൧. പഠമകണ്ഡവണ്ണനാ

സഞ്ഞാധികാര

൧. അ ആദയോ

സബ്ബവചനാനം സാത്ഥകനിരത്ഥകത്തബ്യഭിചാരിത്താ ‘ഇദ’ന്തിആദിനാ സദിട്ഠന്തേന സംസയമുപദസ്സിയ സാത്ഥകത്തമസ്സ ദസ്സേതുഞ്ച ‘ന താവ…പേ… സാത്ഥകത്താ’തി വുത്തം, ഉമ്മത്തകാദിവാക്യമിതി ‘ദസ ദാളിമാ, ഛ അപൂപാ, കുണ്ഡമജാജിനം, പലാലപിണ്ഡോ’ഇച്ചാദികം, അവയവത്ഥാന മഞ്ഞമഞ്ഞനാതി സമ്ബന്ധാ സമുദായത്ഥാഭാവതോ അനത്ഥകത്തം, ആദിവാക്യന്തി ‘‘മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തിആദിവാക്യം, സാത്ഥകത്തം പനസ്സ പദത്ഥാന മഞ്ഞമഞ്ഞാഭിസമ്ബന്ധസ്സ പതീതിതോ.

അഥ അആദ്യാദിസദ്ദാനം സാധുത്താന്വാഖ്യാനായ ഇദം വചനമിച്ചാദിവികപ്പന്തരസമ്ഭവേ കഥം നിയമോ വുത്തിയം വുത്തേനത്ഥേന സാത്ഥകത്തമിച്ചാസങ്കിയ തേസമിഹാനുപയോഗിത്തം കമേന പടിപാദയിതുമാഹ ‘വക്ഖമാനത്ഥമേവിദ’മിച്ചാദി,’ ആകാരാദയോ നിഗ്ഗഹീതന്താ’ഇച്ചാദിനാ വുത്തിയം വക്ഖമാനോ അത്ഥോ യസ്സ തം തഥാ വുത്തം, സാധൂനം സാധുസദ്ദാനം അനുസാസനം ആഖ്യാനം അത്ഥോ പയോജനം യസ്സ തന്തി വിഗ്ഗഹോ.

സാധുസദ്ദാനുസാസനസങ്കാപേത്ഥ ‘‘കത്ഥേത്ഥ കുത്രാത്രക്വേഹിധാ’’തി (൪-൧൦൦) ആദിനാ കത്ഥാദിസദ്ദാനം സാധുത്താനുസാസനസ്സ ദസ്സനതോ, ലക്ഖണന്തരേന സാധുഭാവസ്സ അന്വാഖ്യാതത്താതി ആപുബ്ബാദാഇച്ചസ്മാ ‘‘ദാധാത്വീ’’തി (൫-൪൫) ഇപ്പച്ചയേ ആകാരലോപേ ച ആദീതി അആദിയേസന്തി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ യോമ്ഹി ‘‘യോസു ഝിസ്സ പുമേ’’തി (൨-൯൩) ‘ടേ അആദയോ’തി, തയോ ച ചത്താലീസാ ചാതി ചത്ഥ സമാസേ ‘‘തദമിനാദീനി’’തി ചത ലോപേച രസ്സേ ച തിതാലീസാതി, ‘വണ്ണ-വണ്ണനേ’ഇച്ചസ്മാ ‘‘ഭാവകാരകേസ്വ ഘണ ഘകാ’’തി (൫-൪൪) അപ്പച്ചയേയോമ്ഹി ടാദേസേ വണ്ണാഇതി ച സിജ്ഝനതോ, പയോഗനിയമത്ഥന്തി തിതാലീസവണ്ണസദ്ദേസു പരേസു ഏവ അആദിസദ്ദോ പയുജ്ജീയതീതി ഏവം പയോഗനിയമത്ഥം, അയമ്പി വികപ്പന്തര സമ്ഭാവനാ ‘‘അഭൂതതബ്ഭാവേ കരാസഭൂയോഗേ വികാരാ ചീ’’തി (൪-൧൧൯) പയോഗനിയമസ്സാ ഝായമാനസ്സ ദിട്ഠത്താ, ഠാന്യാദേസത്ഥന്തി അആദിസദ്ദസ്സ ഠാനേ തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാ ആദേസാ ഹോന്തി തേസം വാ സോ ഇതി, തദനുരൂപായാതി ഠാന്യാദേസാനുരൂപായ ഛട്ഠീ വിഭത്തിയാ, അതോയേവാതി അഗമാഗമിഅനുരൂപായ ഛട്ഠിയാ അഭാവതോ യേവ, അഗമാഗമി ഭാവത്ഥന്തി അആദിസദ്ദസ്സ തിതാലീസ വണ്ണസദ്ദാ ആഗമാ ഹോന്തി തേസം വാ സോ ഇതി, ഏതേസുപി സങ്കാ, ‘‘യവാസരേ’’ (൧-൩൦) ‘‘സുഞ സസ്സ’’ഇതി (൨-൫൩) ആദേസാഗമാനം ദസ്സനേന, ആഗമ ലിങ്ഗാഭാവതോതി ഉകാര കകാര മകാരാനം അഭാവതോ, വിസേസനവിസേസ്സ ഭാവത്ഥന്തി തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാനം അആദിസദ്ദോ വിസേസനം, തേ വാ തസ്സേ-തി, ഏത്ഥാപി സങ്കാ ‘നീലുപ്പല’മിച്ചാദീനമഞ്ഞത്ഥ വിസേസനവിസേസ്സ ഭാവദസ്സനാ, സദ്ദലക്ഖണാ നുപയോഗതോതി സദ്ദലക്ഖണേന സദ്ദസങ്ഖരണസ്സ പകതത്താ വുത്തം, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘രൂപവിസേസൂപ ലക്ഖണാഭാവാ’തി, രൂപവിസേസസ്സ ഉപലക്ഖണ നിമിത്തം തസ്സഅഭാവാതി അത്ഥോ, ന ഹി വിസേസന വിസേസ്സഭാവേ പടിപാദിതേ അആദ്യാദിസദ്ദാനം രൂപവിസേസസ്സ സങ്ഖരണം കതം സിയാതി, യദി ഏസോവ സദ്ദസങ്ഖരണന്തി ഗയ്ഹേയ്യ, തഥാ സതി ‘നീലുപ്പല’മിച്ചാദീനമ്പി വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജേയ്യാതി നാസ്സ തദത്ഥ താപി സമ്ഭാവീയതേ, ലോകേ സീഹഗുണസ്സ മാനവകേ ദസ്സനതോ ഉപചാരേന ‘സീഹോ-യം മാനവകോ’തി തഗ്ഗുണജ്ഝാരോപോപി ദിസ്സതി, തദത്ഥമ്പേതം ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘തഗ്ഗുണജ്ഝാരോപനത്ഥമ്പേതം ന ഹോതീ’തി വുത്തം, തസ്സ അആദിസദ്ദസ്സ, തേസം തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാനം വാ ഗുണോ അആദിത്താദി, തസ്സ അജ്ഝാരോപനം-തിതാലീസവണ്ണസദ്ദേസു വാ അആദിസദ്ദേയേവ വാ ആരോപനം, തദത്ഥമ്പേതം സുത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘അതോയേവാ’തിആദി, അതോയേവ രൂപവിസേസൂപലക്ഖണാ ഭാവതോയോ, പകതം സദ്ദസങ്ഖരണം, യഥാവുത്ത വികപ്പന്തരാഭാവേ ഉഭയത്ഥമിദം സിയാ, തത്ഥ പരിഭാസത്ഥം ന ഹോതി… തല്ലക്ഖണത്താഭാവാ ഉപരിവക്ഖമാനത്താ ചാതി പാരിസേസമാലമ്ബിയാഹ ‘സഞ്ഞാസഞ്ഞി’ച്ചാദി.

മരിയാദായമ്പകാരേച, സമീപേ വയവേ തഥാ;

ചതുബ്ബിധപ്പകാരോയം, ആദിസദ്ദസ്സ ദിസ്സതേതി.

മരിയാദത്ഥോ ഏത്ഥ ആദിസദ്ദോതി ആഹ-‘ആദിമരിയാദാ ഭൂതോ’തി, ഉപലക്ഖണത്താതി ഉപലക്ഖിയമാനാനമാകാരാദീനം ഗഹണേ കാരണഭാവേന അപ്പധാനത്താ, തേനാഹ-‘ഉപലക്ഖണസ്സുപസജ്ജനീയഭൂതസ്സാ’തി, കാരിയേനാതി വണ്ണസഞ്ഞാഭവനാദിനാ, ന ഗുന്നമ്പി ആനയനം ഭവതി..ഗുന്നമുപസജ്ജനീയ ഭൂതത്താ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സേവ പധാനത്താ, സഞ്ഞായാ ഭാവേതി അകാരസ്സ വണ്ണസഞ്ഞായ അഭാവേ, രൂപന്തിതി താലീസാരൂപം, തിതാലീസാ+വണ്ണാതിപദച്ഛേദോ, തിതാലീസ+വണ്ണാതിവാ, സുത്താവയവസ്സാപി സുത്തസമ്ബന്ധിത്താ ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) പന വുത്തം, രസ്സത്തന്തു ‘‘ദീഘരസ്സാ’’തി യോഗവിഭാഗേന, ഇതരഥാ ബ്യഞ്ജനപരസ്സേവ രസ്സത്തേ ദസ്സിതേ തിതാലീസഇതി അബ്യഞ്ജനേ പദം ന സമ്പജ്ജേയ്യാതി വിഞ്ഞായതി, ഇതരീതരയോഗചത്ഥേ ബഹുവചനേന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ-‘ഏകവചനമ്പനാ’തിആദി, വിപ്പടിപത്തി അഞ്ഞഥാഭാവോ, രസ്സ ഏ ഓകാരേഹി തേചത്താലീസക്ഖരാനന്തി സമ്ബന്ധോ, ഏ ഓകാരേ ഹീതി സഹത്ഥേ തതിയാ, സക്കതാനുസാരേനാതി സക്കതേ ‘‘സന്ധി യക്ഖരാനം രസ്സാ ന സന്തീ’’തി വുത്തസ്സ അനുസാരേന, കോചീതി സാ സനപ്പസാദകചോളിയബുദ്ധപ്പിയാചരിയം ദസ്സേതി, ന ഹിച്ചാദിം വദതോ-യമധിപ്പായോ ‘രസ്സാഇവാതി ഇവസദ്ദോ സാധമ്മോപമാജോതകോ വാ സിയാ വേധമ്മോപമാജോതകോ വാ, യദി താവ വേധമ്മോപമാജോതകോ, രസ്സധമ്മസ്സ ഏ ഓകാരേസ്വ സമ്ഭവാ തേസം ദീഘകാലപ്പവത്തിതോ തേ ദീഘായേവ സിയും, യദി പന സാധമ്മോപമാജോതകോ, തേസു രസ്സധമ്മസ്സസമ്ഭവാ രസ്സകാലപ്പവത്തിതോ രസ്സാഏവ തേ സിയുന്തി ‘ഏത്ഥാതിആദീസു ഏ ഓകാരാനം ഉച്ചാരണകാലകതം രസ്സത്തമേവ ഹോതീ’തി, രസ്സകാലവന്തോയേവാതി ഏവസദ്ദോ സോഗതേ വണ്ണവിനിമ്മുത്തസ്സ കാലസ്സേവാഭാവാ വണ്ണാനഞ്ച പച്ചക്ഖ സിദ്ധത്താ പമാണസിദ്ധം പാരമത്ഥിക മേ ഓകാരാനം രസ്സകാലവന്തതം ദീപേതി, അത്ഥാതി വദതോ പനായമധിപ്പായോ ‘ഏത്ഥാതിആദീസു യദി ഏകാരാദയോ ദീഘാഏവ സംയോഗപുബ്ബത്താ രസ്സാവ സിയുംതഥാ സതി അത്ഥാതി ഏത്ഥാപി ദീഘോവ ആകാരോ സംയോഗപുബ്ബത്താരസ്സോ ഇവ ഉച്ചതീതി ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ ഉച്ചാരണകാലകതോവ രസ്സദീഘഭാവോ ഗഹേതബ്ബോ’തി, കച്ചായനവുത്തിവണ്ണനാ ഞാസോ, തഞ്ഞാപനേതി ബഹിദ്ധാ അഞ്ഞേസമക്ഖരാനം ഞാപനേ, പയോജനാഭാവാതി തേന സാധേതബ്ബസ്സ കസ്സചി ഇട്ഠസ്സ അഭാവമാഹ, കിമേത്ഥ സമുദായേ വാക്യപരിസമത്തി, ഉദാഹു അവയവേതി ആഹ- ‘പച്ചേക’ന്തി, അഞ്ഞഥാ ‘രുക്ഖാ വന’ന്തിആദീസു വിയ സമുദായേ വാക്യപരിസമത്തിയം ‘‘ഇയുവണ്ണാ ഝലാ നമസ്സന്തേ’’ (൧-൯) ഇച്ചാദികം ന സിജ്ഝതീതി, പച്ചേകം വണ്ണാ നാമഹോന്തീതി അകാരോ വണ്ണോ നാമ ഹോതി ആകാരോ വണ്ണോ നാമ ഹോതീതിആദിനാ, അവയവേച്ചാദിനാ വുത്തിയം അവുത്തേപി ‘പച്ചേക’ന്തി വചനേ സദിട്ഠന്തം കാരണമാഹ, ദിട്ഠന്തോപനീതോ ത്യത്ഥോ സുഖേന പടിപത്തും സക്കാതി, ഏത്ഥ ഹി പച്ചേകന്തി അവുത്തേപി ദേവദത്തോ ഭോജീയതൂതിആദിനാ പച്ചേകം ഭുഞ്ജികിരിയാ പരിസമാപീയതേ, തേനാഹ-‘ന ചോച്ചതേ’ ഇച്ചാദി, അഥവാ സമുദായേപി വാക്യപരിസമാ പത്തിയം സതി സമുദായേ പവത്താ സദ്ദാ അവയവേസുപി വത്തന്തീതി ‘സമുദ്ദേകദേസദസ്സനേപി സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ, ഖന്ധേകദേസ ഭൂതായപി പഞ്ഞായ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോതിആദീസു വിയ ന ദോസോ, തേനേവ വുത്തിയം ‘പച്ചേക’ന്തി ന വുത്തം, വണ്ണസദ്ദസ്സ ഗുണാദ്യനേകത്ഥത്തേപി പകരണതോ അകാരാദയോവേത്ഥ വുച്ചന്തീതി ആഹ-‘വണ്ണീയതി’ച്ചാദി, പകരണതോപി അത്ഥോ വിഭജ്ജതേ, വുത്തം ഹി–

അത്ഥാ പകരണാ ലിങ്ഗാ, ഓചിത്യാ ദേസകാലതോ;

സദ്ദത്ഥാ വിഭജീയന്തേ, ന സദ്ദായേവ കേവലാതി.

നനു ഝലാദിസഞ്ഞാ വിയ ലഹുസഞ്ഞം അകത്വാ കസ്മാ ഗുരുസഞ്ഞാ കതാതി ചോദനം മനസി നിധായ രുള്ഹി അന്വത്ഥവസേന ദ്വിപ്പകാരാസു സഞ്ഞാസു ഝാലാതി രുള്ഹി സഞ്ഞാത്ഥാഭാവേന വോഹാരസുഖമത്തപയോജനാ, അന്വത്ഥസഞ്ഞാ പന തപ്പയോജനാപി ഹോതി തദഞ്ഞപ്പയോജനാ പീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഏവ’മിച്ചാദി, വണ്ണീയതീ അത്ഥോ ഏതേഹീതി വുത്തമത്ഥം അനുഗതാ അനുഗതത്ഥാ വണ്ണസഞ്ഞാ തം, സദ്ദാധിഗമനീയസ്സാതി സദ്ദേന വിഞ്ഞാതബ്ബസ്സ, വണ്ണം മൂലമസ്സാതി വണ്ണമൂലകോ-അത്ഥോ, തസ്സ ഭാവോ വണ്ണമൂലകതാ, അത്ഥസ്സ വണ്ണമൂലകതം സാധേതി ‘സാപി’ച്ചാദിനാ, വണ്ണം രൂപം സഭാവോ ഏതേസന്തി വണ്ണരൂപാനി-പദാനി, സമുദായോ പാദാനം രൂപമസ്സാതി സമുദായരൂപം വാക്യം, വിഭത്യന്തമത്ഥജോതകം പദം, പദസമുദായോ വാക്യം, സബ്ബഞ്ചേതമുപചാരേന വണ്ണസദ്ദവചനീയത്തം ഗച്ഛതി വണ്ണമയത്താതി സബ്ബോപി സമ്മുതിപരമത്ഥഭേദഭിന്നോ അത്ഥോ വാക്യാധിഗമനീയോ വണ്ണേനേവ വിഞ്ഞായതി നാമ തസ്മാ യഥാ വുത്തമത്ഥ വിസേസദസ്സനംലഹുസഞ്ഞായ ന സക്കാതി തദത്ഥമകാരാദീനം ഗുരുഭൂതാ വണ്ണസഞ്ഞാ കതാതി അധിപ്പായോ, സമ്മുതി സങ്കേതവസേന പവത്തോ വോഹാരോ, പരമത്ഥോ സനിബ്ബാനോ പഞ്ചക്ഖന്ധോ. ഉഭോഹി പനേതേഹി ഭിന്നോ തതിയോ കോട്ഠാസോ നാമ നത്ഥി, തഥാച വുത്തം–

ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ,

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നുപലബ്ഭതീതി.

നനു ച–

അപ്പക്ഖരമസന്ദിദ്ധം, സസാരം ഗൂള്ഹനിണ്ണയം;

പസന്നത്ഥഞ്ച സുത്തന്തി, ആഹു തല്ലക്ഖണഞ്ഞുനോതി.

‘‘ആദയോ തിതാലീസ വണ്ണാ’’ ‘‘തിതാലീസാദയോ വണ്ണാ’’തി വാ വത്തബ്ബന്തി ന തഥാ സതി സന്ദിദ്ധം സുത്തം സിയാതി, നനു സത്ഥാദോ മങ്ഗലവചനേന ഭവിതബ്ബം, അകാരോ പടിസേധത്ഥോപി ഹോതീതി (ന) സത്ഥാദോ സിദ്ധസദ്ദസ്സോപഹിതത്താ, അഥ ഹോത്വ പുബ്ബാ ഝാലാദി സഞ്ഞാ, സദ്ദസാധനമത്തപ്പയോജനത്താ പന സബ്ബവിധാനസ്സ പുബ്ബാചരിയ സഞ്ഞാവാലമേത്ഥാതി കിം പുനാപി വണ്ണാദിസഞ്ഞാവിധാനേന ഗന്ഥഗാരവ കരണേനാതി സച്ചമേതം, പുബ്ബാചരിയേസു പന ഗാരവം തദനുഗമനഞ്ച ദീപേതും കാചി സഞ്ഞായോപ്യന്വാഖ്യായന്തേ, യജ്ജേവം സംയോഗസബ്ബനാമലോപാദയോപി സഞ്ഞാ പുബ്ബാചരിയേഹി വുത്താ വത്തബ്ബാതി നനു ഭോ വുത്തമേവാമ്ഹേഹി’കാചി സഞ്ഞായോ ആഖ്യായന്തേ’തി, കിന്തദാഖ്യാനദ്വാരേന ഭവതാ താപി വിഞ്ഞാതും ന സക്കാതി, കേസഞ്ചി സാത്ഥകത്തോപി പതിവണ്ണമത്ഥാനുപലദ്ധിതോ വണ്ണാനമദിട്ഠാനമകാരാദീനമനുകതിയോ ഇഹോപദിട്ഠാഇത്യനുകാരിയേനാത്ഥേനാത്ഥവന്തതായ ഹോതേവാകാരാദിതോ വിഭത്തി, ലോപേന നിദ്ദിട്ഠത്താ പനസ്സാ അസ്സവനം സന്നികംസവചനിച്ഛാഭാവാ സംഹിതായാനിദ്ദേസോ, അനുക്കമോതി ആദോനിസ്സയാ സരാവുത്താ, തതോ നിസ്സിതാ ബ്യഞ്ജനാ, സരേസുപി ഏകട്ഠാനിയാ അകാരാദയോ ബഹുത്താ പഠമം വുത്താ ഠാനാനുക്കമേന, തതോ ദ്വിജാ ഠാനാനുക്കമേന, തേസുപി രസ്സാവ ലഹുത്താ പഠമം വുത്താ, തതോ ദീഘാ, ബ്യഞ്ജനേസുപി വഗ്ഗാ ബഹുത്താ ഠാനപ്പടിപാടിയാ പഠമം വുത്താ, തതോ യകാരാദയോ, വഗ്ഗേസു ച അഘോസാ പഠമം വുത്താ, തതോ ഘോസാ, തേസു ച സിഥിലാ പഠമം വുത്താ, തതോ ധനിതാ, തത്ഥാപി അപ്പകത്താ ദ്വിജാ പഞ്ചമാ വുത്താ, തതോ യരലവാ ഘോസഭൂതാ ഠാനാനുക്കമേന, തതോ ധനിതാ സകാരഹ കാരാ, തേസുപിഹകാരോ കേസഞ്ചി ഓരസോപി ഹോതീതി ദ്വിജത്താ പച്ഛാ വുത്തോ, കേഹിചി ‘‘ലളാനമവിസേസോ’’തി ദ്വിന്നമവിസേസേ വുച്ചമാനേപി ലിപിഭേദേന ഠാനഭേദേന ച ഭിന്നത്താ ളകാരോ വിസും അക്ഖരഭാവേന ഗഹിതോ, സോപി ഘോസഭാവേന ഠാനാനുക്കമേനച ഹകാരതോ പരം വുത്തോ നിഗ്ഗഹീതം പന സരത്താദിസബ്ബവിനിമ്മുത്തത്താ സബ്ബപച്ഛാ വുത്തന്തി അകാരാദീനമയമനുക്കമോ, ഇമസ്സേവാനുക്കമസ്സ മനസി വിപസ്സ വത്തമാനത്താ തിതാലീസാതി ഗണനാപരിച്ഛേദസ്സ ദസ്സിതത്താ ച ‘നിഗ്ഗഹീതന്താ’തി വുത്തിയം വുത്തം, പകതം സാധുസദ്ദാന്വാഖ്യാനം, ന വണ്ണീയതേ, തി സദ്ദസങ്ഖരണ സങ്ഖാത മുഖ്യപ്പയോജനാഭാവാ, കിഞ്ചാപി ന വണ്ണീയതേ, അമ്ഹേഹി പന കഥമകാരാദീനമയമനുക്കമോ ഉപ്പന്നോതി സിസ്സാനം കങ്ഖാ വിച്ഛേദപ്പയോജനമ്പതി അനുക്കമസദ്ദസ്സ അത്ഥകഥനബ്യാജേന വണ്ണിതോ യേവാതി, കരീയന്തേ ഉച്ചാരീയന്തേ ഏതേനാതി കരണം, തത്ഥ ജിവ്ഹാമജ്ഝം താലുജാനം, ജിവ്ഹോപഗ്ഗം മുദ്ധജാനം, ജിവ്ഹഗ്ഗം, ദന്തജാനം സേസാനം സകട്ഠാനം കരണം, പയത്തി പയതനം, തമ്പന വണ്ണുച്ചാരണതോ അബ്ഭന്തരോ ബാഹിയോ ച ഉസ്സാഹോ, തത്ഥ അബ്ഭന്തരപയതനം-സംവുതത്തമകാരസ്സ, വിവടത്തം സരാനം സകാരഹകാരാനഞ്ച ഫുട്ഠത്തം വഗ്ഗാനം, ഈസംഫുട്ഠത്തം യരലവാനം, ബാഹിയപയതനന്തു സംവുതകണ്ഠതാദി, ഠാനതോ പച്ചാസത്തിയാ വിധീയമാനകാരിയസമ്ഭവേന പയോജനസമ്ഭവാ ആഹ-‘ഠാനമ്പനാ’തിആദി, തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ ഉപ്പത്തിവസേന വണ്ണാതി ഠാനം, ‘‘ഏ ഓനമ വണ്ണേ’’തി (൧-൩൭) സുത്തേ വണ്ണേതി കഥനമേവ വണ്ണസഞ്ഞാകരണേ പയോജനം, യഥാവുത്തമത്ഥമഞ്ഞത്ര ബ്യാപദിസതി’ ഏവ’മിച്ചാദിനാ, തസ്മാ ‘‘ദസാദോ സരാ’’ഇച്ചാദോ ‘തേനാ’തിആദീസു ‘തേന സരഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ കസ്മിം സുത്തേ പയോജനം തം ദസ്സേതി ‘‘സരോലോപോ സരേ’’ച്ചാദീ’തി ഏവമാദിനാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ഞാപേതി വണ്ണലോപന്തി ഞാപകം, കസ്മാ പന’സോ ചേമിനാവ ഞാപകേന സിദ്ധോ’തി വുച്ചതി നനു ‘തദമിനാദീനി’’തി (൧-൪൭) സുത്തം ദിസ്സതീതി, (സച്ചം) തഥാപി പകാരന്തരോയമ്പി വണ്ണലോപേ ദസ്സിതോതി വിഞ്ഞാതബ്ബം, ഏവസദ്ദോ പന ‘യദി ഞാപകേന വണ്ണലോപോ സിയാ സോ ഇമിനാവ ഞാപകേന സിദ്ധോ, നാഞ്ഞേനാ’തി അവധാരേതി.

