്തമ്പടിപാദേന്തി, നത്ഥേത്ഥ താദിസേന വചനേന പയോജനം, ആഭിക്ഖഞ്ഞേയേവ ദ്വിബ്ബചനന്തി ദസ്സേതി, ഏവമഞ്ഞതേ ‘‘പടഇച്ചേതമനുകരണം ഭവന കിരിയമ്പതി വത്തതീതി [ഭവനകിരിയാമതീ വുത്തീതി (പോത്ഥകേ)] കിരിയാധമ്മം പോനോപുഞ്ഞമേത്ഥ അത്ഥേവാ’’തി, തേനേവ വക്ഖതി-‘പടപടാ ഭവതീതി ആഭിക്ഖഞ്ഞേ ദ്വിബ്ബചന’ന്തി, അനിതിസ്മിന്തി ഇതിസദ്ദേ അവിജ്ജമാനേ, രാപ്പച്ചയോതി പഠമം ദ്വിത്തേ കതേ പച്ഛാ രാപ്പച്ചയോ, രാപ്പച്ചയമകത്വാപി പകാരന്തരേന സാധേതുമാഹ- ‘അഥവാ’ ഇച്ചാദി, ദീഘോ നിച്ചന്തി പഠമം ദ്വിത്തേ പടപടകരോതീതി ഠിതേ നിച്ചം ദീഘോ, പടപടാ കരോതീതി ഏത്ഥ നിപ്ഫത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പടപടായതീതി ഏത്ഥ ദസ്സേതും പടപടായതീതിആദി ആരദ്ധം.