൨. ദസാ

നനു അആദയോതി പഠമന്തേനുവത്തന്തേ കഥമേത്ഥ’തത്ഥാ’തി സത്തമീനിദ്ദിട്ഠതാതി ആഹ-‘തഞ്ചാ’തിആദി, അത്ഥവസാവിഭത്തിവിപരിണാമേനാതി അആദയോതി പഠമന്തസ്സ‘ആദോ ദസാ’ത്യനേന സമ്ബന്ധാ സമ്ബജ്ഝമാനേ ചാധാരത്ഥേന ഭവിതബ്ബന്തി ആധാരത്ഥവസേന സത്തമീ വിഭത്തിയാ പരിവത്തനേനാതി അത്ഥോ, അത്ഥവസാ സത്തമിയാ വിപരിണാമസമ്ഭവായേവസുത്തേ അവിജ്ജമാനേപി‘തത്ഥാ’തി വുത്തിയം വുത്തം, ആദോദസന്നമനഞ്ഞത്ഥപവത്തിസമ്ഭവതോ തേസം അആദയോ വിസയഭാവേനപി സക്കാ പരികപ്പേതുന്തി വുത്തം-‘തേസു വിസയഭൂതേസൂ’തി, നിദ്ധാരണത്ഥോപി യുജ്ജതേവ… വണ്ണസമുദായതോ തദേകദേസഭൂതാന മാദോ വണ്ണാനം ദസസങ്ഖ്യാഗുണേന നിദ്ധാരിയമാനത്താ, ആദിമ്ഹി ദസ വണ്ണാതി വുത്തേ അവുത്താനമ്പി അവസ്സം വത്തബ്ബാനം ഊനപൂരണത്ഥമജ്ഝാഹാരോ ഹോതീതി വുത്തം- അവട്ഠിതാ നിദ്ദിട്ഠാ വാ’തി, ഏകാദീന മട്ഠാരസന്താനം സങ്ഖ്യാനം സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തനതോ ആഹ-‘ദസസങ്ഖ്യായ പരിച്ഛിന്നത്താ’തി, ഗയ്ഹുപഗാനം രസ്സഏ ഓവണ്ണാനമ്പി കച്ചായനേ വിയ അപരിച്ചാഗാ അനൂനാ, അഗയ്ഹുപഗാനം തദഞ്ഞേസം കേസഞ്ചി സരാനം പരിച്ചഗാ അനധികാ, ദസസദ്ദസ്സ സങ്ഖ്യേയ്യ വുത്തിത്താ ദസന്നമ്പി അധികതവണ്ണാനഞ്ഞത്താ വുത്തം-‘ദസന്നമ്പീ’തിആദി, സയം പുബ്ബാ’രാജ=ചിത്തിയം’തീസ്മാ ക്വിമ്ഹി അന്തലോപേ സമാസേ ച തദമിനാദിത്താ നിരുത്തിനയേന വാ സരസദ്ദോ നിപ്ഫജ്ജതീതി, ‘സര-ഗതിഹിം സാചിന്താസു’ ഇച്ചസ്മാ അപ്പച്ചയേന വാ നിപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതുമാഹ=‘സയം രാജന്തീ’തിആദി.

൩. ദ്വേദ്വേ

തേതി’ആദോ’തി സത്തമ്യന്തത്താ അപരേ ദ്വേ പരാമസതി, ഹേട്ഠാ വിയാതി ഹേട്ഠാ വുത്തം അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമം ഉപമേതി, അതോവ വിഞ്ഞായമാനത്ഥവസേന തേസു’തി വുത്തം, തേസുതി പന നിദ്ധാരണത്തവിവച്ഛായം തമ്പി സമ്ഭവതീതി തേസം വണ്ണാനം മജ്ഝേ ദ്വേദ്വേതി ദ്വിസങ്ഖ്യായ നിദ്ധാരണത്ഥോപി വേദിതബ്ബോ, വിച്ഛായം വുത്തി യസ്സ സോ വിച്ഛാവുത്തി-ദ്വിസദ്ദോ, വിച്ഛാവുത്തിതാ ചാസ്സ സവണ്ണത്തഗുണേന ദ്വിന്നം (‘ബ്യാപിതു) മിട്ഠത്താ, കമേനാവട്ഠിതേതി ഇമിനാ അകാരാദിവണ്ണപ്പബന്ധസ്സ അനാദികാലസിദ്ധം കമസിദ്ധത്തമാഹ. നനു സമാനാ വണ്ണാ സവണ്ണാത്യന്വത്ഥേ സവണ്ണസദ്ദേ സതി കതം രസ്സദീഘാനം സവണ്ണസഞ്ഞാ സിയാ… അസമാനത്താ ഏതേസന്തി, നേതദത്ഥിവണ്ണപ്പബന്ധസ്സ കമസിദ്ധത്താ വചനബലേനേവാസമാനാനമ്പി ഹോതേവാതി, നേവമ്പി വത്തും യുത്തം‘‘ദ്വേദ്വേ സവണ്ണാ’’തി സുത്തസ്സ താദിസസാമത്ഥിയസബ്ഭാവേ [സബ്ഭാവേന (പോത്ഥകേ)] വിസേസകാരണാഭാവാതി ആഹ‘സമാനത്തമ്പനാ’തിആദി. തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ വണ്ണാ ചിത്തജത്തേപി അഭിബ്യത്തി വസേനാതി ഠാനം കണ്ഠാദി, തേന കതന്തി സമാസോ, കണ്ഠതാതു ഇതി ചത്തേ പാണ്യങ്ഗത്താ നപുംസകത്തം. പഞ്ചമേഹി വഗ്ഗപഞ്ചമേഹി. അന്തട്ഠാകീതി വഗ്ഗാനമന്തേ തിട്ഠന്തീതി അന്തട്ഠാ, താഹി, യുത്തസ്സാതി ബ്രഹ്മചരിയാ, ഗുയ്ഹ’ന്തിആദീസു യുത്തസ്സ. കേചീതി അനിയമേന വുത്തം, തേ പന–

‘‘ഹകാരോ പഞ്ചമേഹേവ, അന്തട്ഠാഹി ച സംയുതോ;

ഓരസോ ഇതി വിഞ്ഞേയ്യോ, കണ്ഠജോ തദസംയുതോ’’തി വദന്തി.

൪. പുബ്ബോ

വത്തതേതി അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമേന വത്തതേ, നനു ചേത്യാദിചോദനാ, നേസദോസോച്ചാദി പരിഹാരോ, ദോസാഭാവേ കാരണ മാഹ-‘യോയോ…പേ… പതീയതേ’തി, വുത്തം സമത്തേതി-‘നഹി’ച്ചാദിനാ, നനു ച പുബ്ബസദ്ദോ യമേകത്താ ഏകം പുബ്ബമാചിക്ഖതി ന സകലന്തി കഥം ‘‘പുബ്ബോ’തി വുത്തേ യോയോതി ഞായതി ‘യോയോ പുബ്ബോ’തി ച വുത്തേ ‘തേസു ദ്വീസു’തി ഏത്ഥ’ദ്വീസു ദ്വീസു’തി ഇദം കഥം സുഖേനേവ പതീയതേ തദിദമസിദ്ധേനാസിദ്ധസാധനന്തി ആസങ്കിയ തദഭാവമുബ്ഭാവീയ പുബ്ബ സദ്ദസ്സ വിച്ഛാഗമകത്തമവഗമയിതുമാഹ-‘നചേദ’മിച്ചാദി. തംയോഗാതി ഉപചാരവസേനാഹ, തബ്ബന്തതായവാതി അത്ഥിയത്ഥേ അപ്പച്ചയവസേന, ഏവമുപരിപി.

൫. പരോ

സേസമിച്ചാദിനാ‘തേസു ദ്വീസൂതി സവണ്ണസഞ്ഞകേസു ദ്വീസു’ ഇച്ചാദി കമതിദിസ്സതി. ലഹുസഞ്ഞാ രസ്സസ്സ, സംയോഗപുബ്ബസ്സ രസ്സസ്സ ദീഘസ്സ ച ഗുരുസഞ്ഞാ ന വത്തബ്ബാ… ഉച്ചാരണവസേനേവാന്വത്ഥസഞ്ഞാതി വിഞ്ഞായതി, പുബ്ബാചരിയവസേന വാ ഇഹാവുത്താവസേസസഞ്ഞാവിയ.

൬. കാദയോ

കേവല ബ്യഞ്ജനാനമത്ഥപ്പകാസത്താഭാവാ സരാനമത്ഥപ്പകാസനേ അച്ചന്തോപകാരാ ബ്യഞ്ജനാതി ‘ഏതേഹീ’തി കരണത്തേന വുത്തം, തേനാഹ ‘സരാന’മിച്ചാദി. വിപുബ്ബാ ‘അഞ്ജ-ബ്യത്തിയം’തീമസ്മാ കരണേ അനപ്പച്ചയേ രൂപം, നപുംസകത്തമ്പിസ്സാവഗമയിതും ‘ഉപകാരകാനീ’തി വുത്തം, ബ്യഞ്ജനത്തം ദിട്ഠന്തേന ഫുടയതി ‘യഥാ’ഇച്ചാദിനാ, യഥാ ഓദനസ്സുപകാരകാനി സൂപാദീനി ബ്യഞ്ജനാനി, തഥാ സരാനമുപകാരകാനീതി അധിപ്പായോ, ബ്യഞ്ജനമ്പന അദ്ധമത്തികം, വുത്തം ഹി–

ഏകമത്തോ ഭവേ രസ്സോ, ദീഘോ മത്തദ്വയായുതോ;

പ്ലുതോ തിമത്തോ വിഞ്ഞേയ്യോ, ബ്യഞ്ജനം ത്വദ്ധമത്തികംതി.

അന്വത്ഥാതി അന്വത്ഥതോ, ‘അന്വത്ഥാ ബ്യഞ്ജനാ’തി സമ്ബന്ധോ.

൭. പഞ്ച

സജാത്യപേക്ഖായ സമുദായവാചിത്തേപി കാദയോതീ അനുവത്തനതോ വഗ്ഗസദ്ദേന കഖഗഘഞാദയോവ ഗയ്ഹന്തി, പഞ്ച പരിമാണമസ്സ പഞ്ചകോവഗ്ഗോ, ‘‘തമസ്സ പരിമാണം ണികോ ചാ’’തി (൪-൪൧) കോ, സുത്തേ ആദിഭൂതോ പഞ്ചസദ്ദോ പഞ്ചസങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദം കുരുമാനോ മാവസാനാനം വഗ്ഗാനം ബഹുത്തം ഗമേതീതി ‘പഞ്ചകാ’തി വുത്തം, വഗ്ഗാതി ബഹുവചനതോ പച്ചേകന്തി വിഞ്ഞായതി, വജ്ജേന്തി യകാരാദയോഭി വഗ്ഗാ, പഠമക്ഖരവസേന പന കവഗ്ഗാദിവോഹാരോ.

൮. ബിന്ദു

അനേകത്ഥത്താ ധാതൂന മുച്ചാരണത്ഥോപേത്ഥ ഗണ്ഹാതീതി നിപുബ്ബാ തതോ കമ്മന്തി ത്തപ്പച്ചയേ ഞ്ഞിമ്ഹി പാദിസമാസേ ദീഘേച രൂപം ദസ്സേന്തോ ‘രസ്സാ’തിആദീമാഹ, പീളനത്ഥതോ നിഗ്ഗഹനം നിഗ്ഗഹോ, ‘ഇ-അജ്ഝേന ഗതീസു’ഇച്ചസ്മാ കത്തരി [കമ്മനി-ഇതി വത്തബ്ബം, ഇതം ഉച്ചാരിതന്തി അത്ഥോ] ത്തപ്പച്ചയേ ഇതം, നിഗ്ഗഹേന ഇതന്തി അമാദിസ മാസേ രൂപം ദസ്സേന്തോ ‘കരണം നിഗ്ഗഹേന വാ’തിആദിമാഹ, പച്ഛിമപക്ഖം സാധേതുമാഹ-‘വുത്തം ഹീ’തി.

൯. ഇയു

ചത്ഥസമാസോതി ഇതരീതരയോഗദ്വന്ദസമാസോ. അത്തേതി മുനി സദ്ദാദിവചനീയേ അത്ഥേ, നമതീതീമസ്സേതം കമ്മം,

യം സബ്ബവചനം സബ്ബ, ലിങ്ഗം സബ്ബവിഭത്തികം;

തം സബ്ബത്ഥേ നമനതോ, വിദും നാമന്തി തബ്ബിദൂ.

ഇധ നാമസഞ്ഞായാഭാവേപി അന്വത്ഥബലായേവ നാമസഞ്ഞാ സിദ്ധാതി (ആഹ) ‘അന്വത്ഥബ്യപദേസേനാ’തി, സ്യാദ്യന്തപകതിരൂപന്തി പച്ചയാ പഠമം കരീയതീതി പകതി, സാ ഏവ രൂപന്തി പകതിരൂപം, സ്യാദ്യന്തസ്സ പകതി രൂപം മുനിസദ്ദാദി സ്യാദ്യന്തപകതിരൂപം, അത്ഥവന്തമധാതുകമപ്പച്ചയമ്പാടിപദികം, പദം പദം പതി പടിപദേ, പടിപദം നിയുത്തം പാടിപദികം. വിസേസനേനാതി സുത്തേ ‘നമസ്സന്തേ’തി വുത്തേന ഇവണ്ണുവണ്ണാനം വിസേസനേന. ആഖ്യാതസ്സാതി പചതിആദിനോ. ആദിമജ്ഝവത്തിനോതി ഇന്ദ ഉദകസദ്ദാദീനം ആദോ, പഖുമാദീനം മജ്ഝേച വത്തിനോ. പദേസേസൂതി ‘‘ഝലാ സസ്സ നോ’’തി (൨-൮൩) ആദികേസു സുത്തപ്പദേസേസു, അനിട്ഠപസങ്ഗ (സങ്കം) നിവത്തേതീതി സമ്ബന്ധോ, അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോനാമ [നാമാതി (പോത്ഥകേ)] പചതി-ഇന്ദ (ഉദക പഖുമ) സദ്ദാദീന മന്ത ആദിമജ്ഝഭൂതഇവണ്ണാദീനം ഝലസഞ്ഞാ വിധായ തതോ പരാസം സാദി വിഭത്തീനം ‘‘ഝലാ സസ്സ നോ’’തി (൨-൮൧) ആദീഹി ‘നോ’ ആദേസാദിമ്ഹി കതേ ‘പചതിനോ, ഇന്ദനോ, ഉദകനോ, പഖുമനോ’തിആദി രൂപപ്പസങ്ഗോ, നനുചാദിആദി ചോദനാ. വത്തബ്ബന്തി സുത്തേ വത്തബ്ബം. ബ്യാസനിദ്ദേസേനാതി അസമാസനിദ്ദേസേന. തദയുത്തന്തിആദി പരിഹാരോ, തന്തി തം ചോദ്യം, സതിഹീതിആദിനാ അയുത്തത്തം സമത്ഥേതി, ദ്വീസുത്തരേസു യോഗേസൂതി ഉപരിമേസു ‘‘പിത്ഥിയം’’ ‘‘ഘാ’’തി ദ്വീസു സുത്തേസു. ഇത്ഥിയന്തി ഇദന്തി ‘‘പിത്ഥിയ’’ന്തി സുത്തേ ഇത്ഥിയന്തി ഇദം പദം. വണ്ണവിസേസനം സിയാതി ‘‘പിത്ഥിയ’’ന്തി സുത്തേ ‘ഇയുവണ്ണാ’തി അനുവത്തനതോ ‘ഇത്ഥിയം ഇവണ്ണുവണ്ണാ’തി ഏവം ഇവണ്ണു വണ്ണാ ‘‘ഘോ’’തി സുത്തേ ‘ഇത്ഥിയം ആ’തിഏവം അവണ്ണസ്സ ച വിസേസനം ഭവേയ്യ. വണ്ണവിസേസനേ വിരോധമാഹ ‘ഏവഞ്ചേ’ച്ചാദി, നാമസ്സന്തേതി അസമാസനിദ്ദേസേ ത്വവിരോധമാഹ- ‘ബ്യാസേ’ച്ചാദി. സക്കാനാമവിസേസനം കാതുന്തി ദ്വീസു സുത്തേസു ഇത്ഥിയന്തിആദിനാ വക്ഖമാനക്കമേന. നാമസ്സ അന്തോ നാമന്തോതി സമാസസ്സ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്താ സമാസേ ഗുണീഭൂതസ്സ നാമസ്സ ഇത്ഥിയന്തി ഇദം വിസേസനം കാതും ന സക്കാതി അധിപ്പായോ, വചനമന്തരേനാതി പാണിനിയാനമിവ ‘‘യഥാസങ്ഖ്യമനുദേസോ സമാനം’’തി (൧-൩-൧൦) സുത്തം വിനാ, സമാസങ്ഖ്യ ഏതേസന്തി സമസങ്ഖ്യകാ, ഇതിസദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ, തേന–

‘‘ആലാപഹാസലീലാഹി, മുനിന്ദ വിജയാ തവ;

കോകിലാ കുമുദാനീ വോ, പസേവന്തേ വനം ജലം’’ (൨൬൦).

ഇച്ചാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൦. പിത്ഥി

ഇത്ഥിയം നാമസ്സാതി ച, അന്തേ ഇവണ്ണുവണ്ണാതി ച വുത്തേ തേസമാ ധാരാധേയ്യസമ്ബന്ധോ ആധേയ്യസ്സാധാരേ പവത്തിം വിനാ ന സമ്ഭവതീതി അജ്ഝാഹാരവസേന ‘വത്തമാനാ’തി വുത്തിയം വുത്തം. ഇവണ്ണു വണ്ണാതി അപേക്ഖിയ‘വിസേസീയന്തീ’തി ബഹുവചനമേതം സമ്ബന്ധസ്സ പുരിസാധീനതായ നാമന്തീമിനാ സമ്ബന്ധേ സതി‘വിസേസീയതീ’തേകത്തേന പരിണമതി.

൧൧. ഘാ

ഇത്ഥിയം നാമസ്സന്തേതി ച വത്തതേ. ഹേട്ഠാ സബ്ബത്ഥ സഞ്ഞിനോ നിദ്ദിസിയ സഞ്ഞായ നിദ്ദിട്ഠത്താ തത്ഥ വിയ വിസും സഞ്ഞിനോ പഠമമനിദ്ദേസേ അസന്തോ വിയാതി ദോസലേസമാലമ്ബിയ ചോദയതി നന്ഹചേ’ത്യാദിനാ. തത്ഥ സേതോതി വിജ്ജമാനസ്സ സഞ്ഞിനോ. കാരിയേനാതി സഞ്ഞാകാരിയേന. പരിഹരതി ‘നായം ദോസോ’തിആദിനാ. പച്ഛാവുത്തമത്തേനാതി ‘‘ഘാ’’തി സുത്തേ കാരിയിനോ ആകാരസ്സ പച്ഛാ വുത്തമത്തേന. നചാതി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ, അപരമ്പി കിഞ്ചി വത്തബ്ബമനിയമരൂപമത്ഥീതി അത്ഥോ. അനിയമരൂപമാചരിയപ്പവത്തിതോ സാധേതുമാഹ ‘ഉഭയഥാപി’ച്ചാദി.

൧൨. ഗോസ്യാ

ആസദ്ദോ ആഭിമുഖ്യേ, അനഭിമുഖമഭിമുഖം കത്വാ ലപനം കഥനമാല പനം, തസ്മിം ആലപനേ, ആലപനത്ഥേ വിഹിതോ സീതി അത്ഥോ.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

സഞ്ഞാധികാരോ സമത്തോ.

പരിഭാസാധികാര

൧൩. വിധി

വചനാരമ്ഭയോജനമാഹ–‘യം വിസേസനഭാവേനേ’ച്ചാദി, യന്തി അനിയമേന ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി (൨-൪൩) ആദീസു അതോതിആദികം വിസേസനഭാവേന വത്തുമിച്ഛിതം പരാമസതി, തേനാതി വിസേ സനത്തേനു-പാദിയമാനേന യം സദ്ദനിദ്ദിട്ഠേന അതോതിആദികേന കരണഭൂതേന, യഥാകഥഞ്ചിതബ്ബതോതി ആദോ മജ്ഝേ-ന്തേ വാ സബ്ഭാവതോ യേനകേനചി ആകാരേന അഭേദോപചാരേന അകാരാദിവിസേസനവതോ നാമാദിനോ, തദന്തത്ഥന്തി തം അതോത്യാദി വിസേസനമന്തേ, നാദോ ന മജ്ഝേ യസ്സ തം തദന്തം, തം അത്ഥോ പയോജനം യസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥോ, വത്തായത്താതി വത്തുനോ ആയത്താ… അത്താവാത്തനോ വചനേ പധാനന്തി, തസ്സാതി വത്തുനോ, സാതി വചനിച്ഛാ, പയോഗാനുസാ രേനാതി ജിനവചനാനുസാരേന, ഇതീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ, ഇമിനാ കാരണേനാതി അത്ഥോ, ന സബ്ബത്ഥപ്പസങ്ഗോതി സംഹിതാദിവിധിമ്ഹി സബ്ബത്ഥ തദന്ത വിധിപ്പസങ്ഗോ ന ഹോതി, തഥാഹി ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’തി (൧-൨൬) ഏത്ഥ സരോതി വിസേസനഭാവേന വചനിച്ഛായ സബ്ഭാവേ സരോതി തത്രാ’ദീനം വിസേസനന്തി യഥാകഥഞ്ചിസരാദിസരമജ്ഝസരന്താനം തത്രാദീനം ലോപപ്പസങ്ഗേ ‘‘വിധിബ്ബിസേസനന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൩) സരന്തസ്സപസങ്ഗോ സിയാ, ന ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൩) അന്തസ്സ… ഛട്ഠീനിദ്ദേസാഭാവാ, തഥാ സതി ‘തത്രിമേ’തിആദിമ്ഹി ‘ഇമേ’തിആദിനാ വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജേയ്യാതി പയോഗം നാനുസടാ നാമസിയുന്തി ന സബ്ബത്ഥ തദന്ത വിധിപ്പസങ്ഗോ, തഥാ ‘‘ഗതിബോധാ’’ (൨-൪) ദിസുത്താദിമ്ഹിപി ‘ഗമയതി മാണവകംഗാമം ത്യാദിപ്പസങ്ഗോതിആദി ച യഥായോഗമവഗന്തബ്ബം, വുത്തിയം ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി സുത്തോദാഹരണം ദസ്സിതം, ‘‘നരാ നരേ’’തി ലക്ഖിയോദാഹരണം.

൧൪. സത്തധീ

വചനഫലമുപദസ്സേതി‘യത്ഥേ’ച്ചാദിനാ, യത്ഥ യസ്മിം ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’ത്യാദികേ സുത്തേ, സത്തമിയാതി ‘സരേ’തിആദിനാ സത്തമിയാ, യസ്സാതി സരോതിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠസ്സ, കാരിയം ലോപാദി, സമ്ബന്ധാ വിസേസാതി സരേത്യാദോ ഓപസിലേസികമധികരണം, തഞ്ചോപസിലേസേ ഭവമധികരണം പുബ്ബസ്സ വാ പരം സിയാ പരസ്സ വാ പുബ്ബന്തി പുബ്ബപരോപസി ലേസസ്സാവിസിട്ഠത്താ പുബ്ബപരാനം സമ്ബന്ധസ്സ അവിസേസാ, പരസ്സാപീതി ന കേവലം പുബ്ബസ്സേവ, സതീത്യസ്മിം അത്ഥേ ജോതനീയേ സത്തമീ സംസത്തമീ സന്തസദ്ദസ്സ സമാദേസേന, സത്തഞ്ചേത്യാദിവചനമേവം സതി ഘടതേ, സന്തി വാ സന്തസദ്ദത്ഥേ പാദി, സുത്തേ അവുത്തേപി വുത്തിയം ‘നിദ്ദേസേ’തി വചനേ കാരണമാഹ-സത്തഞ്ചാ’തിആദി, നിദ്ദേസമന്തരേന സത്തം ന സമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ, സത്തമിയാ നിദ്ദേസേ സതിയേവ തം സമ്ബന്ധായ സത്തായ സമ്ഭവോ, അഞ്ഞഥാ കിമഞ്ഞന്തസ്സാ പതിട്ഠാതി അധിപ്പായോ, പുബ്ബസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ കിന്നിസ്സായ പുബ്ബത്തമിച്ചാഹ-‘സത്തമി’ച്ചാദി, തന്തി ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’തി സുത്തം, ഉകാരസ്സാതി ‘വേളു’ഇച്ചത്ര ഉകാരസ്സ, പുബ്ബസ്സ…പേ… കരിത്വാ തംമനസികതഞ്ചോദനം ദസ്സേതുമാഹ-‘തമഹ’ന്തി ച്ചാദിതി ഏവമേത്ഥ സാജ്ഝാഹാരോ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബസ്സാതി സത്തമീ നിദ്ദിട്ഠതോ പുബ്ബസ്സ, അനന്തരസ്സാതി അബ്യവഹിതസ്സ, വുത്തം കിഞ്ചി നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ, അയമധിപ്പായോ ‘‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സാ’’തി (൧-൧-൬൬) പാണിനിയവചനേ ‘‘ദിസിരയമുച്ചാരണക്രിയോ നിസദ്ദോപ്യയ മിഹ നേരന്തരിയം ജോതേതി, തത്ഥ‘നിരന്തരം ദിട്ഠോ’തി പാദിസമാസേ കതേ ഫുടമേവാനന്തരമുച്ചാരിതേത്യമത്ഥോ-വഗമ്യതേതി ‘‘പുബ്ബസദ്ദസ്സ ബ്യവഹിതേപി പയോഗദസ്സനേ ബ്യവഹിതേപി കാരിയം പപ്പോതീ’’തി ഭസ്സകാരാദയോ വണ്ണേന്തി, ഇഹ താദിസവചനാഭാവേന വണ്ണാദി ബ്യവധാനേപി സിയാ’’തി, സരേച്ചാദിപരിഹാരവചനേ-ധിപ്പായ മുബ്ഭാവയതി ‘യദിപി’ച്ചാദിനാ, മഥുരായ പാടലിപുത്തകസ്സ ചാന്തരാളേ ഗാമാദീനം സബ്ഭാവാ ബ്യവധാനേപി പുബ്ബസദ്ദസ്സ പവത്തിയാ ദിട്ഠന്തമാഹ-‘മഥുരാ’ ഇച്ചാദി, യസ്മാ സരേതി ഓപസിലേസികാധാരേ സത്തമ്യന്തം പദം, തസ്മാ ബ്യവധാനേ സരലോപോ ന ഹോതീതി ഏവം സങ്ഖേപബ്യാഖ്യാനേന വുത്തിയ മത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ന കേവലം സരേതി ഏത്ഥേവാതി ആഹ- ‘കാരിയേ’ച്ചാദി, ഓപസിലേസികേയേവാധാരേ ഭവതീതി സേസോ, കാരണമാഹ-‘വത്തിച്ഛാന്ഹവിധാനതോ സദ്ദസ്സാ’തി, വത്തുനോ യാ ഇച്ഛാ വചനിച്ഛാ തസ്സാ അനുതൂലേന വിധാനതോ അത്ഥസ്സ കഥനതോതി അത്ഥോ,യേന ഹി യമത്ഥം വത്താതിധാതുമിച്ഛതി സതീപ്യഭിധാനസാ മത്ഥിയേ ന തതോ-ഞ്ഞമത്ഥം സദ്ദോഭിദധാതീത്യധിപ്പായോ, വത്തിച്ഛാ വസായേ കാരണമാഹ’വത്തിച്ഛാപി’ച്ചാദി, വത്തുനോ സുത്തകാരസ്സ ഇച്ഛാ വത്തിച്ഛാ, കഥമുപദേസതോ വത്തിച്ഛാ-വസീയതേ’ കഥഞ്ച സാമത്ഥിയതോതി ആസങ്കിയ തമുപദസ്സേതുമാഹ-‘അതോചേത്യാദി, അതോ വക്ഖമാനകാരണാ ഉപദേസതോ വസീയതേതി സമ്ബന്ധോ, കിന്തം കാരണ മിച്ചാഹ-‘യസ്മാ’ഇച്ചാദി, അന്വയസദ്ദേനേത്ഥ ഗുരുപാരമ്പരിയോ-പദേസോ വിവച്ഛിതോ, യസ്മാ കാരണാ അന്വയോ ഗുരുപാരമ്പരിയോ പദേസോ ഗുരുകുലമുപഗമ്മ പഞ്ഹകരണാദിനാ അന്വിച്ഛീയതേ ഗവേസീയതി, അതോ കാരണാ ഗുരുപരമ്പരാ ഗതഉപദേസതോ വസീയതോതി അത്ഥോ, സാമത്ഥിയതോ-വസായപ്പടിപാദയിതുമാഹ- ‘സാമത്ഥിയമ്പി’ച്ചാദി, സാമത്ഥിയമ്പി വുച്ചതേതിസേസോ, ലഘുനോപായേന സദ്ദാനമുപലക്ഖണേ പവത്തീതി ബ്യവഹിതനിവത്തിയാ വചനന്തരക-രണമനുപന്നം, ഉപപന്നം വചനന്തരകരണം, തസ്സ ച ഓപസിലേസികാധാര മന്തരേന അഞ്ഞഥാനുപപത്തിയാ ആധാരവിസേസപ്പടിപ്പത്തീതി ഇദമേത്ഥ സാമത്ഥിയം, ആധാരന്തരേച്ചാദിനാ യഥാവുത്തം സാമത്ഥിയം വിഭാവേതി, ആധാരന്തരേപീതി സബ്ബത്ഥ പാഠോ ദിസ്സതി, പസങ്ഗാഭാവതോ അത്ഥന്ത-രേനാപി ആധാരന്തരേപി ഓപസിലേസികാധാരേപി വചനന്തരപ്പസങ്ഗോ സിയാതി സമ്ബന്ധസമ്ഭവാ ഓപസിലേസികാധാരനിസ്സയനേപി ആനിസംസോ ന ദിസ്സതീതി സമുച്ചയത്ഥേനാപി നത്ഥി പയോജനന്തി വജ്ജേതബ്ബോ യമ്പി സദ്ദോതി, നനു കിമേവം വണ്ണീയതേ പുബ്ബസ്സേവേതി വചന മേവോപസിലേസികമധികരണം വിഞ്ഞാപയതി… തത്ഥേവ പുബ്ബപരത്ത സമ്ഭവാതി യോമഞ്ഞതേ, തസ്സേസാ കപ്പനാ ന സങ്ഗതാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘പുബ്ബസ്സാതി’ച്ചാദി, അയുത്തത്തേ കാരണമാഹ-‘സാമീപികേപി തസ്സ സമ്ഭവാ’തി, ‘ഗങ്ഗായം ഘോസോ’തി വുത്തേ ഘോസോ ഗങ്ഗായം പുബ്ബോ വാ പരോ വേതി ഗമ്മമാനത്താ സാമീപികേപ്യധികരണേ പുബ്ബപരത്തസ്സ സമ്ഭവാതി അത്ഥോ, ഏതാവവുച്ചതേതി പുബ്ബസ്സേവ ഹോതി ന പരസ്സാതി ഏത്തകമേവ വുച്ചതേ, തഥാച വക്ഖതി-‘കിന്ത’ന്തിആദി, അധികം ബ്യവഹിതനിവുത്യാദി ന വുച്ചതേതി സമ്ബന്ധോ, ആദിസദ്ദേനേത്ഥ ഛട്ഠീപകപ്പനാ ഗഹിതാ, ഛട്ഠീപകപ്പനാപി സാമത്തിയാ കതാതി സമ്ബന്ധോ, പകപ്പനം പകപ്പനാവിധാനം, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘പാണിനിയാ ‘‘ഛട്ഠീട്ഠാനേയോഗാ’’ത്യതോ (൧-൧-൪൯) ‘‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ’’ (൧-൧-൬൬) ‘‘തസ്മാ ത്യുത്തരസ്സ’’ ഇതി (൧-൧-൬൭) പരിഭാസാസുത്തദ്വയേ ഛട്ഠീഗഹണമനുവത്തിയ ‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ ഛട്ഠീ’ ‘തസ്മാത്യുത്തരസ്സ ഛട്ഠീ [നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ ഛട്ഠീതി പുബ്ബസ്സ കാരിയിത്തപടിപാദനയോഗ്ഗോ ഛട്ഠീ തബ്ബോധകപദേ ഭവതിത്യത്ഥോ, ഏവ ധുത്തരസ്സേതു വി. ഉജ്ജോതടീകാ] തി ഛട്ഠീപകപ്പനം പടിപാദേന്തി ‘യസ്മിം സുത്തേ ഛട്ഠീനിദ്ദേസോ നത്ഥി, തത്ഥ ഛട്ഠീപകപ്പനായഥാ സിയാ’തി, ഇധ പന വചനന്തരാഭാവേപി യത്ഥ ഛട്ഠീനിദ്ദേസോ നത്ഥി, തത്ഥ സാമത്ഥിയേനേവ ഛട്ഠീപകപ്പനാ സിദ്ധാ’തി, സാമത്ഥിയമുപദസ്സേതി ‘സത്തമീനിദ്ദേസേ’ച്ചാദിനാ, അഞ്ഞവിഭത്തിനിദ്ദിട്ഠോപി പടിപജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, കാരിയയോ ഗന്തി കാരിയസമ്ബന്ധം, യഥാ ‘‘വഗ്ഗേ വഗ്ഗന്തോ’’തി ഏത്ഥാനുവത്തമാനം നിഗ്ഗഹീത’ന്തിദം ഛട്ഠീയന്തം വിഞ്ഞായതേ, കഥം വഗ്ഗേതേസാ സത്തമ്യകതത്ഥാ ‘‘നിഗ്ഗഹീത’’ന്തി (൧-൩൮) പുബ്ബസുത്തേ കതത്ഥതായ പഠമാ വിഭത്തിയാ ഛട്ഠീവിഭത്തിമ്പകപ്പേതി സത്തമിയം പുബ്ബസ്സേ’തി തഥേത്യവഗന്തബ്ബം. ഏതാവ വുച്ചതേതി വുത്തേ ഇദന്തി ന വിഞ്ഞായതേതി ആഹ ‘കിന്ത’ന്തിആദി, യദാഹിച്ചാദിനാ പരിയായപസങ്ഗക്കമം ദസ്സേതി. കിമിദമുച്ചതേ പരിയായപ്പസങ്ഗേ നിയമത്ഥം വചനന്തി നനു പുബ്ബപരാനം യുഗപദുപ്പത്തിയ മാചരിയവചനപ്പമാണേനാപ്പടിപത്തിയം വിജ്ഝനത്ഥം വചനന്തി കസ്മാ നോച്ച തേച്ചാഹ- ‘യുഗപദുപസിലിട്ഠാന’ന്ത്യാദി, യുഗപദുപസിലിട്ഠാനമസമ്ഭവോതി സമ്ബന്ധോ, കുതോച്ചാഹ-‘അപരസ്സൂപസിലേസികസ്സാഭാവതോ’തി, അതോതി യുഗപദുഭിന്നമ്പത്തിയാ അഭാവതോ, വചനം ‘‘സരോ ലോപാസരേ’’ച്ചാദികം (൧-൨൬) സുത്തം.

൧൫. പഞ്ച

അവധിഭാവേനാതി ‘അതോ’ച്ചാദിനാ അവധിത്തേന, യസ്സാതി യോ ആദിനോ, കാരിയന്തി ‘ടാടേ’ആദികം, പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവിസേസാതി യഥാ- ‘ഗാമാ ദേവദത്തോ’തി വുത്തേ സോ തതോ പുബ്ബോ പരോഗേതി വിഞ്ഞായതീത്യവധിഭാവസ്സ പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവിസേസോ, തഥേഹാപി ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി (൨-൪൧) വുച്ചമാനേ അതോ പുബ്ബേസം യോനം അഥവാ പരേസന്തി പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവധിഭാവസ്സാവിസേസാതി മഞ്ഞതേ, പുരേ വിയാത്യനേന സത്തമിയന്തി ഏത്ഥ വുത്തം നിദ്ദേസവചനേ കാരണമതിദിസതി, വുത്തിയം ‘നരാനമേരേ’തി ഏത്ഥ അപവാദവിപ്പടിസേധേ സതിപരത്താ ടാടേആദേസാനം പവത്തിം ‘‘ആദിസ്സാ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണയിസ്സാമ, അഥ കിമിമിനാ വചനേന നനു യതോ യത്ഥ പഞ്ചമീ നിദ്ദേസോ തത്ഥ സബ്ബത്ഥ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ’’ (൧-൨൧) ത്യതോ ‘പരോ’ത്യനുവത്തേതും സക്കാതി തസ്സാനുവത്തിതസ്സ യോനമിച്ചനേന സാമാനാധികരണ്യാ‘പരേസം യോനം’ത്യയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതേ, തതോ പുബ്ബേസം പസങ്ഗോയേവ നത്ഥീതി, നേതദത്ഥി, പരോതി ത്യനുവത്തമാനം ‘അതോ’തി പഞ്ചമ്യന്തേന സമ്ബജ്ഝമാനം ന കോചി വാരേതാ അത്ഥീതി പരതോ-കാരതോ പുബ്ബേസമ്പി യോനം ടാടേആദേസാ പപ്പോന്തീതി വചനേനേമിനാ ഭവിതബ്ബമേവാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘വചനേ’ച്ചാദി, ഏവഞ്ചരഹി തദേവോദാഹരിതബ്ബം, കിം ‘നരാനരേ’ ത്യുദാഹടന്തി ചേ, നേസദോസോ, അഞ്ഞദത്ഥം കാരീയമാനമിഹാ-പ്യത്ഥവന്തം ഹോതീതി, പുബ്ബകോ പരിഹാരോതി ബ്യവ ഹിതനിവത്തിയാ പുബ്ബസുത്തേ വുത്തോ ‘‘സരേതോപസിലേസികാധാരോ’’തി പരിഹാരോ, ന സമ്ഭവതീതി ഇഹ സത്തമിയാ അഭാവാ ന സമ്ഭവതി, വചനാനന്തരന്തി പാണിനിയാനം നിദ്ദിട്ഠഗ്ഗഹണമിവ ബ്യവഹിതനിവത്തിയാ സുത്തന്തരം, തേ ഹി ‘‘തസ്മാത്യുത്തരസ്സാ’’ത്യേത്ഥ (൧-൧-൬൭) നിദ്ദിട്ഠഗ്ഗഹണമനുവത്തിയ തേന പുബ്ബേ വിയ ബ്യവഹിതനിവത്തിമ്പടിപാദേന്തി. അനന്തരേതിവചനാ പച്ചാസത്തിയാ നിസ്സയനം വിഞ്ഞായതേ, കതത്ഥതായാതി വചനാ ജാതിയാത്യാഹ- ‘പച്ചാസത്യാ ജാതിം സന്നിസ്സായാ’തി ജാതിം സന്നിസ്സായ പച്ചാസത്യാ കരണഭൂതായ നിവത്തിമാഹേതി സമ്ബന്ധോ, ഇമിനാ പച്ചാസത്തി ഞായബ്യാപനഞായജാതിപദത്ഥബ്യത്തിപദത്ഥേസു പച്ചാസത്തിഞായോ ജാതിപദത്ഥോചേഹ നിസ്സീയതേതി ദസ്സേതി, ന ഹി കേവലം ജാതിം നിസ്സായ ബ്യവഹിതനിവത്തി വത്തും സക്കാ, തഥാഹി യദേത്ഥ പച്ചാസത്തിഞായോ ന നിസ്സിതോ, തദാ ബ്യാപനഞായേന ബ്യവഹിതേ ചാബ്യവഹിതേ ചാസജ്ജതീതി ജാതിയാ നിസ്സയനേ സത്യപി ബ്യവഹിതേപി ബ്യാപ്യമാനാ ജാതി കേന നിവാരീയതേ നാപി കേവലം പച്ചാസത്തിന്നിസ്സായ ബ്യവഹിതനിവത്തി വത്തും സക്കാ, തഥാഹ്യസതി ജാതിസന്നിസ്സയേന ബ്യത്തിനിസ്സീയതേ, ബ്യത്തിയഞ്ച പദത്ഥേ പടിലക്ഖിയം ലക്ഖണം പവത്തതീതി പച്ചാസത്തി ഞായനിസ്സയനേപ്യബ്യവഹിതമ്പതി യം ലക്ഖണം ഭിന്നം തദബ്യവഹിതേ പവത്തം, യമ്പന ബ്യവഹിതമ്പതി ഭിന്നം ലക്ഖണം, തഞ്ച വചനപ്പമാണതോ മാഭവത്വസ്സ ബ്യത്ഥതാതി ബ്യവഹിതേപി പവത്തതേ, തസ്മാ ഉഭോപി നിസ്സായ നീയാതി. വിസയദസ്സനപ്പസങ്ഗേ വിസയിദസ്സനമത്ഥബ്യത്തികാരണന്തി വാക്യന്തോഗധപദാനമത്ഥമ്പഠമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ സമാസാദികം ദസ്സേതും ‘കതോ’ത്യാദികമാരദ്ധം, ജാതിലക്ഖണോതി അബ്യവഹിതത്തജാതിസഭാവോ, ‘ഓസധ്യോ’തി ഏത്ഥ സകാരേ അകാരാ പരസ്സ ധകാരേന ബ്യവഹിതസ്സ യോസ്സ വിയാവസേസാനമ്പി സബ്ഭാവതോ വുത്തം-‘യോപ്പഭുതീന’ന്തി, ജാതി സാമഞ്ഞം, യാവതി വിസയേതി ഗവാദികേ യത്തകേ വിസയേ, കാമചാരതോ വിസയ പരിസമത്തിയാ ദിട്ഠന്തമാഹ-‘തം യഥേ’തി, ഭോജയേതീതി ഏത്ഥ ഭോജയേഇതീതി പദച്ഛേദോ, കതോഹി ജാത്യത്ഥോ കസിണോതി യസ്മാ സകലോ ബ്രാഹ്മണ ജാതിസങ്ഖാതോ അത്ഥോ പരിസമത്തോ, തസ്മാതി അത്ഥോ, ഇദം വുത്തം ഹോതി- ‘യാവ ദിട്ഠമ്ഭോജയേ’തി വുത്തേ [വുത്തേന (പോത്ഥകേ)] സന്തായ സാമഞ്ഞവുത്തി ബ്രാഹ്മണസദ്ദപ്പയോഗസാമത്ഥിയാ പച്ചേകമ്ഭോജനകിരിയാ കതാ നാമ ഹോതി, യതോ കസിണോപി ജാത്യത്ഥോ പരിസമത്തോ നാമാതി. ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) സുത്തേ ബ്യഞ്ജനേതി സത്തമീ പുബ്ബസ്സ ദീഘാദിവിധിമ്ഹി ചരിതത്താ ‘‘സരമ്ഹാ ദ്വേ’’തി (൧-൩൪) ഏത്ഥ സരമ്ഹാതി പഞ്ചമ്യക തത്ഥാ, തതോ പഞ്ചമീനിദ്ദേസസ്സ ബലീയത്തം, തതോ ‘‘സത്തമിയം പുബ്ബസ്സ’’ ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തി ദ്വിന്നം പരസ്സ സമുട്ഠാപനേ ‘ബ്യഞ്ജനേ’തി സത്തമീ പരസ്സ കാരിയ യോഗിതായ അത്ഥതോ വിഭത്തിവിപരിണാമേന ഛട്ഠീഭാവേന പരിണമതീ… ദ്വിന്നം സുത്താനം വിപ്പടിസേധേ പരസ്സ ബലീ യത്താവാതി ഏതാദിസസാമത്ഥിയസബ്ഭാവതോ വുത്തം-‘ഛട്ഠീപകപ്പനാപി പുരേവിയ സാമത്ഥിയാ’തി.

൧൬. ആദിസ്സ

കിഞ്ചി അന്തസ്സ സമ്പത്തന്തി യം ടാനുബന്ധമനേകവണ്ണം ന ഹോതി, തം ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ (൧-൧൭) ത്യന്തസ്സ പത്തം, കിഞ്ചി സബ്ബസ്സേതി ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേതി’’ (൧-൧൯) ടാനുബന്ധമനേകവണ്ണഞ്ച കാരിയം സബ്ബസ്സ പത്തം. യദന്തഭാവികാരിയംത്യാദിനാ വചനഫലമുപദസ്സേന്തോ ‘ഛട്ഠീയന്തസ്സേ’തീമസ്സാപവാദോ യം യോഗോതി ദസ്സേതി, തസ്സായമ പവാദോ ഹോതു ടാനുബന്ധാദികാരിയം കഥന്തി ആഹ-‘ടാനുബന്ധേ’ച്ചാദി, വിപ്പടിസേധാതി അപവാദവിപ്പടിസേധാ, ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’തി ഹി ഉസ്സഗ്ഗോ, തസ്സാപവാദാ ‘‘ആദിസ്സ’’ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’ത്യേതേ, ‘‘ആദിസ്സാ’’തീമസ്സാവകാസോ ‘തേരസാ’തി, ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സാ’’തീമസ്സാവകാസോ ‘ഏസു, അനേനാ’തി, ഇഹോഭയമ്പപ്പോതി ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’ (൨-൪൧) ‘‘നരാനരേ’’ ‘‘അതേന’’ (൨-൧൦൮) ‘‘ജനേനാ’’തി (തത്ഥ) ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’തീദമ്പവത്തതീതി തേസമപവാദാനം വിപ്പടിസേധാ സബ്ബാദേസോ ഭവതി. ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി ദസസദ്ദേ-ന്തസ്സ പത്തോപി തദപവാദത്താ ‘‘ആദിസ്സാ’’തിആദിഭൂതസ്സ ദകാരസ്സ ഹോതീതി ആഹ ‘ദകാരസ്സരോ’തി.

൧൭. ഛട്ഠീ

കോത്ഥോന്ത സദ്ദസ്സേച്ചാഹ-‘അന്തോവസാന’മിച്ചാദി, ‘‘വണ്ണസ്സന്തസ്സ’’തി (൧-൧-൫൨) സുത്തേ വണ്ണഗ്ഗഹണമന്തവിസേസനായോപദിട്ഠം പാണിനിനാ-അന്തസ്സ പദസ്സ വാക്യസ്സ വാ മാഭവീ’തി, ഇഹ ത്വനത്ഥകം വണ്ണഗ്ഗഹണം ബ്യവച്ഛേജ്ജാഭാവാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘സോ ചേ’ ത്യാദി, നനു ബ്രഹ്മസ്സാതി വിസേസനത്ഥേന വത്തുമിച്ഛിതോ മഹാബ്രഹ്മസദ്ദോ ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠോ നാമാതി ‘‘ബ്രഹ്മസ്സു വാ’’തി (൨-൧൯൪) ഉആദേസോ ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി അന്തബ്രഹ്മസദ്ദസ്സ പപ്പോതി, തഥാ സതി ‘ന ഹി ഛട്ഠീ നിദ്ദിട്ഠസ്സ അന്തം പദം വാക്യം വാ സമ്ഭവതീ’തി കസ്മാ വുത്തന്തി, വുച്ചതേ- ന വിസേസനത്ഥേനാക്ഖേപമത്തേന മഹാബ്രഹ്മസദ്ദോ ഛട്ഠീ നിദ്ദിട്ഠോ നാമ ഭവതീതി ന ബ്രഹ്മസദ്ദസ്സ സബ്ബസ്സാദേസപ്പസങ്ഗോ, മഹാബ്രഹ്മസദ്ദേ വാ ബ്രഹ്മസദ്ദോ അത്ഥീതി തസ്സാന്തസ്സ ഉത്തം വിധീയതേ.

൧൮. വാനു

‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യനേനേവാവിസേസേന വാനുബന്ധകാരിയേപ്യന്തസ്സ സിദ്ധേ കിമത്ഥോയമാരമ്ഭോത്യാസങ്കിയ ടാനുബന്ധാത്യാദിനാ വചനഫലമുപദസ്സേന്തോ ‘ബാധകബാധനത്ഥോ-യമാരമ്ഭോ’തി-വദതി, തഥാഹി ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യസ്സ ബാധകോ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’തി, തസ്സ ച ‘‘വാനുബന്ധോ’’ത്യയം യോഗോ ബാധകോതി ബാധകബാധനത്ഥോ സമ്പജ്ജതേ, അപഇച്ചയമുപസഗ്ഗോ വജ്ജനേ നീവാരണേ, പനയനേ വാ വത്തതേതി അപോദ്യന്തേ ഉസ്സഗ്ഗലക്ഖണാനി വജ്ജീയന്തേ നീവാരീയന്തേ അപനീയന്തേ നേനേത്യപവാദോ, സുത്തേകദേസേന സുത്തമേവോപലക്ഖിതന്തി അന്തസ്സ‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’തി സുത്തസ്സ അപവാദോ അന്താപവാദോ, ഉസ്സജ്ജതേ നിവത്തീയത്യപവാദേനേത്യുസ്സഗ്ഗോ, ഉസ്സഗ്ഗാപവാദക്കമോ പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബോ ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യുസ്സഗ്ഗോ, തദപവാദാ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സ’’ ‘‘ഉകാനുബന്ധാദ്യന്താ’’ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാ നമന്താ പരോ’’തി, ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’ത്യുസ്സഗ്ഗോ, തദ പവാദാ ‘‘വാനുബന്ധോ’’ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ’’തി.

൧൯. ടാനു

ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സേച്ചാദിനാ വചനാരമ്ഭപ്പയോജനാഖ്യാനേനാന്താദേസാപവാദോ യം യോഗോതി ബ്രവീതി, പച്ചേകമഭിസമ്ബന്ധോതി സോ ടകാരാനുബന്ധോ ചാദേസോതിആദിനാ, കസ്സ സബ്ബസ്സ ഭവതിച്ചാഹ-‘ഛട്ഠീ നിദ്ദിട്ഠസ്സേ’ച്ചാദി, നനു ച ടേആദേസോപ്യനേകവണ്ണോഏവ ദ്വിവണ്ണസമുദായത്താത്യാസങ്കിയാഹ-‘ഉപലക്ഖിയേ’ച്ചാദി, അനുബധ്യതേ പയോഗേ അസുയ്യമാനേപി പയോജനവസേനാനുസരീയതീത്യനുബന്ധോ, ഉപദേസേ യേവോപലക്ഖിയ നിവത്തതേത്യനേനേതം ദസ്സേതി ‘ഉച്ചാരിതവിനാസിനോനുബന്ധാ’തി, ഉപദേസേ പഠമുച്ചാരണേ.

൨൦. ഞകാ

ആദ്യന്താതി വുത്തേ കഥമവയവാത്യയമത്ഥോ ലബ്ഭതീ ത്യാഹ-‘ആദ്യന്തസദ്ദാനമി’ച്ചാദി, ആദ്യന്തസദ്ദാനം നിയതവയവവാചിത്താ അവയവസ്സ ചാവയവിനാമന്തരേനാ സമ്ഭവതോ സാമത്ഥിയാവയവീ ലക്ഖീയതി, ഛട്ഠിയാത്യനുവുത്തിതോ വാവയവാവയവിസമ്ബന്ധേസാ ഛട്ഠീ, തായ നിദ്ദിട്ഠസ്സാത്യയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതേതി വുത്തിയം-‘ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സാ’തി (വുത്തം), തേനേവ പച്ചയവിധിമ്ഹി കൂപ്പച്ചയാദയോ ന ദോസാ ഭവന്തീതി, അതോയേവാതി തദവയവാചിത്തതോയേവ, തഗ്ഗഹണേനേതി അവയവഗ്ഗഹണേന, കതാകതപ്പസങ്ഗിത്താതി ഓത്തേ കതേപി അകതേപി വുകാഗമസ്സ പസങ്ഗതോ, ഭൂയത്തത്താ ഹി ഓത്തസ്സ ഭൂഗ്ഗഹണേ സതി കതേപി ഓത്തേ വുകാഗമേന ഭവിതബ്ബമകതേപി തതോവ ‘‘കതാകതപ്പ സങ്ഗീ യോ വിധി സനിച്ചോ’’തി നിച്ചത്താ ഓത്തം ബാധിത്വാ വുകാഗമോ ഹോതി, അഥ വുകാഗമേ പച്ഛാ തേന ന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ-‘അന്താവയവേ’ച്ചാദി.

൨൧. മാനുബന്ധോ

യദിനിദ്ധാരണേ ഛട്ഠീ അന്തസ്സാവിസേസിതത്താ അവിസേസേന യതോ കുതോചി അന്തതോ ബാനുബന്ധോ പരോ സിയാ, ന ഹി ദുതിയം സരഗ്ഗഹണമത്ഥി, യേനാന്തോ വിസേസീയതേച്ചാഹ-‘നിദ്ധാരണ’മിച്ചാദി, കാരണമാഹ-‘സുതത്താ’തി, ‘സരാന’ന്തി സുതത്താതി അത്ഥോ, തേന ‘‘സുതാനുമിതേസുസുതസമ്ബന്ധോബലവാ’’തി രുന്ധതീതേത്ഥധകാരസ്സാ നുമിതസ്സ മം ന ഹോതീതി ദീപേതി, സമാന ജാതിയസ്സേവ ലോകേ നിദ്ധാരണപ്പതീതി ഹോതിച്ചാഹ-‘തഥാ ഹി’ച്ചാദി, യഥാ’കണ്ഹാ ഗാവീനം സമ്പന്നഖീരതമാ’തി വുത്തേ അവിസേസിതത്തേപി കണ്ഹായ കണ്ഹാഗാവീയേവ പതീയതേ, തഥേഹാപി സരാനം മജ്ഝേ അന്താത്യന്തത്തേന നിദ്ധാരിയമാനോ സമാനജാതിയോ സരോയേവ പതീയതേ, തേന സരാനം യേവാന്താപരോ ഭവിസ്സതീതി ഭാവോ, വിസേസനത്തോതി ‘‘ഞിലതസ്സേ’’തി (൫-൧൬൩) സുത്തേ അസ്സാതി വുത്തേ അയമേവേതി നിയമാഭാവാ യസ്സകസ്സചി അകാരസ്സ ഞിപ്പത്തി, തേനാനിട്ഠപ്പത്തീതി ലാനുസങ്ഗിസ്സേവ അസ്സാതി ലസ്സ യം വിസേസനത്തം തം അത്ഥോ പയോജനമസ്സ ‘‘കത്തരിലോ’’തി (൫-൧൮) ലകാരസ്സാതി വിസേസനത്ഥോ ലകാരോ, ഇധേവാതി ഇമസ്മിം ‘‘മാനുബന്ധോ’’തിആദിസുത്തേയേവ.

൨൨. വിപ്പടി

പരോതി വത്തതേ, സോ ചാഞ്ഞാധിക്യഇട്ഠാദ്യനേകത്ഥോപി ഇധ ഇട്ഠ വാചീ ദട്ഠബ്ബോ, കമ്മബ്യതിഹാരേഘണിതി കമ്മബ്യതിഹാരോ കിരിയാപരിവത്തനം ഭാവവിസേസോ തസ്മിം ‘ഭാവകാരകേസ്വഘണ്ഘകാ’’തി (൫-൪൪) സാമഞ്ഞേന വിഹിതത്താ വിപ്പടിസേധനന്തി അത്ഥേ ഘണി വിപ്പടീ സേധോ, തേനാഹ-‘സാമഞ്ഞേ’ച്ചാദി, വിപ്പടിസേധസദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ-‘അഞ്ഞമഞ്ഞപടിസേധോ’തി, സംസിദ്ധിയം വത്തമാനോപി സിധി ഉപസഗ്ഗസമ്ബന്ധേ നാത്ഥന്തരേപി ഹോതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധോത്യത്ഥോ, വിപ്പടിസേധസദ്ദസ്സ ലോകേ വിരോധവാചിത്തേന പസിദ്ധത്തമാഹ ‘തഥാ ഹി’ച്ചാദിനാ, കഥമ്പന പമാണഭൂതസ്സാചരിയസ്സ വചനേസു അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധോ സമ്ഭവതീച്ചാസങ്കിയ ഉഭിന്നം സാവകാസത്തേ സതി സമ്ഭവതി നാഞ്ഞഥാതി ‘ദ്വിന്ന’മിച്ചാദി വുത്തിഗന്ഥോ പവത്തോതി വത്തും ‘സോചാ’തിആദിമാഹ അഞ്ഞമഞ്ഞാനജ്ഝാസിതേതി അഞ്ഞമഞ്ഞേനാനക്കന്തേ അപരിഗ്ഗഹിതേതി വുത്തം ഹോതി, അനുഭയതാഗിനീതി യോ വിസയേകദേസോ ഉഭയന്ന ഭജതേ തസ്മിം അനുഭയഭാഗിനി വിസയേകദേസേ, സാമഞ്ഞവിസയോ ദ്വിന്നം വിധീനം സാധാരണോ വിസയോ, തത്ഥ പവത്തിപ്പസങ്ഗേ സതി സോച വിപ്പടിസേധോ ജായതീതി സമ്ബന്ധോ, ഇമിനാ വിപ്പടിസേധസ്സ വിസയോ പവത്തിപ്പസങ്ഗോ വിസയവിസയീനമഭേദേന സുത്തേ ‘വിപ്പടിസേധോ’തിവുത്തോതി ‘ദ്വിന്ന’മിച്ചാദിനാ വുത്തിഗന്ഥോ രചിതോതി ദീപേതി, പരോ ഹോതീ തിവിധിദസ്സിതോതി ഇമിനാ യദി നിയമോ-ബ്ഭൂപഗതോ സിയാ, തദാ ‘പരോവഹോതീ’തി വദേയ്യാതി ദസ്സേതി, പാണിനിയാ ഹി ജാതിയം പദത്ഥേ സകിമേവ ലക്ഖണം പവത്തതീതി ചരിതത്ഥത്താ വിസയന്തരേ ദ്വിന്നമ്പി ലക്ഖണാനമപ്പവത്തിയം പരം പച്ഛിമം കാരിയന്തി വിധ്യത്ഥമിദം വചനം, ബ്യത്തിയന്തു പദത്ഥേ ലത്വാദീനമിവ പരിയായപ്പസങ്ഗേ നിയമത്ഥന്തി പടിപന്നാ, ഇധ പന ജാതിയം ബ്യത്തിയഞ്ച ദ്വിന്നമ്പി സുത്താനമപ്പവത്തിയമേവ വിധ്യത്ഥമേവിദം വചനം, ന നിയമത്ഥമ്പീതി പടിപാദേതുമാഹ-‘തഥാഹി’ച്ചാദി, കാമചാരതോ പരിസമാപീയതേതി സമ്ബന്ധോ, കാമതോ പരിസമാപനഞ്ചേതിസ്സാ സബ്ബസ്മിം അത്തനോ ഗോചരേ അവിച്ഛേദബ്യാപനേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ. കഥമ്പനേകസ്സാപി പവത്തി ന ഭവേയ്യാത്യാസങ്കിയ കാരണമാഹ‘ഉഭയമ്പി’ച്ചാദി, ഹിസദ്ദോ യസ്മാത്ഥേ, യസ്മാ ഉഭയമ്പിദമാചരിയവചനം, തതോയേവ പമാണം, അഭിമതകാരിയവിധാനേ ലിങ്ഗഭാവേന സദ്ദികാനുമതത്താ(തേസം) വിധീനം വിധായകഞ്ച തസ്മാതി അത്ഥോ. പമാണത്താ ദ്വിന്നമ്പി അപ്പത്തിയം കാരണമാഹ-‘അനുഭയഭാഗിമ്ഹി’ച്ചാദി, യതോ ലദ്ധാവകാസാ തതോ സമാനബലാതി, ഇതിസദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, വിരുദ്ധാചാതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദം ദത്വാ ‘അനുഭയഭാഗിമ്ഹി…പേ… വിരുദ്ധാചാതി ദ്വിന്നം വചനാനം പമാണത്താ ഉഭിന്നമ്പി അപ്പവത്തീതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. സമാനബലാനം ദ്വിന്നം ലോകേപി വിരോധിത്തം ഏകക്ഖണേയേവ ഉഭിന്നമ്പി കാരിയേ അപ്പവത്തി ച ദിസ്സതീതി ദിട്ഠന്തമാഹ ‘ലോകേചേ’ത്യാദി, ഏത്ഥ ച പേസ്സസ്സ (അ)വിരോധത്ഥിനോ കാരിയേ അപ്പവത്തിരിവ [അപ്പവത്തിയേവ (പോത്ഥകേ)] സമാനബലാന മുഭിന്നം വചനാനം കാരിയേ അപ്പവത്തീതി സുഖേനോ പമാസംസന്ദനം വിഞ്ഞാതബ്ബം.

ജാതിപക്ഖേയേവ ഭസ്സകാരേന ദ്വിന്നം യുഗപദിപ്പത്തിയം ‘ലത്വാദീനമിവ’ പരിയായപ്പസങ്ഗോ വണ്ണിതോ, തസ്സായുത്തത്തമുപദസ്സേന്തോ ആഹ ‘നചാപി’ച്ചാദി, ഭിന്നവിസയത്താതി ദ്വിന്നം വിധീനം ഭിന്നവിസയത്താ. അഭിന്നവിസയത്തേ ഹി പരിയായകപ്പനാ യുത്തിമതീ, അതോച ലത്വാദീനമഭിന്നവിസയത്തമ്പടിപാദയിതുമാഹ- ‘ലത്വാദയോ ഹി’ച്ചാദി, അനവയവേനേതി ധാതു മത്തതോ വിധാനേനാവയവബ്യതിരേകസബ്ഭാവതോ സബ്ബധാതുപരിഗ്ഗഹേന, യത്ഥ യസ്മിം ധാത്വത്ഥേകദേസേ പവത്താ സമാനാ പവത്താ സന്തോ ലദ്ധാവകാസാ സിയും തസ്സേകദേസസ്സ പരിഹാരേനാപി പരിച്ചാഗേനാപി ന വിധീയന്തേതി സമ്ബന്ധോ, ലത്വാദീന മേകക്ഖണേ അസമ്ഭവാ ഏകസ്മിം കതേ സതീതരവചനാന മാനത്ഥക്യപ്പസങ്ഗാച പരിയായേന ഭവന്തീതി യന്തം യുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇഹാതി ഇമസ്മിം യുഗപദിപ്പത്തിയം, ഇഹ തഥാഭാവസ്സ കാരണമാഹ-‘സാവകാ…പേ… വചന’ന്തി, തത്ഥാതി യുഗപദിപ്പത്തിയം. ജാതിയമ്പദത്ഥേ ‘‘പുനപ്പസങ്ഗവിജാനനാ സിദ്ധം, വിപ്പടിസേധേ യം ബാധിതം തമ്ബാധിതമേവാ’’തീമാസമുഭിന്നം പരിഭാസനമ്പവത്തിം പടിപാദേന്തോ ആഹ- ‘പരസ്മിം ചേ’ത്യാദി, പരസ്മിന്തി ഇട്ഠേ, പരിഭാസനമ്പന അയമത്ഥോ ‘പുനപ്പസങ്ഗവിജാനനാതി ദ്വിന്നം സുത്താനമേകത്ഥപ്പ സങ്ഗസങ്ഖാതേ വിപ്പടിസേധേ സതിപരമിട്ഠം പഠമം ഹോതി, ഹോന്തേന തേന യദീതരസ്സ നിമിത്തോപഘാതോ ന കതോ തദാ തസ്സാപി പുനപ്പസങ്ഗോ തസ്സ വിജാനനാ സിദ്ധന്തി, വിപ്പടിസേധേ യഥാവുത്തേ സതി പഠമം ഹോന്തേന യം സുത്തം ബാധിതം തസ്സ പുനപ്പവത്തിയാ യദി നിമിത്തം നത്ഥി തം ബാധിതമേവേ’തി. ബ്യത്തിയമ്പി വിധ്യത്ഥമേവിദം വചനം, ന നിയമത്ഥന്തി ദസ്സേതുമാഹ-‘ബ്യത്തിയ’മിച്ചാദി, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘ബ്യത്തിയം പടിലക്ഖിയംലക്ഖണപ്പവത്തിയം ദ്വിന്നം സാധാരണം ഠാനമ്പതി യാനി വചനാനി ഭിന്നാനി തേസമ്പി നിരവകാസത്തേന തുല്യബലത്താ ദ്വിന്നമ്പടിപത്തിയേവസിയാ, നതു പരിയായപ്പസങ്ഗോ’തി. ബ്യത്തിയമ്പി യഥാവുത്താനം പരിഭാസാനം പവത്തി വുത്തവിധിനേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘പരിഭാസാനമ്പി’ച്ചാദിമാഹ.

ജാതിയമ്പദത്ഥേ ‘‘വത്തമാനേതി അന്തി, സി ഥ, മി മ, തേ അന്തേ, സേ വ്ഹേ, ഏ മ്ഹേ’’ച്ചാദീനം ലക്ഖണാനമേകമേകത്ഥേപി വത്തമാനേതി അന്തി, വത്തമാനേ സി ഥ ഇച്ചാദീനം വാക്യേകദേസാനം ഗച്ഛതിച്ചാദോ ഗച്ഛ സിച്ചാദോ ച ലക്ഖിയേ സകിമ്പവത്തിയാ സബ്ബസ്മിം സകേ വിസയേ പഠമ മജ്ഝിമപുരിസേകവചനജാതി പരിസമത്താതി ചരിതത്ഥത്താ തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥാതി ഏത്ഥ ദ്വീഹി ദ്വിന്നം പുരിസാന മേകക്ഖണേ പവത്തിയം ന കസ്സചി, ബ്യത്തിയമ്പി പടിലക്ഖിയം ലക്ഖണാനി ഭിജ്ജന്തീതി സാധാരണം ഠാനം പതിഭിന്നേഹി ലക്ഖണേഹി ദ്വിന്നമ്പേകത്ഥേ-കക്ഖണേ പവത്തിയം ന കസ്സചി, തഥാ വുത്തനയേനേവ തിണ്ണം പുരിസാനമേകക്ഖണേ പവത്തിയന്തി സബ്ബഥാ അപ്പവത്തിയം സമ്പത്തായം വചനമിദം, പരോ ഹോതീതി മജ്ഝിമുത്തമം ഭവതീതി അധിപ്പായേന ‘യഥേ’ച്ചാദിനാ വുത്തം വുത്തിഗന്ഥമ്പഞ്ഹമുഖേനാ ഹരിത്വാ ദസ്സേതും ‘ക്വപനാ’തിആദിമാഹ, നേദമുദാഹരണമമ്ഹം മനം ഭോസേതി-യതോ വിപ്പടിസേധവിസയമേവേദം ന ഹോതി, കുതോ യതോ ‘‘വത്തമാനേതി അന്തി’’ച്ചാദിപ്പഭുതീനം വത്തമാനേതി അന്തിച്ചാദീഹി വാക്യേകദേസേഹി നിദ്ദിട്ഠാനമേവ പുബ്ബപരച്ഛക്കാനം പുരിസവചനവിസേസവിധായകേന ‘‘പുബ്ബപരച്ഛക്കാന മേകാനേകേസു തുമ്ഹാമ്ഹ സേസേസു ദ്വേദ്വേ മജ്ഝിമുത്തമപഠമാ’’ (൬-൧൪) തീമിനാ വാക്യാവയവേന തുമ്ഹാമ്ഹസേസേസു പയുജ്ജമാനേസു അപ്പയുജ്ജമാനേസു വാ യഥാക്കമം പുബ്ബച്ഛക്കാനം പരച്ഛക്കാനഞ്ച മജ്ഝിമുത്തമപഠമാനം പച്ചേകം ദ്വേദ്വേ വചനാനി യഥാക്കമം ഭവന്തീതി ‘ഗച്ഛഥ ഗച്ഛാമാ’തി ഏത്ഥ ഏകക്ഖണേ പവത്തിയേവ നത്ഥി, ദ്വിന്നമ്പന സാവകാസാന മേകക്ഖണേ പവത്തിയേവ ഹി വിപ്പടിസേധോതി, തഥാപി വുത്തനയേന വിപ്പടിസേധപ്പകപ്പനാപി സക്കാ കാതുന്തീദമുദാഹടം സിയാതി ദട്ഠബ്ബം, ഇമിസ്സാ പന പരിഭാസായ നിരാകുലപ്പവത്തി ‘‘ആദിസ്സാ’’ തീമിസ്സാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ, കതാകതപ്പസങ്ഗീ യോ വിധി, സോ നിച്ചോ, യോത്വകതേയേവായമനിച്ചോതി വുത്തനിച്ചാനിച്ചേസു അന്തരങ്ഗബഹിരങ്ഗേസു ചാതുല്യബലത്താ നാസ്സ യോഗസ്സ ബ്യാപാരോ, തഥാഹി നിച്ചാനിച്ചേസു നിച്ചമേവ ബലവന്തി നിച്ചാനിച്ചാനമതുല്യബലതാ, അന്തരങ്ഗബഹിരങ്ഗപ്പകാര(മ്പന) ഉപരി ‘‘ലോപോ’’തി (൧-൩൯) സുത്തേ പകാസിസ്സാമ.

൨൩. സങ്കേതോ

വചനാരമ്ഭസ്സ ഫലമാഹ-‘അനുബന്ധോതി യം വുത്തം’ത്യാദി, വുത്തിയം ‘‘യോനവയവഭൂതോ സങ്കേതോ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി ‘‘ഭാസിസ്സം മാഗധം സദ്ദലക്ഖണ’’ന്തി സദ്ദലക്ഖണാ ഭിധാനപ്പകരണതോ സദ്ദസ്സാനവയവഭൂതോതി വിഞ്ഞായതേതി ദസ്സേതുമാഹ-‘കസ്സ’ത്യാദില്തുപ്പച്ചയേ ലകാരോ ഉദാഹരണം, പകതിയാദി സമുദായസ്സാതിആദിവാക്യസ്സ സാപ്പായമത്ഥം വിവരിതും ‘ഏവമഞ്ഞതേ’ച്ചാദി വുത്തം, കേചി സദ്ദസത്ഥകാരാതി പാണിനിം സന്ധായാഹ, വചനന്തി ‘‘തസ്സ ലോപോ’’തി (൧-൩-൯) വചനം, പയോഗാസമവായിതാതി കത്താഇച്ചാദിപ്പയോഗേ അസമവായിതാ അപ്പയോഗിതാതി അധിപ്പായോ, ഏവമ്പിസ്സ ലോപോ വസേയോ… അനുപുബ്ബോ ബന്ധിവിനാസത്ഥോതി ആഹു ഉച്ചാരിതപധംസിത്താ അനുബന്ധ്യതേ വിനസ്സതേത്യനുബന്ധോതി ഇമായ സദ്ദ ബ്യുപ്പത്തിയാവസേന.

൨൪. വണ്ണ

‘അതേനാ’തി (൨-൧൦൮) ഏത്ഥ അതോതി രസ്സബ്യത്തിനിദ്ദേസോ വാ സിയാ രസ്സജാതിനിദ്ദേസോ വാ സകലനിസ്സയബ്യാപീ അത്ഥജാതി നിദ്ദേസോവാ, തത്ഥ രസ്സബ്യത്തിനിദ്ദേസേ സതി ബുദ്ധസിദ്ധാദീസു യത്ഥകത്ഥചി അകാരോ ഗയ്ഹതേതി നേട്ഠപ്പസിദ്ധി… കേസഞ്ചി അസിജ്ഝനതോ, രസ്സ ജാതിനിദ്ദേസേ പന ബുദ്ധസിദ്ധാദിസബ്ബാകാരന്താനം ലക്ഖണികഗവാദ്യകാ രന്താനഞ്ചാകാരോ ഗയ്ഹതീതി സബ്ബഥാ ഇട്ഠപ്പസിദ്ധി, നാഞ്ഞോ ദീഘോ ബ്യത്തന്തരത്താതി നാനിട്ഠപ്പത്തി ആകാരതോ നാസ്സേനാഭാവാ, തസ്മാ അതോതി രസ്സജാതിനിദ്ദേസേ നിസ്സിതേ സബ്ബമിദമിട്ഠം നിപ്ഫജ്ജതീതി നാത്ഥജാതി നിസ്സീയതേ, ന രസ്സബ്യത്തിച, ‘‘യുവണ്ണാനമേ ഓലുത്താ’’തി (൧-൨൯) ആദീസു പന രസ്സബ്യത്തിയാ രസ്സജാതിയാ വാ നിദ്ദേസേ ‘തസ്സേദം നോപേതി’ച്ചാദീസു ഏഓആദികമിട്ഠം കത്ഥചി ഭവേയ്യ, ന സബ്ബത്ഥ, സബ്ബത്ഥ വാ ഭവേയ്യ ‘വാതേരിതം സമോനാ’തിആദീസു ബ്യത്തന്ത രത്താ, തസ്മാ സബ്ബഥാ ഇട്ഠപ്പസിദ്ധിയാ ഇത്തജാത്യാദി നിസ്സീയതേ, അഥവാ വണ്ണുച്ചാരണമ്പതി കേസഞ്ചി വണ്ണുപ്പത്തിട്ഠാനാനം ഉച്ചനീചതദുഭയ സംഹാരവസേന വണ്ണവിസേസുപ്പത്തി ദസ്സനതോ തേസം വസേന രസ്സ ബ്യത്തിനിദ്ദേസേ രസ്സജാതിനിദ്ദേസേ വാ വുത്തനയേന ഇട്ഠാനിട്ഠപ്പത്തിയം സബ്ബഥാ സബ്ബഥാ ഇട്ഠപ്പസിദ്ധിയാ ഇത്തജാത്യാദി നിസ്സീയതേ, തത്ഥ വണ്ണ പരേന സവണ്ണഗ്ഗഹണം നിയമിതും വചനമിദമാരദ്ധന്തി ‘സബ്ബത്ഥേവാ’തിആദിനാ വചനാരമ്ഭഫലമാഹ, സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബസ്മിംയേവ സുത്തപ്പദേസേ. നനു സയഞ്ചാതി വുത്തേപി പരിയത്തം, ന ഹ്യഞ്ഞം രൂപാ സയമത്ഥി, അഞ്ഞം വാ (സയ)തോ രൂപന്തി സിദ്ധേപ്യേവം സതി അത്ഥേത്ഥ പരോ കോചി വിസേസോതി ഞാപേതും സഞ്ച രൂപ’ന്തി വുത്തികാരോ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ, രൂപസ്സ വിസേസിതബ്ബത്താ ‘സഞ്ച രൂപ’ന്തി വുത്തിയം നിദ്ദിസീയമാനത്താ ച രൂപന്തി വിഞ്ഞായതീതി ‘സഞ്ച ഗയ്ഹതീ’തി വുത്തം, സംരൂപഗ്ഗഹണായാപിസദ്ദം കരോതോ-ധിപ്പായോ-യന്തി വത്തുമാഹ-‘അഞ്ഞഥേ’ച്ചാദി, അഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞേനപ്പകാരേന സംരൂപഗ്ഗഹണായ അപിസദ്ദാഭാവേതി അധിപ്പായോ, അഞ്ഞപദത്ഥേതി അഞ്ഞപദത്ഥ സമാസവിസയേ, ഗുണീഭൂതസ്സാതി അപ്പധാനഭൂതസ്സാകാരേ കാരാദിനോ, സമാസേന വുത്തത്താ പധാനതൂ തത്തേപി ഗുണോ ഭവതി അഞ്ഞപദത്ഥോ-കാരേകാരാദി വിധായ കത്താ, വിധീയമാനോ സവണ്ണോവ പധാനം… ഇദമത്ഥിതായ തപ്പവത്തിയാതി. നനു വുത്തിയമപിസദ്ദസ്സാത്ഥം വദതാ സയഞ്ചേതി വത്തബ്ബം, ‘‘തഥാ സയമത്തനീ’’തി നിഘണ്ഡുതോ സയഞ്ച-ത്താകാരേകാരാദിഞ്ച ഗയ്ഹതീത്യമത്ഥോ സമ്ഭാവീയതീതി ചോദനമ്പനസി നിധായ ‘സഞ്ച രൂപ’ന്തി വദന്തോ സാധിപ്പായാരുള്ഹം കിഞ്ചി അത്ഥവിസേസം പകാസേതും തഥേവാഹാതി ദസ്സേതും വുത്തം-‘സയഞ്ചേ’ത്യാദി, ‘‘ധനഞ്ഞാതീസു സംസദ്ദോ, തഥാത്തത്തനിയേസുപീ’’തി നിഘണ്ഡുവചനതോ ‘സ’ന്തി അത്താപി ഗയ്ഹതി, കോ സോ സദ്ദരൂപം സാധാരണം, ‘സ’ന്തി അത്തനിയമ്പി, കിന്തം സദ്ദാന മസാധാരണം സദ്ദരൂപം, തഥാ സതി അത്തനിയം രൂപം നാമാത്തസങ്ഖാതസദ്ദസമ്ബന്ധീതി ആഹ-‘സംരൂപം സദ്ദാനമസാധാരണം രൂപ’ന്തി, ഏതഞ്ച ഇദന്തീമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, അസാധാരണന്തി അസാധാരണം സദ്ദരൂപം, സതി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനസ്സ സാത്ഥകതായ അസാധാരണന്തി രൂപം വിസേസതാ സാധാരണസ്സാപി സമ്ഭവോ വുത്തോയേവ നാമാതി ആഹ-‘ദുവിധം ഹി’ച്ചാദി, കിന്തം സാധാരണമസാധാരണഞ്ചരൂപന്തി സാമഞ്ഞേന രൂപം നിദ്ദിസിതുമാഹ-‘തത്ഥാ’തിആദി, തത്ഥാതി നിദ്ധാരണേ സത്തമീ, സദ്ദാനന്തി സാത്ഥകനിരത്ഥകാനം യേസംകേസഞ്ചി സദ്ദാനം, തംതം സദ്ദത്താദീഹി തേസംതേസം ബുദ്ധ അഇആദീനം സദ്ദാനം സദ്ദത്താദി, ഉഭയത്ഥ ആദിസദ്ദേന അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ, തേന സാധാരണം സദ്ദരൂപമത്ഥരൂപം തഥാ-സാധാരണന്തി ചതുബ്ബിധം സംരൂപന്തി ദസ്സേതി, ചതൂസുപി ചേതേസ്വസാധാരണസ്സ സദ്ദരൂപസ്സേവോപാനം ദസ്സേതുമാഹ-‘തത്ഥാ’തിആദി, സാധാരണരൂപബ്യുദാസേനാതി സാധാരണരൂപസ്സ പരിച്ചാഗേന, ഉപാദിയന്തോ രൂപമേവ സദ്ദസ്സസം, നാത്ഥോതി ച ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ, ച സദ്ദോ പനേത്ഥ ‘ഇദം ദസ്സേതീ’തി ഹേട്ഠാ വുത്തം സമുച്ചിനോതി, അസാധാരണസ്സേവോപാദിയനേ കാരണമാഹ-‘തന്ത’മിച്ചാദി, ഇതരന്തി യേ സംകേസഞ്ചി സദ്ദാനം സദ്ദത്താദി, പരസ്സാപീതി അഞ്ഞസ്സ യസ്സകസ്സചി സദ്ദസ്സാപി, ഇതി ഇദം, പതിതം പസിദ്ധം, ഏത്ഥ പന ഇതിസദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, യസ്മാ ഇദം യഥാവുത്തം പസിദ്ധം തസ്മാ പുബ്ബാചരിയപരമ്പരായാഗതോ പദേസതോ ഉപാദിയന്തോതി പകതം, സംസദ്ദവിസേസനസാമത്ഥിയേന അസാധാരണരൂപോപാദിയനേപി അസാധാരണം സദ്ദരൂപമേവോപാദീയതി നാസാധാരണമത്ഥരൂപം… ഇമിനാ വക്ഖമാനകാരണതാ [തായ (പോത്ഥകേ)] വസേനാതി ആഹ-‘സദ്ദസ്സേ’ച്ചാദി, ആസന്നം…സദ്ദതോ സദ്ദഭാവസാ നഞ്ഞത്താ, വിപരിയയതോതി വിപരിയാസേന അനാസന്ന ഭാവേനാതി അത്ഥോ, ചക്ഖുവിസയോപി ഹി അത്ഥോ കഥം സോതവിസയസദ്ദസ്സ ന ആസന്നോ സംരൂപമ്ഭവിതുമരഹതീതി, കാരണന്തരമാഹ-‘അഹേയ്യത്താചാ’തിആദി, അഹേയ്യത്താതി അപരിച്ചജനീയത്താ, ഇദമ്പി നിച്ചസമ്ബന്ധിത്തേ കാരണവചനം, തം സദ്ദരൂപം, നിച്ചസമ്ബന്ധീതി നിരന്തരസംയോഗീ, വിപരിയയതോതി ഹേയ്യത്താ, തഥാഹിച്ചാദിനാ അത്ഥസ്സ ഹേയ്യത്തം ബോധേതി, അപരം കാരണമാഹ-‘അസാധാരണഞ്ച രൂപം’ത്യാദിനാ, സാധാരണോ പരിയായ സദ്ദാനം, പച്ചേതബ്ബത്താതി വിഞ്ഞാതബ്ബത്താ, ഇദാനി കാരണത്തയം സമോധാനേത്വാ ഇമേഹി കാരണേഹി രൂപമേവ സദ്ദസ്സ സംനാമ, നാത്ഥോതി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘തദേവ’ന്തിആദി ആരദ്ധം, തദേവന്തി യസ്മാ ഏവം, തം തസ്മാതി അത്ഥോ, സരൂപപ്പധാനേതി ‘‘ഗോസ്സാ വങ’’ (൧-൩൨) ത്യാദോ ഗോസ്സാത്യാദികേ സരൂപപ്പധാനേ.

൨൫. ന്തു

ന്തുസുതിയാ ജന്ത്വാദീനമ്പി ‘‘ന്തന്തൂനംന്തോ യോമ്ഹി പഠമേ’’ (൨-൨൧൫) ത്യാദിനാ ഗഹണപ്പസങ്ഗേ ജാതിയമഭിപ്പസങ്ഗബാധനത്ഥം ബ്യത്തിയം വന്ത്വാദി സമ്ബന്ധീനമുപാദാനത്തമിദമാരദ്ധം ‘‘വന്ത്വവണ്ണാ’’ (൪-൭൯) ‘‘തമേത്ഥസ്സത്തീതി മന്തു’’ (൪-൭൮) ‘‘കത്തരി ഭൂതേ ക്തവന്തു ക്താവീ’’ (൫-൫൫) തി വിഹിതാ വന്ത്വാദയോ നാമ.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

പരിഭാസാധികാരോ സമത്തോ.

സരലോപാദി വണ്ണനാ

൨൬. സരോ

ആധാരവിസേസാപസ്സയനന്തി ഓപസിലേസികാധാരവിസേസസ്സ നിസ്സയനം, ഓപസിലേസികാധാരം വിനാ ആധാരന്തരേ ഗഹിതേ സതി വചനന്തരം സുത്തന്തരം വിനാ ബ്യവഹിതനിവത്തി കാതും ന ച സക്കാതി സമ്ബന്ധോ, കേചീതി ബുദ്ധപ്പിയാചരിയാദയോ ദസ്സേതി, തേ ഹി യദി വണ്ണേന കാലേന വാ ബ്യവധാനേപി സന്ധി ഭവേയ്യ തദാ സരേതി നിമിത്തസ്സോ പാദാനം നിരത്ഥകം ഭവേയ്യാതി സരേതി നിമിത്തോപാദാനസാമത്ഥിയേനാനേന വണ്ണാദിബ്യവധാനേ നോ സന്ധീതി മഞ്ഞമാനാ ‘നിമിത്തോ’ച്ചാദികം വാക്യമാഹു, തദയുത്തന്തി തേഹി’നിമിത്തോ’ച്ചാദിനാ യം വുത്തം, തം അയുത്തന്തി അത്ഥോ, അയുത്തത്തേ കാരണം ബ്യഭിചാരസബ്ഭാവേന സാമത്ഥിയാഭാവോയേവാതി ബ്യഭിചാരന്ദസ്സേത്വാ സാമത്ഥിയാഭാവന്ദസ്സേതുമാഹ-‘അവസാനേ,ച്ചാദി, കാരിയാഭാവേപീതി ഏത്ഥ ന കേവലം ‘ഇദമേവ സച്ചം, സുമനാ ഭവന്തു അഥോപി’ത്യാദോ വണ്ണകാലബ്യവധാനേയേവ, അഥ ഖോ ‘ഏതേ ന സച്ചേന സുവത്ഥി ഹോതൂ’ത്യാദോ അവസാനേ ‘പമാദോ മച്ചുനോ പദം’ ത്യാദോ അന്ത ബിന്ദു സങ്ഖാതനിമിത്തന്തരേ വാ കാരിയാഭാവേപി നിമിത്തോ പാദാനസ്സ സാത്ഥകതോതി അപിസദ്ദസ്സത്ഥോ, സാത്ഥകതോതി ഭാവപ്പച്ചയലോപേന ഭാവപ്പധാനവസേന വാ വുത്തം, സാത്ഥകത്തതോതി വുത്തം ഹോതി, അഞ്ഞഥാ നിമിത്തോപാദാനമേവ സാത്ഥകം നാമാതി ‘നിമിത്തോ പാദാനസ്സ സാത്ഥകതോ’തി ന യുജ്ജതി, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘അവസാനേ നിമിന്തരേ വാ കാരിയാഭാവേന ബ്യഭിചാരസബ്ഭാവാ അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണം സാമത്ഥിയം നത്ഥി, നിമിത്തന്തുബ്യവധാനേപി ചത്ഥി, യഥാ’ദാരുനിമിത്തം വനോപസങ്കമന’ന്തി തസ്മാ വണ്ണകാലബ്യവധാനേപി സരേതി നിമിത്തേ സതി ലോപകാരിയം പപ്പോതേ വാ’തി. ലുപ്പതീതി ‘തത്രിമേ’ച്ചാദിനാ കഥനകാലേ ന ദിസ്സതീതി അത്ഥോ, അദസ്സനമത്തമേവ ഹി ലോപോ, അഞ്ഞഥാ ‘തത്രാ’ദിസദ്ദരൂപാഭാവപ്പത്തിയാ അത്ഥപ്പതീതി കാരിത്തമേസം ന സിയാതി, പഠമായ നിദ്ദിട്ഠോ… വുത്തത്താ കമ്മസ്സ, സരസ്സാതി വദേയ്യ… ഭാവേ ഖാദിപ്പച്ചയേന അവുത്തകമ്മത്താ, ഇഹാതി ഇമിനാ സത്ഥന്തരേ ഭാവസാധനവസേന ഗഹണം വിഭാവേതി, ഗന്ഥ ലാഘവോ… സരസ്സ ലോപോതി വാ ലോപം പപ്പോതീതി വാ അവത്തബ്ബത്താ, സരോതി പഠമായ നിദ്ദിട്ഠത്താ സരോ ലോപോ നാമ ഹോതീതി സങ്കാപി സിയാതി ആഹ-‘ന ചേ’ച്ചാദി, ഇഹാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ, ഹോന്തിച്ചാദോപി പുബ്ബസരലോപേ ഹന്തിച്ചാദികമ്പി സിയാത്യാസങ്കിയാഹ-‘സോചേ’ച്ചാദി, ഉസ്സഗ്ഗതോ ആഗതോ സമ്ഭൂതോ തസ്സ വാ അയംതി ഓസ്സഗ്ഗികോ പുബ്ബലോപോ, തസ്സ ഭാവോ ഓസ്സഗ്ഗികത്തം, ഓസ്സഗ്ഗികത്താ പുബ്ബലോപസ്സ കാരിയന്തരേഹി പരലോപാദീഹി അപവാദവിധീഹി ആബാധിതോ ഏവ, സോ ച പുബ്ബലോപോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, ‘‘പരോ ക്വചീ’’തി (൯൧-൨൭) ക്വചിഗ്ഗഹണേന പുബ്ബപരലോപാനം തുല്യബലത്താഭാവാ യഥാ ഗമപ്പത്തിതോ പരലോപസ്സാപവാദരൂപത്തം, അജ്ഝാസിതേതി പവിട്ഠേ, ന ഹോതി… പരലോപാപവാദേന ബാധിതത്താ, തേഹീതി പരലോപാദീഹി, സബ്ബഥാ മുത്തവിസയോ സദ്ധിന്ദ്രിയന്തി, വികപ്പേന മുത്തവിസയോ ലതേ വാതി.

൨൭. പരോ

ഇതിസദ്ദോ ഇദമത്ഥേ, ക്വചി ലോപനീയോ ഹോതീതി ഇദം വചനം ദീപേതീതി സമ്ബന്ധോ, കിന്തി ആഹ-‘പയോഗാനുസാരിത’ന്തി, കസ്സാതി ആഹ-‘കാരിയസ്സ പരലോപസ്സാ’തി, കേന ഹേതുനാതി ആഹ ‘ക്വചിഗ്ഗഹണേനാ’തി, കത്ഥാതി ആഹ-‘ഇഹ ഇമസ്മിം സുത്തേ’തി, തേനാതി തേന പയോഗാനുസാരിതാദീപനേന, യഥാപയോഗന്തി ആഗമപയോഗാനതിക്കമേന, നിച്ചം പക്ഖേവാ പരലോപോ സിയാതി ഹോന്തിച്ചാദോ നിച്ചം, ലതാവാതിആദീസു പക്ഖേ വാ പരലോപോ ഭവേയ്യ, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘കസ്മിന്തി അത്ഥേ ക്വാതി നിപ്ഫന്നേനാനിയമവുത്തിനാ അനിയമത്ഥസ്സേവ വിസേസകതോ വചനേ സബ്ബത്ഥേവാനിയതത്ഥവുത്തിത്താ ക്വചിസദ്ദോ-യം യഥാഗമം നിച്ചമനിച്ചമസന്തഞ്ച വിധിം ദീപേതി, തത്ഥ ഹോന്തിച്ചാദികോ നിച്ച പക്ഖോ പരലോപസ്സേവ വിസയോ, ലതാവാതിആദികോ അനിച്ചപക്ഖോ ഉഭയസാധാരണത്താ പുബ്ബലോപസ്സാപി വിസയോതി ഇമിനാ നിച്ചം പക്ഖേ വാ പരലോപോ ഹോതി, അസന്തപക്ഖോ പന സദ്ധിന്ദ്രിയന്തിആദികോ പുബ്ബലോപസ്സേവ വിസയോ സബ്ബഥാനേന പരിച്ചത്തത്താ’’തി, തീസുപി ചേതേസു പന പക്ഖേസു നിച്ചാനിച്ചപക്ഖേസു യേവസ്സാപവാദരൂപതാ… പുബ്ബലോപസ്സ സബ്ബഥാ ഹോന്തിച്ചാദോ നിവാരകത്താ വാ വിധായകത്താ വാ പരലോപസ്സ, ന ത്വസന്തപക്ഖേ… പുബ്ബലോപസ്സേവ സബ്ബഥാനേന ദിന്നാ വസരത്താ, ലോകഗ്ഗോതിആദി തു ക്വചിസദ്ദസ്സ പയോഗാനുസാരിതാ ദീപകത്താ നിച്ചേ അസന്തേവാപി വിധിമ്ഹി ദീപിതേ പരലോപേന വാ നിപ്ഫജ്ജതീതി നേട്ഠബ്യാഘാതോ, ഏവം താവ ക്വചിഗ്ഗഹണേ സബ്ബഥാനിട്ഠപരിഹാരേന ഇട്ഠപ്പസിദ്ധി സിയാ, തദഭാവേകഥന്തി തദഭാവേ വിരോധമാഹ-‘അഞ്ഞതേ’ച്ചാദി, പരിയായേന ഭവന്തീതി ക്വചിഗ്ഗഹണാഭാവേ ‘പരോ’തി സുത്തം സിയാ തഥാ സതി സുത്തദ്വയമേകവിസയം തുല്യബലഞ്ച സിയാ, തത്ഥ വിപ്പടിസേധാഭാവാ പമാണഭൂതാനമാചരിയ (വചനാ)നം നിരത്ഥകതാ മാ ഭവീതി വാരേന ഭവന്തീതി അത്ഥോ, ഇതീതി ഇമിനാ പരിയായഭവനകാരണേന, പക്ഖേയേവ സിയാതി ലതാവാതിആദീസു പുബ്ബലോപേ പരിയായപ്പവത്തേ പരിയായേന പരലോപസ്സാപ്പവത്തിതോ ലതാവാതി പക്ഖേയേവ പരലോപോ ഭവേയ്യ, ഹോന്തിച്ചാദോ നിച്ചം ന സിയാതി സമ്ബന്ധോ, തഞ്ചാതി തം പരിയായഭവനഞ്ച, ഖോ വാക്യാലങ്കാരേ, പടിപദന്തി പദമ്പ ദമ്പതി ഹോതി, നേകദേസപരിഹാരേനാപി, തേനാഹ ‘ന കത്ഥചീ’തി, ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘സബ്ബത്ഥ വികപ്പപ്പസത്തിയാ ഹന്തി, സദ്ധന്ദ്രിയംത്യാദികം ‘‘ന ദ്വേവാ’’തി (൧-൨൮) സുത്തേപി ഹന്തിച്ചാദികഞ്ചാനിട്ഠരൂപമ്പി സമ്പജ്ജതീ’’തി. നചേവമിട്ഠന്തി ഏവമിദം യഥാവുത്തം വികപ്പവിധാനം സദ്ദലക്ഖണഞ്ഞൂഹി നേവാഭിമതന്തി അത്ഥോ, തമേവ സാധേതി ‘പരലോപോ ഹി’ച്ചാദിനാ, അഥാ നിച്ചപക്ഖേ വാ പരലോപേ കതേ-നേന പരിച്ചത്തട്ഠാനേ ഉസ്സഗ്ഗപ്പവത്തിയാ ലതാവ ലതേവാതി രൂപദ്വയം സമ്പജ്ജതി തസ്മാ പയോഗാനുസാരിതാദീപകേന ക്വചിസദ്ദേനേവ ഹോന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയം ലതാവ ലതേവാതി പയോഗ സമ്ഭവോപി, തഥാപി അനിച്ചപക്ഖേ ലതാഇവാതി തതിയരൂപപ്പസിദ്ധിയാ പരിയായേന ഭവിതബ്ബന്തി പരികപ്പേതി ‘നനു ചേത്യാദിനാ, അഥ ‘‘പരോ ക്വചീ’തി ക്വചിഗ്ഗഹണേ സതി അപ(വാദരൂപ)ത്താ കഥമ്പരിയായപ്പവത്തീതി മനസി നിധായാനിച്ചപക്ഖേ പരിയായപ്പവത്തിദീപനത്ഥം ‘‘ന ദ്വേവാ’’തി സുത്തിതന്തി അപവാദേ രൂപത്തയേപി പരിയായപ്പവത്തിയം ദോസാഭാവമാഹ-‘നായം ദോസോ’ച്ചാദി, തഥാഹിച്ചാദിനാ ‘‘ന ദ്വേവാ’’തി സുത്തേനേവ പരിയായസ്സാപി ദീപിതത്തം സാധേതി, സാ ച ഏകത്ഥപ്പവത്തി പരിയായം വിനാ ന സമ്ഭവതി… ഏകക്ഖണേ പവത്യസബ്ഭാവാതി അധിപ്പായോ, നനു ച ക്വചാഭാവേ പരിയായപ്പവത്തിയം യഥാവുത്ത ദോസസ്സേവാപ്പസങ്ഗതോ മാ ഹോതു പരിയായോ, ഭിന്നവിസയേ പന പുബ്ബപരലോപപ്പവത്തിയാ ‘‘ന ദ്വേവാ’തി നിസേധേ ലതേവ ലതാവ ലതാഇവാതി രൂപത്തയം നിപ്ഫജ്ജതീതി ചോദനം മനസി നിധായാഹ-‘നചേ’ച്ചാദി, തത്ഥ ദോസമാഹ-‘തഥാ ച സതി’ച്ചാദിനാ, കത്ഥചി ദേമിച്ചാദോ നിച്ചം പുബ്ബലോപസ്സേവ, കത്ഥചി ഹോന്തിച്ചാദോ നിച്ചം പരലോപസ്സേവ, വികപ്പേന വാ കത്ഥചി യഥോദകം യഥാഉദകം ത്യാദോ പുബ്ബലോപസ്സേവ കത്ഥചി ഇതിപി ഇച്ചപിച്ചാദോ പരലോപസ്സേവ കത്ഥചി ലതേവ ലതാവ ലതാഇവാച്ചാദോ പരിയായേനുഭയലോപസ്സേവ ദസ്സനതോതി സമ്ബന്ധോ, ഏത്ഥച ഇതിപീതി വവത്ഥിതവിഭാസത്ത ദീപനേന ക്വചിസദ്ദേന പരലോപേ കതേ-ഞ്ഞത്ര പുബ്ബ ലോപേ സമ്പത്തേ ‘‘ന ദ്വേവാ’’തി ഏത്ഥാനുവത്തമാന ക്വചാനുഭാവേന നിച്ചം നിസേധേ ഇച്ചപിച്ചേവ ഭവതി. സമ്ബജ്ഝതി തേസു തേസു സുത്തേസു. പരിച്ഛേദോതി കമ്മത്ഥവസേന ആധാരവസേന വാതി ആഹ-‘പരിച്ഛിജ്ജതി’ച്ചാദി.

൨൮. നദ്വേ

തത്ഥചാതി ചസദ്ദേന ഭവിതബ്ബം, തഥാ ച സതി അഞ്ഞോഞ്ഞാനജ്ഝാസി തം യഥോദകം യഥാഉദകംത്യാദി ഇതിപി ഇച്ചപിച്ചാദിച സങ്ഗഹിതം ഭവതീതി, പുബ്ബലോപേ പരലോപേ ച പരിയായേന സമ്പത്തേ ദ്വിന്നമ്പി പക്ഖേ അഭാവേ സതി കഥമിദം യുജ്ജതീതി ചോദേതി‘യജ്ജേവ’മിച്ചാദിനാ, യജ്ജേവന്തി ഹി അയം നിപാതസമുദായോ അനിട്ഠാപാദനാരമ്ഭ വത്തതേ, ഏവഞ്ചേ ഗയ്ഹതീതി അത്ഥോ, തദേതി അത്ഥതോ വിഞ്ഞായതി, നിച്ചം സന്ധികാരിയാഭാവേ കാരണമാഹ-‘ഉപസിലേസാ ഭാവതോ’തി, തദേവ സമത്ഥേതി ഈദിസേസു ഹി’ച്ചാദിനാ, വത്തുമിട്ഠത്താതി ഇമിനാ സന്നികംസോ വണ്ണാന മദ്ധമത്തകാലബ്യവധാനാ പച്ചാസത്തി, സന്നികംസസ്സേതസ്സ വചനിച്ഛായം സതിയേവ സന്ധികാരിയം ഹോതീതി ദീപേതി, ഉപസിലേസാഭാവോ വാതി ഉപസിലേസാഭാവോ ഏവ ഭവതി, നാഞ്ഞഥാതി അധിപ്പായോ, തദഭാവേചാതി തസ്സ ഉപസിലേസസ്സ അഭാവേ ച, സന്ധികാരിയാഭാവേ കാരണമാഹ-‘കാലന്തരേന ബ്യവധാനാ’തി, കാലന്തരേനാതി ഉഭയത്ഥ ഠിതവണ്ണാന മുച്ചാരണകാലതോ അഞ്ഞേന മജ്ഝപ്പതിതകാലേന, സന്ധി ഹോതേവ… സന്നികംസവചനിച്ഛാവസേന ഉപസിലേസഭാവതോ, ബുദ്ധ വീര അത്ഥുരാജപുത്തം അജരാമരോതി ഛേദോ, യദിപി സബ്ബമ്പേതം യജ്ജേവംത്യാദിനാ വുത്തം ക്വചി സദ്ദപ്പഭാവേനേവ സിജ്ഝതി, തഥാപി പകാരോ-യമ്പി സത്ഥേ യോജേതബ്ബോ വാതി ദസ്സേതും വുത്തോ.

൨൯. യുവ

നനു സുത്തേ ‘ലുത്താ’തി പഞ്ചമീ നിദ്ദേസാ ‘പരേസ’ന്തി ഹോതു, ‘യഥാക്കമം’തി തു വചനാഭാവേ കഥം യഥാക്കമന്തീദം വുത്തന്തി ആഹ-‘സമേ’ച്ചാതി, സമാ സങ്ഖ്യാ ഗണനാ യേസു തേ സമസങ്ഖ്യാ-ഉദ്ദേസിനോ അനുദേസിനോ ച, ഉദ്ദിസനം പഠമം നിദ്ദിസനം ഉദ്ദേസോ, അനുദിസനം പച്ഛാ കഥനം അനുദേസോ, ഉദ്ദേസോ അനുദേസോ ഏസമത്ഥീതി ഉദ്ദേസിനോ അനുദേസിനോ, തേസം സമസങ്ഖ്യാനമുദ്ദേസീനം അനുദേസീനഞ്ച, ഇവണ്ണുവണ്ണാഹി ഉദ്ദേസിനോ ദ്വേ, ഏ ഓകാരാ അനുദേസിനോ ച ദ്വേതി ഉദ്ദേസീനമനുദേസീനഞ്ച ഠാന്യാദേസാനം സമസങ്ഖ്യാ സിയാ, സതിയഞ്ച തസ്സം യഥാക്കമ മാദസാ വിധീയന്തേ, ലോകതോ സിദ്ധിമുപദസ്സേതി ‘തഥാഹി’ച്ചാദിനാ. അവ…പേ… ഏ ഓതി പരേസം മതം, വിപ്പടിപത്തീതി വിരുദ്ധാ പടിപത്തി പടിജാനനം, പരേ ‘‘സതിപി ഹേട്ഠാ വാഗ്ഗഹണേ‘ക്വചാസവണ്ണം ലുത്തേ’തി സുത്തേ ക്വചിഗ്ഗഹണകരണതോ അവണ്ണേ ഏവ ലുത്തേ അസവണ്ണോ വിധി ഹോതി, തതോ ഇധ ന ഹോതി ദിട്ഠുപാദാന’’ന്തി വദന്തി, ക്വചീതി അധികാരോ ഇധ ന ഹോതി മഹുസ്സവോ മാതൂപട്ഠാനന്തി, പതിസദ്ദോ ആധാരത്ഥോ, തേന സമാനാധികരണോ ഉരസദ്ദോപീതി ഉരസ്മിന്തി നിച്ച സമാസത്താ അസകപദേന വിഗ്ഗഹേ കതേ ‘‘അസങ്ഖ്യം വിഭത്തി’’ച്ചാദിനാ (൩-൨) സുത്തേന അസങ്ഖ്യസമാസോതി ദസ്സേതുമാഹ-‘വിഭത്യത്ഥേസങ്ഖ്യസമാസോ’തി, ഏത്ഥ പന യുവണ്ണാനന്തി സംസാമി സമീപസമൂഹ വികാരാവയവാദീസു ഠാന്യാദേസസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, തസ്മാ ഇവണ്ണുവണ്ണാനം ഠാനേ ഏ ഓആദേസാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ, ഠാനമ്പന തിധാ അപകംസോ നിവത്തി പസങ്ഗോ ചേതി, തത്ഥ ഗുന്നം ഠാനേ അസ്സാ സമ്ബന്ധീയന്തു [ബജ്ഝന്തു (ജിനിന്ദബുദ്ധി)] തി അപകംസോ ഠാനസദ്ദസ്സത്ഥോ, ‘‘സേമ്ഹസ്സ ഠാനേ കടുകമോസധം ദാതബ്ബ’’ന്തി നിവത്തി ‘‘ദബ്ഭാനം ഠാനേ സരേഹി അത്ഥരിതബ്ബ’’ന്തി പസങ്ഗോ, തേസു ഇധ പഠമദുതിയാ ന യുജ്ജന്തി… നിച്ചത്താ സദ്ദത്ഥസമ്ബന്ധസ്സ അപനയനവിനാസാ ന യുജ്ജന്തീതി, തതിയോ തു (യുജ്ജതി)… സുത്തേ അത്ഥാഭിധാനായ ഇവണ്ണുവണ്ണാനം പവത്തിപ്പസങ്ഗേ തദത്ഥാഭിധാനായേവ ഏഓആദേസാ ഭവന്തീതി.

൩൦. യവാ

‘‘സത്തമിയം പുബ്ബസ്സേ’’തി (൧-൧൪) പുബ്ബസ്സ കാരിയവിധാനതോ സത്തമീ നിദ്ദിട്ഠസ്സ പരതാ വിഞ്ഞായതീതി വുത്തിയം ‘പരേ’തി വുത്തം, ഏവമുപരിപി, പരേഹി ഇച്ചസ്സ അജ്ഝിണമുത്തോ’തി സാധേതും ‘‘സബ്ബോചന്തി’’ ‘‘അജ്ഝോ അധീ’’തി ച സുത്തിതം, തേസമിധ പച്ചക്ഖാതഭാവദസ്സനത്ഥമാഹ-‘ഇദ’മിച്ചാദി, അബ്ഭക്ഖാനന്തി [അബ്ഭുഗ്ഗഭോ] ഇമിനാവ സിദ്ധന്തി ‘‘അബ്ഭോ അഭീ’’തി ച ന വത്തബ്ബം, ഇതി+അസ്സ ഇതി ഠിതേ പരലോപോതി ദസ്സനത്ഥം ‘ഇതി അസ്സ പരലോപോ’തി ആഹ, അന്വഗമാതിആദീസു നിച്ചം.

൩൧. ഏഓ

പുത്താ മേ+അത്ഥി, അസന്തോ+ഏത്ഥാതി പദച്ഛേദോ.

൩൨. ഗോസ്സ

അന്താദേസത്ഥോതി ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൭) ബാധകസ്സ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സാ’’തി (൧-൧൯) ബാധകേന ‘‘വാനുബന്ധോ’’തി (൧-൧൮) സുത്തേന അന്താദേസത്ഥോ, തേനേവ വുത്തം-‘ബാധകബാധനത്ഥോയമാരമ്ഭോ’തി, അവവാദേസേ പുബ്ബസരലോപേ ദീഘേച ഗവാസ്സം, ഗവച്ഛന്തി നിച്ചം. ഇദം കഥം സിജ്ഝതീതി സമ്ബന്ധോ, ഇദന്തി യഥരിവേച്ചാദികം, കിം വിനാ സിജ്ഝതീതി ആഹ-‘ഏവാദിസ്സാ’തിആദി, ഏവസ്സ ആദിഏകാരോ ഏവാദി, തസ്സ, രിആദേസമന്തരേനാതി സമ്ബന്ധോ, ചസദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, രസ്സവിധാനഞ്ചാതി യോജനീയോ, കതേപി തസ്മിന്തി തസ്മിം സുത്തേ വിഹിതേ ച, ന സിജ്ഝതീതി ഏവാദിസ്സ രിആദേസോ ന കതോതി കത്വാ വുത്തം, ഭുസം+ഏവാതി (പന) ഠിതേ മഹാവുത്തിനാ ഏവാദിസ്സ ഇആദേസേ രൂപസിദ്ധി ഹോതേവ, ഇധ പന പകാരന്തരേന ‘ഭുസാമിവേ’തി സാധേതുമാഹ ‘തമ്പി’ച്ചാദി.

൩൩. ബ്യഞ്ജ

രസ്സദീഘാനന്തി സുത്തേ അവുത്തേ കഥം രസ്സദീഘാനന്തി ലഭതി ഉദ്ദേസിനോതി ആഹ-‘ദീഘസ്സാ’തിആദി, ദീഘസ്സാതി രസ്സസ്സാതി ച ഠാനസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, പച്ചാസത്യാതി ഠാനസോ പച്ചാസത്യാ, ഇദഞ്ച നിസ്സയ വസേന വുത്തം, നിസ്സയകരണമേകോ സത്ഥാഗതോ ഞായോതി, ഇധ നിച്ചം-വീതിനാമേതി ഥുല്ലച്ചയം, ഇധ ന ഹോതി-ജനോ സായം.

൩൪. സര

ഠാനസമ്ബന്ധേതി ഠിതി ഠാനം പസങ്ഗോ, സമ്ബന്ധനം-സമ്ബന്ധോ, ഠാന്യാദേസഭാവലക്ഖണോ ഠാനേയോഗനിമിത്തഭൂതോ സമ്ബന്ധോ ഠാനസമ്ബന്ധോ തസ്മിം, ദ്വേ രൂപാനി ഹോന്തീതി ഇമിനാ ന സരൂപപ്പധാനോതി ദസ്സിതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, ഹേതുമാഹ-‘ബഹുവചനനിദ്ദേസാ’തി, ദ്വേ രൂപാനിഹോന്തീത്യാദി വചനമിദം [പദമിദം (പോത്ഥകേ)] ദസ്സേതി ‘‘സരൂപപ്പധാനേപി ദ്വിസദ്ദേ ദ്വിസദ്ദസാമഞ്ഞേന സങ്ഖ്യാദ്വിസദ്ദാനുസിട്ഠം നപ്പയുജ്ജതേ, തസ്സ (പന) സങ്ഖ്യേയ്യവചനസങ്ഖ്യാഭാവാ ഏകവചനമേവ ( ) [(പന) (പോത്ഥകേ)] ഹോതീ’’തി, ഇമിനാ ച-ത്ഥപ്പധാനോ-യം നിദ്ദേസോ ന സരൂപപ്പധാനോതി ദസ്സേതി, അധിപതിപച്ചയോ അധിപതിപ്പച്ചയോതി അനിച്ചം, ഇധ ന ഹോതി ഇധ മോദതീതി, തം ഖണന്തി ഏത്ഥ ഏകങ്ഗവികലം പച്ചുദാഹരണന്തി സരമ്ഹാ പരത്താഭാവാ ന ദ്വിത്തം.

൩൫. ചതു

തബ്ബഗ്ഗേ തതിയപഠമാതി കസ്മാ വുത്തം ചതുത്ഥ (ദുതിയ) സദ്ദേഹി വഗ്ഗക്ഖരേസ്വേവ ഗയ്ഹമാനേസു തഥാ നിദ്ദേസോ യുത്തോ, ന ഹി ചതുന്നമ്പൂരണോ ചതുത്ഥോ ദ്വിന്നമ്പൂരണോ ദുതിയോതി അക്ഖരായേവ വുച്ചന്തീതി ആസങ്കിയ ‘വിനാപീ’തിആദിമാഹ, അക്ഖരേ അക്ഖരവിസയേ ചതുത്ഥാദി വോഹാരോ കരീയമാനോ വഗ്ഗഗ്ഗഹണം വിനാപി വഗ്ഗക്ഖരേയേവ രുള്ഹോ പസിദ്ധോതി സമ്ബന്ധോ, ഹേതുമ്ഹി ഇതിസദ്ദോ, യതോ ഏവം, തസ്മാ കാരണാ ‘തബ്ബഗ്ഗേ തതിയപഠമാ’തി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ, തബ്ബഗ്ഗേതി ചതുത്ഥദുതിയാ യസ്മിം, തസ്മിംയേവ വഗ്ഗേതി അത്ഥോ, പച്ചാസത്തീതി പതി ആപുബ്ബാ ‘സദ-വിസരണഗത്യവസാദനേസു’ഇച്ചസ്മാ ഇത്ഥിയം ഭാവേത്തിമ്ഹി നിപ്ഫജ്ജതീതി ദസ്സേതുമാഹ-‘പച്ചാസീദന’മിച്ചാദി, യഥായോഗ്ഗന്തി ചതുത്ഥക്ഖരേ ചതുത്ഥസ്സ തതിയോ ദുതിയക്ഖരേ ദുതിയസ്സ പഠമോതി ഏവം യോഗ്ഗമനതിക്കമ്മ, ധസ്സ ദഭാവോതി ഇമിനാവ പുബ്ബസ്സ ധസ്സ ദത്തമുപലക്ഖേതി, തഥാ യസത്ഥേരോതി. ഥേരോതി ഏത്ഥ ഏകാരോ വഗ്ഗക്ഖരോ ന ഹോതീതി തസ്മിം തവഗ്ഗദുതിയക്ഖരസ്സ തസ്സ തോ പഠമോ ന ഹോതി. പന്ഥോതി ഏത്ഥ തവഗ്ഗ ദുതിയക്ഖരേന ഥകാരേന തബ്ബഗ്ഗഭൂതേ നകാരേ സതീപി ന സോ തബ്ബഗ്ഗദുതിയക്ഖരോതി ന തസ്സ പഠമോ തോ, ഏത്ഥ നിഗ്ഘോസോ നിഘോസോതിആദി അനിച്ചം, ദഡ്ഢോ നിട്ഠാനന്തി നിച്ചം.

൩൬. വിതിസ്സ

ഇതിസദ്ദോ-നുകരണം. നിപാതസ്സ പകതിവിയാ-നുകരണം ഭവതി, അനുകരണഞ്ച ദ്വിധാ അസാധുസദ്ദരൂപം സാധുസദ്ദരൂപന്തി, തേസു ഭാരവാഹകോ കോചി തേന പീളിതോ ‘അഹോ ഭാരോ’തി വത്തബ്ബേ സത്തിവേകല്ലാ ‘അഹോ ബാല’ ഇച്ചാഹ, തംസമീപവത്തീ ‘കിമയമാഹേ’തി കേനചി പുട്ഠോ സമാനോ ‘അഹോ ബാല ഇച്ചയമാഹേ’തി വദതി, ഇധമസാധുസദ്ദരൂപം, ഇതീതി പന സാധുസദ്ദരൂപം, തസ്മാ തതോ-നുകാരിയേനാത്ഥേന സാത്ഥകത്താ ഠാനസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ.

൩൭. ഏഓ

നനു ‘‘വിതിസ്സേവേ വാ’’തി (൧-൩൬) വോത്യനുവത്തിയ അവണ്ണേ ഏഓനം വോ ഹോതീതി ച സക്കാ വിഞ്ഞാതും, തഥാ സതി ‘അവണ്ണേ ക്വചി വോ ഹോതീ’’തി വത്തബ്ബം ‘അഹോതി വാ’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ചോദനമാസങ്കിയാഹ-‘ഓകാരസ്സപി’ച്ചാദി, ഠാനിഭാവേന നിദ്ദിട്ഠത്താതി ‘‘ഏഓന’’ന്തി (൧-൩൧) വകാരാദേസസ്സ വിജ്ജമാനത്താ വകാരാദേസമ്പതി പുന ഓകാരോ ഠാനിഭാവേന നിദ്ദിസിതബ്ബോ ന സിയാതി അധിപ്പായേനാഹ, ന നിമിത്തന്തി ഏഓനം വകാരാദേസത്ഥം അവണ്ണോ കാരണം ന ഹോതീതി അത്ഥോ, അഞ്ഞഥാതി അവണ്ണസ്സ നിമിത്തത്തേ, ഓകാരം ന പഠേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ, മകാരാഗമേ’യാച കമാഗതേ അഗ്ഗമക്ഖായതീ’തി, സ്വേ ഭവന്തി വിഗ്ഗയ്ഹ തനപ്പച്ചയേ തദ്ധിതവുത്തിയം വിഭത്തിയാ ‘‘ഏകത്ഥതായം’’തി (൨-൧൧൯) ലോപേ അകാരാദേസേ ദീഘേച സ്യാദിമ്ഹി സ്വാതനം ദ്വിത്തേ ഹിയ്യത്തനം. സ്വാതനന്തിആദീസു നിച്ചം, ഇധ നഹോതി പരേച ന വിജാനന്തീതി.

൩൮. നിഗ്ഗ

കഥ‘മാഗമോ ഹോതീ’തി വുത്തം യദി നിഗ്ഗഹീതമാഗമോ സിയാ സുത്തേ ആഗമഗ്ഗഹണേന വാ ഭവിതബ്ബം ഞ-മ-കാദ്യ നുബന്ധവിസേസേന വാ ത്യാസങ്കിയാഹ-‘അസതി പി’ച്ചാദി, ആഗമാവസായേ കാരണമാഹ-‘ആദേസത്തായോഗാ’തി, ആദേസത്തായോഗോ കഥം വിഞ്ഞായതി ച്ചാഹ-‘ഠാനിനിദ്ദേസാഭാവതോ’തി, തഥാ സതി ആഗമിനിദ്ദേസാഭാവാ ആഗമത്തമ്പി ന സിയാതി ചോദേതി ‘യജ്ജേവ’മിച്ചാദിനാ, ന-ഇതി ചോദനം പടിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ആഗമത്തമേവ സാധേതുമാഹ-‘തസ്സാ’തിആദി, തസ്സാതി നിഗ്ഗഹീതസ്സ, രസ്സാനുപ്പവത്തിതോ രസ്സസരമേവ അനുഗന്ത്വാ പവത്തിതോ, അയമേവത്ഥോ വുത്തിയമ്പി ദസ്സിതോയേവാതി വത്തുമാഹ-‘ഏതദേവേ’ച്ചാദി, പുരിമാ ജാതീതി വിസേസനസമാസേകതേ രസ്സേ ച ബിന്ദ്വാഗമോ, പരനിമിത്തസ്സാനിദ്ദിട്ഠത്താ ബഹുസദ്ദേ-ന്തസ്സ ബിന്ദ്വാഗമേ ബഹും, സതിപി പയോഗാനുസാരിത്തദീപകസ്സ ക്വചിസദ്ദസ്സാപി വവത്ഥിതവിഭാസത്തേ വാസദ്ദസ്സാപി താദിസത്തസ്സേവ പടിപാദകത്ത സഭാവം ദസ്സേതും ‘വവത്ഥിതവിഭാസത്താ വാധികാരസ്സാ’തി വുത്തിയം വുത്തം, വവത്ഥിതസ്സ ലക്ഖിയസ്സ അനുരോധേന ലക്ഖണപ്പവത്തികാ വിഭാസാ വവത്ഥിതവിഭാസാ, അഭേദേന തു വാധികാരോ വവത്ഥിത വിഭാസാ, തസ്സാ ഭാവോ വവത്ഥിതവിഭാസത്തം, തസ്മാ, ഇധ ന ഹോതി ഇധ മോദതി, ഇമസ്മിം ഠാനേ ആഗമത്തപ്പകാസകോ ഠാനിനിദ്ദേ സാഭാവാ ആദേസത്തായോഗസങ്ഖാതോ കാരണവിസേസോ സമത്ഥോ, തസ്സ ഭാവോ സാമത്ഥിയം-അത്ഥബല-മഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണം, സചാതി സോ ആഗമോ ച.

൩൯. ലോപോ

ലോപസദ്ദസ്സ ഭാവസാധനമത്തമേവ സാധേതുമാഹ-‘തേനേ’ച്ചാദി, ലോപോതി യദി കമ്മസാധനോ സിയാ തദാ തേന സമാനാധികരണം കത്വാ ഉപരി ‘‘പരസരോ’’തി സുത്തമാരഭീയേയ്യാതി ബ്യതിരേകമാഹ ‘ന പരസരോ’തി, ഇധ ന ഹോതി സങ്ഗരോ.

൪൦. പര

ത്വംസി ത്വമസീതി വികപ്പോ, ഇധ ന ഹോതി താസാഹം.

൪൧. വഗ്ഗേ

നനു വഗ്ഗേവഗ്ഗന്തോതി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ യസ്മിം (കിസ്മി)ഞ്ചി വഗ്ഗക്ഖരേ പരേ ബിന്ദുനോ യോകോചി വഗ്ഗന്തോ അനിയമേന ഭവേയ്യ തഥാ സതി അനിട്ഠമ്പി സിയാത്യാസങ്കിയ പച്ചാസത്തിം സന്നിസ്സായാനിട്ഠ നിവത്തിന്ദസ്സേതുമാഹ-‘വഗ്ഗേ വഗ്ഗന്തോ’തിച്ചാദി, സോവാതി വഗ്ഗന്തോവ, തസ്മിന്തി വഗ്ഗക്ഖരേ.

൪൨. യേവ

നനു സദ്ദത്താ ബ്യഭിചാരിത്താ ഏവസ്സ താവ സദ്ദോ ഹോതു, സംയതോ, സംഹിതോതി സദ്ദേകദേസഭൂതാനമ്പി സമ്ഭവാ തേപി ഗഹേ തബ്ബാ സിയുന്തി ‘യഏവഹി സദ്ദേസു’തി യഹീനമ്പി കഥം സദ്ദവോഹാരോ കതോതി ആഹ ‘ഏവാ’തിആദി, ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘അബ്യഭിചാരിനാ ബ്യഭിചാരീ നിയമ്യതേ’തി.

൪൩. യേസം

യസദ്ദേ പുബ്ബസുത്തേനേവ സംസ്സപ്യാദേസേ സിദ്ധേ സോ ( ) [(തസ്സ) (പോത്ഥകേ)] യ കാരമത്തേയേവ പരേ സംസ്സേവ (യഥാ) സിയാതി സുത്തമിദമാരദ്ധം.

൪൪. വന

ഠാനിനമാസിലിസ്സ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ആഗമോ നാമ, കോ-യമേത്ഥ ഠാനീതി ആഹ-‘സരസ്സാതി, സുത്തേ അനുവത്തസ്സ ച അവിജ്ജമാനത്താ ‘സരസ്സാ’തി കുതോ ലബ്ഭതീതി ചോദേതി ‘നനു ചേ’ത്യാദിനാ. ആഗമസുതിയാ വനാദീനം ഠാനിസുതിയാ അഭാവേപി സാമത്ഥിയാ ബ്യഞ്ജനസ്സ വാ ആഗമോ സിയാ സരസ്സ വാ, യദി ബ്യഞ്ജനസ്സ വാ സിയാ (ന) ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി (൫-൯൨) സുത്തിത മാചരിയേന, തസ്മാ തദേവ ഞാപേതി ‘സരോ യേവേത്ഥ ഠാനീ ഭവിതുമരഹതീ’തി. വുച്ചതേച്ചാദിനാ പരിഹാരമാഹ, നിപുബ്ബാ പദിസ്മാ അനപ്പച്ചയേ ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി യുകഅന്താവയവോ ‘‘തവഗ്ഗവരനാ’’ദിനാ (൧-൪൮) യേ ദസ്സ ജോ ‘‘വഗ്ഗല സേഹിതേ’’തി (൧-൪൯) (യസ്സ ജോ) നിപജ്ജനം, മാനന്തത്യാദീസൂതി അധികാരാതി ‘‘ക്യോ ഭാവകമ്മേസ്വപരോക്ഖേസു മാനന്തത്യാദീസൂ’’തി (൫-൧൭) ഇതോ മാനന്തത്യാദീസുതി അധികാരാ, പച്ചയന്തരേതി മാനന്തത്യാദീതോ അഞ്ഞസ്മിം പച്ചയേ, കച്ചായനേന ‘അതിപ്പഗോഖോതാവാ’തി സാധനത്ഥം ‘‘ക്വചി ഓ ബ്യഞ്ജനേ’’തി ഓകാരാഗമോ ഗകാരാഗമോ ച സുത്തന്തരേന വിഹിതോ, തം പകാരന്തരേന സാധേതും വുത്തിയം-‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവാ’തി യം വുത്തം തം ദസ്സേതും ‘അതിപ്പാ’തിആദി വുത്തം.

൪൬. ഛ

ദ്വാദയോ അട്ഠാരസന്താ ബഹുവചനന്താതി ‘ഛകീ’തി വത്തബ്ബേ ‘ഛാ’തി ഏകവചനം ന യുജ്ജതീതി ചോദേതി ‘നനുചാ’തിആദിനാ, പരിഹരതി നച്ചാദിനാ, നേതി ‘ഛളോ’തി അയുത്തോ-യം നിദ്ദേസോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ, ഛസദ്ദസ്സ അനുകരണത്താ ഛസദ്ദാനുകരണത്താ, ഹേട്ഠാ വുത്തസാധുസദ്ദരൂപാ സാധുസദ്ദരൂപമനുകരണം വിഭജതി ‘അനുകരണഞ്ച ദുവിധ’മിച്ചാദിനാ, പരിച്ചത്തോ ജഹിതോ അത്ഥോ വിധിനിസേധരൂപോ യസ്സ തം പരിച്ചത്തത്തം, ഏത്ഥ പന ഛസദ്ദേന ഛസങ്ഖ്യാവിസേസോ പരിച്ചത്തോ, അഭിധായതോ ഹോതീതി ഇമിനാ ഛസദ്ദസ്സ അനുകാരിയേനാത്ഥേനാത്ഥവന്തത്ഥമാഹ, ഏകവചനന്തസ്സ നിദ്ദേസോ കതോ… ഛസദ്ദവചനീയസ്സ ഛസ്സ ഏകത്താ, അനുകാരിയസ്സാതി ഏകാദിനോ സങ്ഖ്യാ സദ്ദസ്സ തദഞ്ഞസ്സ വാ യദനുകാരിയമേകാദികം തദഞ്ഞം വാ സദ്ദരൂപം തസ്സ. സങ്ഖ്യാദിവിസേസന്തി ഏകത്താദിസങ്ഖ്യാവിസേസം തദഞ്ഞം വാ, ‘‘യോമ്ഹി ദ്വിന്നം ദുവേ ദ്വേ’’തി (൨-൨൧൯) സുത്തേ ദ്വിസദ്ദോ-നുകാരിയം ദ്വിസദ്ദരൂപം തബ്ബചനീയഞ്ച ദ്വിസങ്ഖ്യാവിസേസമ്പരാമസതീതി തബ്ബാചകം ദ്വിന്നന്തി ബഹുവചനം, അഥ ‘ളഞി’തി കസ്മാ ന വുത്തം ഏവഞ്ഹി സതി ഞാനബന്ധത്താളകാരോ ആദ്യവയവോ ഭവിതുമരഹതീതി ചോദനമ്മനസി നിധായ ‘ഛസദ്ദാ’തിആദിമാഹ, അന്താപവാദേന വിധീയമാനോ ളകാരോ ഛ സദ്ദാ പരസ്സാദിസ്സ ആഗമത്താ…പേ… ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, അന്താപവാദേനാതി ഇമിനാ ‘സരസ്സാ’തി ഛട്ഠീനിദ്ദേസതോ ‘‘ഛളീയന്തസ്സാ’’തീ-മസ്സ വിസയഭാവം ദീപേതി, പരസ്സാതി ഇമിനാ ‘ഛാ’തി പഞ്ചമീനിദ്ദേസതോ ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തീമസ്സ വിസയഭാവം, ആദിസ്സാതി ഇമിനാ ളസ്സേകവണ്ണത്താ അന്താപവാദേന ‘‘ആദിസ്സാ’’തി സുത്തേ ന ആദ്യന്തോ വിയേകോപി സരോതി സരസ്സാദിസ്സ പത്തിം ദസ്സേതി, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘ഛാ’തി പഞ്ചമീനിദ്ദേസാ ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തി (൧-൧൫) പരസ്സ സമ്പത്തം കാരിയം ഏകവണ്ണത്താ ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൭) അന്തസ്സ സമ്പത്തം ‘‘ആദിസ്സാ’’തി (൧-൧൬) ആദിവണ്ണസ്സ പപ്പോതീ’’തി. ആദിഭൂതോവ ഹോതീതി അസതിപി ഞകാരേ ആഗമഗ്ഗഹണാനുവത്തിയാ ആഗമിനം സരം അവിനാസേന്തോ തസ്സ ആദ്യവയവഭൂതോവ ഹോതീതി അത്ഥോ, ലകാരം കരോന്തി ‘‘യവമദനതരലാചാഗമാ’’തി സുത്തേന, തന്തി ലകാരകരണം ഉഭിന്നമവിസേസവചനഞ്ച അയുത്തതം ദസ്സേതി ‘തേസമ്പി’ച്ചാദിനാ, തേസമ്പീതി കച്ചായനാനമ്പി, അക്ഖരസഞ്ഞായന്തി ‘‘അക്ഖരാപാദയോ ഏകചത്താലീസ’’ന്തി വിധീയമാനഅക്ഖര സഞ്ഞായം. അവിസേസേ ലളാനം നാനത്താഭാവേ, പാകടോ വാതി ഇമിനാ സുതിലിപിഭേദസ്സ പച്ചക്ഖസിദ്ധതന്ദസ്സേതി, തത്ഥ ഹി സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ലളാനം വിസുംവിസും ഗഹണം സുതി, തംതം ദേസവാസീനം ലേഖാ വ വത്ഥാനം ലിപി, തേസം ഭേദോ സോതചക്ഖുവിഞ്ഞാണഗയ്ഹത്താ പച്ചക്ഖസിദ്ധോ, ഛളഭിഞ്ഞാതി വികപ്പേന ളകാരാഗമപക്ഖേ രൂപം.

൪൭. തദ

ഇസ്സ അത്തം നിപാതനാ, ദകാരോ പന ‘‘മയദാ സരേ’’തി (൧-൪൪), പദന്തരേനാതിആദീതി ഇമിനാ അഞ്ഞേന പദേന, സാധൂനി ഭവന്തീതി വുത്തി പാഠസ്സ അത്ഥം വത്തും ‘സാധൂനി ഭവന്തീതി നിപാതനതോ’തി ആഹ, തത്ഥ കാരണമാഹ-‘യ’മിച്ചാദി, അപ്പത്തസ്സ പാപനമ്പത്തസ്സ പടിസേധോ ച നിപാതനം, തേസം ഇധ പാഠാതി തേസം തഥാ ഇച്ഛന്താനം ഇധാതി നിപാതസ്സ ഇമസ്മിം തദമിനാദിസുത്തേ പാഠാ, ഉദ്ധസ്സ ഉദൂതി ഉദ്ധം ഖമസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ ഉദ്ധംഖ ഇതി ഠിതേ ഉദ്ധംസദ്ദസ്സ ഉദുആദേസോ, അസ-ഭോജനേ ഇച്ചസ്മാ ‘‘ക്വചണ’ ഇതി (൫-൪൧) സുത്തേന അണ്പച്ചയേ അസസദ്ദോ നിപ്ഫജ്ജതീതി ആഹ-‘പിസിതമസനാ’തി ‘‘ക്വചണ’’ ഇതി മഹിയം രവതീതി ഠിതേ ഇമിനാവ ഗണനിപാതനേന സമാസേ കതേ മയൂരസദ്ദോ നിപ്ഫജ്ജതീതി ദസ്സേതുമാഹ ‘മഹിസദ്ദസ്സേ’ച്ചാദി, അസ്സ തദമിനാദിഗണസ്സ ആഗതിഗണത്താ ഏവമഞ്ഞേപീതി സമ്ബന്ധോ, വുത്തന്തി പാഠസേസോ. ദീഘനികായാദീസു പഞ്ചസു നികായേസൂതി–

‘‘ദീഘമജ്ഝിമസംയുത്ത, അങ്ഗുത്തരികഖുദ്ദകാ;

നികായാ (പഞ്ച) ഗമ്ഭീരാ, ധമ്മതോ അത്ഥതോചിമേ’’തി.

വുത്തേസു ദീഘാഗമാദീസു പഞ്ചസു നികായേസു, ഞാതബ്ബാതി വണ്ണാ ഗമാദിദ്വാരേന ജാനിതബ്ബാ, പഞ്ചവിധം പഞ്ചപ്പകാരം നിരുത്തമുച്ചതേതി സമ്ബന്ധോ, നിബ്ബചനം നിരുത്തം, നപുംസകേ ഭാവേ ത്തോ, അത്ഥകഥനവാക്യ പുബ്ബകമുച്ചാരണമിച്ചത്ഥോ, തദഭിധായി സത്ഥമപ്യഭിധാനേ-ഭിധേയ്യോ പചാരാ തദത്ഥതായ വാ നിരുത്തമുച്ചതേ, വുത്തനിരുത്തി ലക്ഖണേന…പേ… വേദിതബ്ബാതി ഇമിനാ നിരുത്തസത്ഥേ യേ സദ്ദാ പടിപദം നിപ്ഫാദിയന്തി തേസമിദം സാമഞ്ഞേന നിപ്ഫാദനന്തി ദീപേതി, ദ്വാരേ നിയുത്തോ ദോവാരികോതി ഏത്ഥ ണികേ ദകാരവകാരാനം മജ്ഝേ ഓകാരാഗമോ, ഹിംസിസ്മാതി ‘ഹിംസ-ഹിംസായ’ മിച്ചസ്മാ, അപ്പച്ചയേതി ‘‘സാവകാരകേസ്വ ഘണ്ഘകാ’’തി (൫-൪൪) അപ്പച്ചയേ, നിജകോതി ഏത്ഥ ജകാരസ്സ യകാരേ നിയകോ. അഥ വണ്ണവികാരോതി വുത്തത്താ ജവണ്ണസ്സ യാദേസേ നിയകാദയോ താവ സിജ്ഝന്തു, സുസാനാദയോ കഥം ഛവപദാദിവികാരത്താ സുസാനാദീനന്തി ആഹ ‘പദവികാരോപി’ച്ചാദി. അഞ്ഞഥാ വണ്ണസമുദായാദേസസ്സ വിസുംഗഹണേ ഛബ്ബിതോപത്തിയാ ‘പഞ്ചവിധം നിരുത്ത’ന്തി സങ്ഖ്യാനിയമോ ന യുജ്ജേയ്യാതി ഭാവോ. യോഗോ സമ്ബന്ധോ, തഥാഹിച്ചാദിനാ ധാതുസ്സ അത്ഥാതിസയേന യോഗമ്പാകടീകരോതി, രവനകിരിയാതി സമ്ബന്ധോതി കേകായിതാന്യസദ്ദനകിരിയാഭിസമ്ബന്ധോ. മയൂരോതി ഏത്ഥ രവതി മയൂരരാവേ ഏവ വത്തതേ, ന സാമഞ്ഞേന രവനകിരിയാമത്തേതി ഭാവോ.

൪൮. തവ

വണ്ണമത്തസ്സേ വാതി വണ്ണസാമഞ്ഞസ്സേവ, മത്തസദ്ദോ ഏത്ഥ സാമഞ്ഞ വചനോ. യകാരസ്സച ചാദേസോതി സമ്ബന്ധോ, ദയകാരാനം ജത്തന്തിസ്സ ഇമിനാ, യസ്സ ‘‘വഗ്ഗലസേഹി തേ’’തി (൧-൪൯) ജത്തം, അത്താനമധികിച്ച പവത്തന്തി അത്ഥേ അസങ്ഖ്യസമാസോ.

൪൯. വഗ്ഗ

യന്തം സദ്ദാനം നിച്ചസമ്ബന്ധിത്തേപി പക്കന്തവിസയത്താ തംസദ്ദോ യംസദ്ദം നാപേക്ഖതേത്യാഹ-‘തേതി അനന്തര’ഇച്ചാദി, തം സദ്ദോ ഹി പക്കന്ത വിസയോ തഥാ പസിദ്ധവിസയോ അനുഭൂതവിസയോ ച യംസദ്ദം നാപേക്ഖതേ, യഥാ ചേസോ യംസദ്ദന്നാ പേക്ഖതേ, തം സബ്ബം മഹാസാമിനാധികായം സുബോധാലങ്കാരടീകായം–

മുനിന്ദചന്ദസഞ്ജാത, ഹാസചന്ദനലിമ്പിതാ;

പല്ലവാധവലാതസ്സേ, വേകോ നാധരപല്ലവോതി (൧൨൨).

ഏതിസ്സാ ഗാഥായ അമ്ഹേഹി വിത്ഥാരിതനയേന ഗഹേതബ്ബം, യഥാ രഹന്തി സകമ്മാകമ്മധാതൂനമനുരൂപം.

൫൦. വേവാ

കിഞ്ചാപീദം [ഇദംകിഞ്ചാപി (പോത്ഥകേ)] വികപ്പനത്ഥം കതന്തി ഹേട്ഠിമേന നി(ന്നാന)ത്തം വിഞ്ഞായതി, തഥാപി ഇമിനാ വാകാരേന വികപ്പോവ, ഹേട്ഠിമേ പന ക്വചാധികാരാ ഹകാരന്തധാതുതോ ധ്യണ്പച്ചയേ മേഹ്യം, ദോഹ്യം സിനേഹ്യം, ലേഹ്യന്തിപി ഭവത്വേവ.

൫൩. സംയോ

വത്തുനോ-ത്തപ്പധാനത്തമത്തവചസീതി നിയതാവയവവാചിനോ ഉപാദാനാതി വുത്തമനേകത്ഥത്തേപ്യാദിസദ്ദസ്സ, ആദിയതീത്യാദീതി കമ്മസാ ധനോചായമാദിസദ്ദോ, സോയമത്ഥോ സുമങ്ഗലപ്പസാദനിയാ ഖുദ്ദസിക്ഖാ ടീകായ‘ആദിതോ ഉപസമ്പന്നാ’തി ഏത്ഥ അമ്ഹേഹി വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ, സംയുജ്ജതീതി സംയോഗോ-ഏകത്രാവട്ഠിതബ്യഞ്ജനാ.

൫൪. വിച്ഛാ

യംവത്തതേതി വുത്തിവചനം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ അത്ഥം വത്തുമാരഭതേ ‘സമ്ഭവാപേക്ഖായേ’ച്ചാദി, യംവത്തതേതി ച സുത്തേ അവിജ്ജമാനേപി ഗമ്മമാനത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ പയോഗമ്പതി കാമചാരോതി വുത്തിയം വുത്തം, യസദ്ദസ്സാനിയമത്ഥവുത്തിത്തേപി പദവാക്യതോ നാഞ്ഞം സമ്ഭവതി വിച്ഛായമാഭിക്ഖഞ്ഞേ ച വത്തമാനന്തി ആഹ ‘സമ്ഭവാപേക്ഖായപദം വാക്യംവാ’തി, സമ്ഭവതീതി സമ്ഭവോ-പദം വാക്യം വാ, തസ്മിം അപേക്ഖായ പദം വാക്യം വാ വത്തതേതി സമ്ബന്ധോ, വത്തതേതി വിച്ഛായമാഭിഞ്ഞേ ചാത്ഥേ വത്തതേ, നനു പദസ്സ വാക്യസ്സ വാ വിസുംയേവ ദബ്ബാദയോ അത്ഥാ, തം കഥമിദ മേതസ്മിം വത്തുധമ്മേ കിരിയാധമ്മേ ച വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞത്ഥേ വത്തതേതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ-‘വിസയഭാവേനാ’തിആദി, വിച്ഛായ വത്തുധമ്മസ്സ കിരിയാധമ്മസ്സ ചാഭിക്ഖഞ്ഞസ്സ വിസയോ പദം വാക്യം വാ… അനഞ്ഞത്ഥവുത്തിവസേന തത്ഥപ്പവത്തിയാ, തം വസേനച, അഭിധായകത്തേന ചേതി ഗോചരത്തേന പകാസകത്തേന ചാതി അത്ഥോ, യംവത്തതേതി അജ്ഝാഹടസ്സ യന്തി പഠമന്തസ്സ വിഭത്തിവിപരിണാമം ദസ്സേതി (തസ്സാതി) ആദിനാ, ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി ‘‘യജ്ജപി ‘വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസ്വി’ ത്യത്ര ഛട്ഠീനോച്ചാരീയതേ, തഥാപി ഛട്ഠീപസിദ്ധി ഹോതേവ, കഥം ദ്വേ ഇച്ചാദേസനിദ്ദേസാ ആദേസോ ച സമ്ബന്ധീനമപേക്ഖതേ, ‘വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസൂ’തി ചാത്ഥനിദ്ദേസോ, ന ചാത്ഥസ്സാദേസേന സമ്ബന്ധോ ഉപപജ്ജതേ, തസ്മാ വിച്ഛാഭിക്ഖഞ്ഞേസു യം പദം വാക്യം വാ വത്തതേ തസ്സ ദ്വേ ഭവന്തിച്ചേവം ഛട്ഠീയത്ഥോ സക്കാ വത്തു’’ന്തി, ദ്വേ രൂപാനി ഹോന്തീതി ദസ്സിതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, സദ്ദരൂപേ സങ്ഖ്യയ്യേതി ദുതിയാ ബഹുവചനന്തം പടിപാദയമാനോതി ഏത്ഥ പടിപാദനകിരിയായ സമ്ബന്ധേനോപദിട്ഠം, ‘‘വാക്യന്തരട്ഠോപി സദ്ദോ തദഞ്ഞസ്മിമ്പി സമ്ബന്ധമുപയാതീ’’തി ദ്വിസദ്ദോതി ഇദം ഉപരി വാക്യദ്വയേപ്യുപയുജ്ജതി ‘ദ്വിസദ്ദോ വുത്തോ, ദ്വിസദ്ദോ ന സരൂപപ്പധാനോ’തി, അഥ സരൂപപ്പധാനോ കസ്മാ ന വുത്തോതി ആഹ-‘ബഹുവചനേന നിദ്ദേസാ’തി, അഥ ദ്വേതി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ പദവാക്യാനം ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനം വാ സിയാ, താനേവാ വത്തന്തീതി ദ്വിപ്പയോഗോ വാ, തഥാ സതി ‘യംവത്തതേ തസ്സാ’തി കസ്മാ പഠമമേവ നിസ്സായ വുത്തിയം വിവരണം കതന്തി ആഹ-‘ഏവഞ്ചാ’തിആദി, ഇദാനി ദ്വിപ്പയോഗപക്ഖസ്സ സദോസത്താ അഗഹിതഭാവം ദസ്സേതുമാഹ-‘യദാത്വി’ ത്യാദി, തുസദ്ദോ പുബ്ബസ്മാ പക്ഖാ വിസേസസ്സ പദസ്സകോ [വിസേസനത്ഥോ (പോത്ഥകേ)], തത്ഥ ഹി ദ്വേ [ദ്വേരൂപ (പോത്ഥകേ)] സദ്ദരൂപാന്യാദിസീയന്തേ, ഇഹ തു സോവ സദ്ദോ ദ്വിരാവത്തതേ, ആവുത്തീ സങ്ഖ്യേയ്യാതി ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘ദ്വിസദ്ദോ-യം ‘‘ആദസഹി സങ്ഖ്യാ സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തന്തേ’’തി വചനതോ സങ്ഖ്യേയ്യവചനോ, തസ്മേഹ സങ്ഖ്യേയ്യം സദ്ദരൂപം വാ സിയാ ആവുത്തി വാ, ഇച്ചപി നിദ്ദേസോ തദുഭയമപേക്ഖിയ നപുംസകലിങ്ഗേന വാ സിയാ ഇത്ഥിലിങ്ഗേന വാ, തത്ഥ യദാ നപുംസകലിങ്ഗേന നിദ്ദേസോ, തദാ സദ്ദരൂപാനി സങ്ഖ്യേയ്യാനി ഭവന്തി, യദാ തു ഇത്ഥിലിങ്ഗേന, തദാ സദ്ദസ്സാവുത്തീ ഉച്ചാരണലക്ഖണാ കിരിയാ സങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, തതോ ചേത്ഥ ആവുത്തീഅപി സങ്ഖ്യേയാ ഹോന്തീ’’തി, തദാ ദ്വിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബവചനന്തി ഏസ പക്ഖോതി അയമേത്ഥ ഭാവോ’’ യദാ ദ്വേ ആവുത്തിയോ വിധീയന്തേ തദാ ദ്വിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബചനന്തേ സോപേക്ഖോ, (അത്ര ഠാന്യാദേസഭാവോ നത്ഥി) [നതുട്ഠാനേ ദ്വിബ്ബചനപക്ഖോ (പോത്ഥകേ)] ആവുത്തി ഹി കിരിയാ, തസ്സാ ചേഹ സദ്ദോ സാധനം, ന ച കിരിയായ സാധനസ്സ ച ഠാന്യാദേസഭാവോ ഉപപജ്ജതേ, തസ്മാ യദാവുത്തീ വിധീയന്തേ, തദാ ദിപ്പയോഗോ ദ്വിബ്ബചനന്തേ-സോ പക്ഖോ ഭവതീ’’തി, അയമ്പി പക്ഖോ പാണിനീയേഹി പരിഗ്ഗഹീതോ, തദയുത്തം ദോസദുട്ഠത്താതി സന്ദസ്സയമാഹ-‘സോ പനേ’ത്യാദി, തേ ഹി ദുതിയമ്പി പക്ഖമബ്ഭുപഗമ്മ ഉപചാരമത്തതോ ഭേദോ, വത്ഥുതോത്വഭേദോ വാതി പോനോപുഞ്ഞേന തം സാധേന്തി. കഥമ്പന സദോസത്തം യേനായം ന ഗഹിതോത്യാഹ- ‘തഥാഹി’ച്ചാദി, ണ്യോ നസിയാതി ‘‘തസ്സ ഭാവകമ്മേസു ത്ത താ ത്തന ണ്യ ണേയ്യ ണിയ ണിയാ’’തി (൪-൫൯) ഭാവേ വിധീയമാനോ ണ്യോ ദ്വിപ്പയോഗപക്ഖേ സദ്ദഭേദസബ്ഭാവാ പുന പുനേതി സമുദായസഭാവതോ പുനപുന ഭാവോതി അത്ഥേ പുനപുന സമുദായതോ ന ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ, ന കേവലം ണ്യോവ, അഥ ഖോ ഏകപദന്തോഗധാനം സരാനം സരാനമാദിഭൂതസ്സുകാരസ്സ ഭവന്തോ ഓകാരോപി ‘‘സരാനമാദിസ്സാ യുവണ്ണസ്സാ ഏഓ ണാനുബന്ധേ’’തി (൪-൧൨൪) ന സിയാ, ‘‘മനാദ്യാപാദീനമോമയേ ച ‘‘ഇതി (൩-൫൯) ഓകാരോ പന പക്ഖദ്വയേപി ഹോതേവ… ഉത്തരപദസ്സ നിമിത്തഭാവേന ഗഹിതത്താ, പുബ്ബപക്ഖേപി ഹി ദ്വേ സദ്ദരൂപാന്യേവാദിസീയന്തേതി ഹോതേവ പദ ഭേദോ, വക്ഖതി ഹി ‘സതീപി അത്തഗതേ ഭേദേ’തി. നനു ആവുത്തിധമ്മഭേദ സദ്ദസ്സുപചരിതോ ഭേദോ, സരൂപതോ ത്വഭേദോവ, അഞ്ഞഥാ ആവുത്തിയേവ ന സിയാ, ഏകസ്സ ഹി വത്ഥുനോ ആവുത്തി ഹോതിച്ചാഹ‘നാന്തരേനേ’ച്ചാദി, അഞ്ഞഥേതി ഉപചരിതോ ഭേദോ ന സഭാവതോതി ചേ, കാരിയമ്ഭവതീതി ഏവി ന സക്കാ വത്തുന്തി സമ്ബന്ധോ, സഭാവതോ ത്വഭേദോ വാതി ഉപചാരാഭാവേന വത്ഥുതോ വിജ്ജമാനഭേദമവധാരയതി, അഞ്ഞഥാതി യദി ഭേദോ സിയാ, ആവുത്തിയേവ ന സിയാതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘‘യദി സഭാവതോവ ഭേദോ ഭിന്നസ്സ പന കഥമാവുത്തി സിയാ’’തി, ഠാനിസദിസത്താതി ‘‘ഠാനീവിയാദേസോ’’തി പരിഭാസമുപലക്ഖേതി.

കിരിയായാതിആദീസു സഹത്ഥേ തതിയാ… കിരിയാദീഹി ദബ്ബാദ്യത്ഥാനം വത്തു [കത്തു] ബ്യാപനിച്ഛാപവത്തിതോ, ദേസാദീതി ( ) [(ഹി) (പോത്ഥകേ)] ആദിസദ്ദേന കാലാവത്ഥാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, നാനാകാരയുത്തമേവ ഭിന്നം നാമ ഹോതീതി ആഹ-‘അനേകപ്പകാരയുത്തേ’തി, ബഹുവചനനിദ്ദേസതോ വുത്തം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, തേനാതി യേന ബഹുവചനനിദ്ദേസേന സകിം ബ്യാപനിച്ഛാ ജോതീയതി തേന കരണഭൂതേന ഹേതുഭൂതേന വാ, കമേന ബ്യാപിതുമിച്ഛായം ജാതിആദീനഞ്ച ബ്യാപിതുമിച്ഛായന്തി സമ്ബന്ധോ, തത്ഥ അയഞ്ച ഗാമോ രമണീയോ അയഞ്ച ഗാമോ രമണീയോതി കമേന ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി രമണീയഗുണേന ഗാമദബ്ബയോഗോ അത്ഥി, തഥാപി ഗാമാനം ഗുണേന യോഗോ, സബ്ബോ ഗാമോ രമണീയോതി ബാഹുല്ലേന, നത്ഥി സാകല്ലേന [കമേന (പോത്ഥകേ)] ബ്യാപിതുമിട്ഠത്തന്തി സകലബ്യാപനിച്ഛായാഭാവോതി ന ദ്വിബ്ബചനം, ഏവമുപരി യോജേത്വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, സമ്പന്നോ യവോതി സമ്പന്നഗുണേന യവജാതിയാ ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, ഏകത്ഥാ ജാതി, അനേകത്ഥ നിസ്സയാ വിച്ഛാ [ഏകത്ഥാജാതി, ഏകമത്ഥം ഞാപയിസ്സാമീതി ജാതിസദ്ദോ പയുജ്ജതേ അനേ കത്ഥനിസ്സയാച വിച്ഛാ, അനേകത്ഥം സഞ്ഞാപയിസ്സാമീതി വിച്ഛാപയുജ്ജതേ-തി മഹാഭസ്സേ], സോഭനം ധവഖദിരന്തി സോഭനഗുണേന ധവാദിദബ്ബാനം ബ്യാപിതുമിച്ഛാ, അത്ഥസദ്ദേനേത്ഥ ദബ്ബാദയോ വത്തുമിട്ഠാതി ആഹ-‘ദബ്ബഗുണകിരിയാലക്ഖണേ’തി, വിസദ്ദോ പനേത്ഥ ബ്യാപനത്ഥോതി ആഹ-‘ബ്യാപിതും സമ്ബന്ധിതു’ന്തി, സാതി വിച്ഛാ, വത്തുധമ്മോതി ‘രുക്ഖംരുക്ഖ’മിച്ചാദികം യോ വദതി, തസ്സ വത്തുനോ ധമ്മോ… ഇച്ഛാലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ തപ്പടിബദ്ധത്താ, സദ്ദോതി രുക്ഖമിച്ചാദികോ, തസ്സ സദ്ദസ്സ യം രൂപം അത്ത ഭാവോ, തമേവ പച്ചാസത്യാ ‘‘സുതാനുമിതേസു സുതസമ്ബന്ധോവ ബലവാ’’തി വിച്ഛാ ഭിക്ഖഞ്ഞേസു വത്തമാനസ്സ സുതസ്സേവ തസ്സ രൂപസ്സ പച്ചാസന്നഭാവതോ ദ്വിസങ്ഖ്യാ യുത്തം ദ്വിസങ്ഖാതായ സങ്ഖ്യായ ‘രുക്ഖം രുക്ഖ’മിച്ചേവം യുത്തം അതിദിസീയതേ സുത്തേ ദ്വേഇച്ചനേന, ദ്വിബ്ബചനസ്സേവ [ദ്വിബ്ബചനമേവ (പോത്ഥകേ)] ഹി ദ്വിസങ്ഖ്യായുത്തതാ, അഥ കതമേകവചനന്തസ്സ ദ്വിബ്ബചനം, തഥാഹി സബ്ബേയേവേതേത്ഥ വിച്ഛായം ദ്വിത്തേഹ്യഭിധയന്തേതി ബഹത്താ ബഹുവചനം പപ്പോതി, ഏകവചനന്തു ന സിജ്ഝതി ‘രുക്ഖം രുക്ഖം സിഞ്ചതീ’തി ഏകത്ഥാഭിധാനഭിന്നസബ്ബരുക്ഖപ്പതീതീതി കഥമേകവചനന്തസ്സ ദ്വിബ്ബവചനന്തീ ആസങ്കിയാഹ-‘തത്ഥേ’ച്ചാദി, അത്ഥസാമത്ഥിയാതി ‘ബഹുവചനന്തപ്പയോഗേഹി’ച്ചാദിനാ വക്ഖമാനനയേന ബഹുവചനന്തപ്പയോഗേനേവ വിച്ഛാത്ഥജോതനതോ ന തത്ഥ ദ്വീബ്ബചനം സിയാ, ഭവിതബ്ബഞ്ച ദ്വിബ്ബചനേ (ന, ഏ) കവചനത്തമന്തരേന ന ചാത്ഥി ദ്വിബ്ബചനാവകാ സോതി പതീതി ബലാവഗതോ യോ-ത്ഥോ, തസ്സ അത്ഥസ്സ അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണം സാമത്ഥിയം അത്ഥസാമത്ഥിയം, അത്ഥസാമത്ഥിയാ ഏകവചനന്തസ്സ ദ്വീബ്ബചനന്തി സമ്ബന്ധാ, കിരിയാദിയോഗന്തി കിരിയാഗുണാദി സമ്ബന്ധോ, മന്ത്വാതി ബ്യാപിതുമിച്ഛായന്തീമസ്സ പുബ്ബകിരിയാവചനം, അഭിസംഹരിത്വാതി ഏകതോകത്വാ. സദ്ദസ്സ താദിസത്ഥപച്ചായകത്തേ സാമത്ഥിയം സദ്ദസത്തി [സദ്ദസ്സ]. യുഗപദാധികരണതായം സഹവചനിച്ഛായം ബഹുവചനപ്പവത്തിയേവ, ന തത്ഥ ദ്വിബ്ബചനന്തി ദസ്സേതുമാഹ-‘അതോയേവേ’ച്ചാദി, അതോ യേവാതി ബഹുവചനന്തസ്സ സദ്ദസത്തിയാ വിച്ഛാജോതനതോ ദ്വിബ്ബചനാഭാവായേവ, ഏവമഞ്ഞതേ- ‘ഇധ പന യോഗപജ്ജം ദുവിധം സദ്ദയോഗപജ്ജം അത്ഥയോഗപജ്ജഞ്ച, തത്ഥ കിഞ്ചി സാത്ഥകാനം സദ്ദയോഗപജ്ജമത്ഥയോഗ പജ്ജം ന സമ്ഭവതീതി, യുഗപദി അധികരണം ധവാദി അത്ഥോ യസ്സ സോധവഖദിരപലാസസദ്ദോ യുഗപദാധികരണോ, തസ്സ ഭാവോ തഥാ, തസ്സഞ്ച സതി, സദ്ദയോഗപജ്ജമന്തരേന ഭിന്നത്ഥാനമേകസദ്ദവചനീയാന മേകതോ പപത്തി അത്ഥയോഗപജ്ജം, തം സഹവചനിച്ഛായന്തി ഇമിനാ ദസ്സിതന്തി തസ്സം സഹവചനിച്ഛായഞ്ച സതി, സോഭനാ ധവഖദിരപലാസാ സോഭനാ രുക്ഖാതി സോഭനഗുണയോഗേപി ബഹുവചനേനേവ വിച്ഛാജോതനതോ ദ്വിബ്ബചനാഭാവോതി, സോഭനം ധവഖദിരന്തി പന സതീപി സദ്ദയോഗപജ്ജേ സമാഹാരത്താ നത്ഥത്ഥയോഗപജ്ജ [നാത്വയാഗപജ്ജ (പോത്ഥകേ)] ന്തി ഏകവചനന്തത്താ ദ്വിത്തപ്പസങ്ഗേപി സോഭനം ധവഖദിരന്തി സദ്ദാനം സകിം ബ്യാപനിച്ഛായാഭാവാ ന ദ്വിബ്ബചനന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തം.

വാത്തികകാരേന ‘‘ആനുപുബ്ബിയേ ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧-വാ) വുത്തം, തദാഹ-‘ആനുപുബ്ബിയേപി’ച്ചാദിനാ, അത്ഥേവാനുപുബ്ബിയേപി വിച്ഛാ തതോവ ദ്വിത്തന്തി പടിപാദയ ‘മാനുപുബ്ബിയ’മിച്ചാദിനാ ‘അത്ഥിയേവേച്ചാദിനോ വുത്തിവാക്യസ്സ വിവരണമാഹ. ഗാമജാതിയാ തുല്യജാതിയാനം ദിസാ ദേസാദിഭേദേന ഭിന്നാനമിവ ഗാമാനം, ന ഏത്ഥ വിച്ഛാ, മൂലമഗ്ഗം വാ ഹി മുഖ്യ മേകമേവ… ഹേട്ഠുദ്ധഭാഗന്തരാഭാവേനേകത്താ, യേനുപരിയധോ ഭാഗാപേക്ഖായ കതമൂലഗ്ഗബ്യപദേസേന ഭിന്നജാതിയാ മൂലഗ്ഗഭാഗാ, തേ ഭിന്നജാതിയാ, ന ച ഭിന്നജാതിയാനം വിച്ഛാ ഹോതി, ന ഹി ഗോഗോതി വുത്തേ (വാഹീക)ഗതാ വിച്ഛാവഗമ്യതേതി ആചരിയജിനിന്ദബുദ്ധിനാ ആനുപുബ്ബിയേ വിച്ഛായാഭാവം പടിപാദിതം, തം വിഘടയിതും ‘യദി ഹി’ച്ചാദിനാ യം വുത്തിയം വുത്തം, തം വിപഞ്ചിതുമാഹ- ‘യഥേ’ച്ചാദി, നസന്നിവിട്ഠോതി ന പതിട്ഠിതോ, നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി, യസ്സൂപരിഭാഗോ അത്ഥി തമ്പി മൂലന്തി മൂല ബ്യപദേസസ്സാപേക്ഖാ കതത്തമാഹ, ഉഭയന്തി മൂലമഗ്ഗഞ്ച, തഥാ അഞ്ഞേപി മൂലഗ്ഗഭാഗാതി ഇമിനാ മൂലഗ്ഗഭേദാനം ഹേട്ഠാ വിയ ഗഹണേ സതി ബഹുത്തമാഹ, പുബ്ബകഥിതേനാതി ‘രുക്ഖാദീനം ബാഹുല്ലേനാ’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന, ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘മൂലാദീനം ബാഹുല്ലേന ഥൂലാദി ഗുണയോഗമ്മന്ത്വാ സത്തമീവിഭത്തിയുത്തേന മൂലാദിസദ്ദസഹിതേന സബ്ബ സദ്ദേന മൂലാദികമത്ഥമഭിസംഹരിത്വാ സബ്ബസ്മിം മൂലേ ഥൂലാ സബ്ബസ്മിം അഗ്ഗേ സുഖുമാതി ഏവം (വത്തുനോ) ബ്യാപിതുമിച്ഛായമേകവചനന്തസ്സ വിച്ഛായന്ത്വേവ ദ്വിബ്ബചന’’ന്തി.

ജേട്ഠാനം വിച്ഛാസമ്ഭവേ സബ്ബകനിട്ഠസ്സ ജേട്ഠത്താഭാവാനുപ്പവേസോ ന സിയാതി ആനുപുബ്ബിയമത്തവചനിച്ഛായം തേനേവ ദ്വിത്തമഭിഹിതം ‘ജേട്ഠം ജേട്ഠമനുപ്പവേസയാ’തി തേനേവാചരിയേന, തദധുനാ വിഘടീയതി ‘ജേട്ഠ’ മിച്ചാദിനാ, കനിട്ഠോപി പവേസീയതീതി കനിട്ഠസ്സപി വിച്ഛാസമ്ഭവമാഹ, തത്ഥ കാരണമാഹ-‘യഥേവ ഹി’ച്ചാദി, പരസ്സാതി മജ്ഝിമസ്സാതി ഏത്ഥ വിസേസനം, കനിട്ഠസ്സാപി ജേട്ഠബ്യപദേസോതി സമ്ബന്ധോ, യഥാവുത്തമേവ സമത്ഥേതി ‘വത്തിച്ഛാനിബന്ധനേ ഹി’ച്ചാദിനാ, വത്തിച്ഛാദിബന്ധനേതി വത്തുനോ ഇച്ഛാ നിബന്ധനം കാരണമസ്സാതി സമാസോ, വത്ഥുസഭാവേ വത്ഥു തത്ഥേ, അഭിനിവേസോ പവത്തി, നാഭിസമ്ഭുണാതി ന പപ്പോതി.

‘‘സകത്ഥേ വധാരിയമാനേ നേകസ്മിം ദ്വേ ഭവന്തീതി വത്തബ്ബ’’ന്തി (൮-൧-൧൨-വാ) വാത്തികകാരേന വുത്തം, തദാഹ ‘സകത്ഥേ’ഇച്ചാദി, അത്ഥപ്പകാരണാദ്യനപേക്ഖസ്സ പദസ്സ അത്ഥേ സകത്ഥേ അവധാരിയമാനേ ഏത്തകമേവേതി ഗമ്മമാനേ അനേകസ്മിം ദിയ്യമാനേ ദ്വിബ്ബചനമിട്ഠം മതം പാണിനിയാനന്തി അത്ഥോ, അയമ്പനേസമധിപ്പായോ ‘മാസകം മാസകം ഇമമ്ഹാ കഹാപണാ ഭവന്താനം ദ്വിന്നം ദേഹീ ത്യത്ര ദ്വേ ഏവ മാസാ ദാതുമിച്ഛിതാ, കഹാപണം നാമ–

ചത്താരോ വിഹയോ ഗുഞ്ജാ, ദ്വേഗുഞ്ജാ മാസകോ ഭവേ;

ദ്വേ അക്ഖാവ മാസകാപഞ്ച,ക്ഖാനം ധരണമട്ഠകംതി.

വുത്തവിധിനാനേകമാസകസമുദായോ, തത്ഥ ന സബ്ബേ കഹാപണ സമ്ബന്ധിനോ മാസാ ദാനകിരിയായ ബ്യാപിതാ, ദ്വേയേവാതി നേത്ഥത്ഥ വിച്ഛാതി യഥാവുത്തവത്തബ്ബേന ദ്വിബ്ബചന’’ന്തി, തം ദസ്സേത്വാതി തം ദ്വിബ്ബചനോദാഹരണം ദസ്സേത്വാ, പടിപാദയിതും വിച്ഛായമേവ ദ്വിത്തം ദസ്സേതും… മാസകം മാസകമിച്ചാദോത്വയമധിപ്പായോ-‘‘ദേഹീതി ദാനകിരിയായ മാസ്സ ബ്യാപിതുമിട്ഠാതി വിച്ഛായമേവേത്ഥ ദ്വിബ്ബചനം, തഥാഹ്യതോ ദ്വിരുത്താ വിച്ഛാവ ഗമ്യതേ’’തി, സദ്ദന്തരതോച്ചാദികം കിമാസങ്കിയ വുത്തന്തി ആഹ‘ദേഹീ’തിആദി, അവധാരണേ പതീയമാനേതി കഹാപണസമ്ബന്ധിനി ബഹുമ്ഹി മാസകസമുദായേ മാസകദ്വയനിച്ഛയേ വിഞ്ഞായമാനേ സതി, അവിസേസേന സാമഞ്ഞേന മാസാനം ദേഹീതി ദാനകിരിയായ ബ്യാപനാ ഭാവാതി സമ്ബന്ധോ, സദ്ദന്തരതോച്ചാദിനോ സാധിപ്പായമത്ഥമഭിധാതുമാരഭതേ ‘പദേനേ’ച്ചാദി, ഏത്ഥ പദേനാതി മാസകമിച്ചനേന പദേന, ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി ഇദമേത്ഥ സദ്ദന്തരം, കതാഭിസങ്ഖരണസ്സാതി മാസകം മാസകമിച്ചേവം നിപ്ഫാദിതസ്സ, സദ്ദന്തരതോതി ഇമിനാ പദന്തരയോഗോ ഗഹിതോതി ആഹ-‘പദന്തരേന യോഗതോ’തി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘ദ്വിത്തകരണകാലേ സദ്ദന്തരവചനീയസ്സത്ഥസ്സാനപേക്ഖിതത്താ മാസകംമാസകന്തി അവിസേസേന മാസകവിച്ഛായം ദ്വിത്തം, തദനു പന ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതിസദ്ദന്തരസമ്ബന്ധേ സതി യദി കഹാപണസമ്ബന്ധ്യ ന വസേസമാസകവിച്ഛാ പരിഗ്ഗയ്ഹതി തദാ ഇമസ്സ കഹാപണസ്സാതി ഛട്ഠിയാ ഭവിതബ്ബം, ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി പന അവധിപഞ്ചമീനിദ്ദേസതോ കഹാപണതോ ദ്വയമേവ ഗഹേത്വാ ഭവന്താനം ദ്വിന്നം ദേഹീതി ഇമമ്ഹാ കഹാപണാതി സദ്ദന്തരതോവധാരണം ഗമ്യതേ’’തി.